EXHORTACIÓN APOSTOLICA POST-SINODAL AMORIS LAETITIA DO SANTO PAI FRANCIZO AOS BISCOPOS AOS SACERDOTES E DIÁCONOS AOS CONSAGRADO AOS MARDOS CRISTIÁNS E A TODOS OS FIELES LAICOS SOBRE O AMOR EN FAMILIA
29
Sep
1. A alegría do amor que se vive nas familias é tamén a alegría da Igrexa. Como indicaron os Pais sinodais, a pesar dos numerosos signos de crise no matrimonio, “o desexo de familia segue vivo, sobre todo entre os mozos, e iso motiva á Igrexa”[1]. En resposta a este desexo “o anuncio cristián sobre a familia é unha verdadeira boa nova”[2]. 2. O camiño sinodal permitiu poñer sobre a mesa a situación das familias no mundo actual, ampliar a nosa visión e reavivar a conciencia sobre a importancia do matrimonio e da familia. Ao mesmo tempo, a complexidade das cuestións plantexadas amosounos a necesidade de seguir afondando libremente nalgunhas cuestións doutrinais, morais, espirituais e pastorais. A reflexión de pastores e teólogos, se son fieis á Igrexa, honestos, realistas e creativos, axudaranos a atopar unha maior claridade. Os debates que se producen nos medios de comunicación ou nas publicacións, e mesmo entre os ministros da Igrexa, van dende unha vontade desenfreada de cambialo todo sen suficiente reflexión nin fundamento, ata a actitude de tentar solucionalo todo aplicando unha normativa xeral ou derivando conclusións excesivas dalgunhas reflexións teolóxicas. 3. Lembrando que o tempo é superior ao espazo, quero reafirmar que non todas as discusións doutrinais, morais ou pastorais deben resolverse con intervencións maxistrais. Naturalmente, na Igrexa a unidade de doutrina e praxe, pero iso non impide a existencia de diferentes formas de interpretar algúns aspectos da doutrina ou algunhas consecuencias que dela se derivan. Isto sucederá ata que o Espírito nos conduza á verdade completa (cf. Xn 16,13), é dicir, cando nos introduza perfectamente no misterio de Cristo e poidamos ver todo coa súa mirada. Ademais, en cada país ou rexión pódense buscar solucións máis inculturadas, atentas ás tradicións e aos retos locais, porque “as culturas son moi diferentes entre si e cada principio xeral […] cómpre inculturar para ser observado e aplicado”[3]. 4. En todo caso, debo dicir que o camiño sinodal contivo gran beleza e deu moita luz. Agradezo tantas achegas que me axudaron a contemplar os problemas das familias de todo o mundo en toda a súa amplitude. O conxunto de intervencións dos Pais, que escoitei con atención constante, pareceume un fermoso poliedro, composto por moitas lexítimas preocupacións e preguntas honestas e sinceras. Por iso considerei oportuno redactar unha Exhortación Apostólica Postsinodal que recolla as achegas dos dous últimos Sínodos sobre a familia, engadindo outras consideracións que poidan orientar a reflexión, o diálogo ou a praxe pastoral e, ao mesmo tempo, ofrecer estímulo, estímulo e axuda ás familias na súa entrega e nas súas dificultades. 5. Esta Exhortación cobra un significado especial no contexto deste Ano Xubileu da Misericordia. En primeiro lugar, porque o entendo como unha proposta para as familias cristiás, que as anima a valorar os dons do matrimonio e da familia, e a manter un amor forte e cheo de valores como a xenerosidade, o compromiso, a fidelidade ou a paciencia. En segundo lugar, porque busca animar a todos a ser signos de misericordia e proximidade onde a vida familiar non se desenvolve á perfección ou non se desenvolve con paz e alegría. 6. No desenvolvemento do texto, comezarei cunha apertura inspirada nas Sagradas Escrituras, que proporciona un ton axeitado. A partir de aí, vou considerar a situación actual das familias para manter os pés na terra. Logo lembrarei algunhas cuestións elementais do ensino da Igrexa sobre o matrimonio e a familia, para dar lugar aos dous capítulos centrais, dedicados ao amor. A continuación destacarei algúns camiños pastorais que nos guían para construír fogares sólidos e fecundos segundo o plan de Deus, e dedicarei un capítulo á educación dos nenos. Despois deterereime nunha invitación á misericordia e ao discernimento pastoral ante situacións que non responden plenamente ao que o Señor nos propón, e por último presentarei breves liñas de espiritualidade familiar. 7. Pola riqueza dos dous anos de reflexión que supuxo o camiño sinodal, esta Exhortación aborda, con estilos diferentes, moitos e variados temas. Iso explica a súa inevitable extensión. Por iso non recomendo unha lectura xeral precipitada. Pódese empregar mellor, tanto polas familias como polos axentes da pastoral familiar, se afondan pacientemente nela parte a parte ou se buscan nela o que precisen en cada circunstancia concreta. É probable, por exemplo, que as parellas casadas se identifiquen máis cos capítulos cuarto e quinto, que os pastores teñan un interese especial no capítulo sexto e que todos estean moi desafiados polo capítulo oitavo. Espero que cada un, a través da lectura, se sinta chamado a coidar con amor a vida das familias, porque “non son un problema, son sobre todo unha oportunidade”[4]. Capítulo primeiro Á LUZ DA PALABRA 8. A Biblia está poboada de familias, xeracións, historias de amor e crises familiares, dende a primeira páxina, onde entra en escena a familia de Adán e Eva co seu peso de violencia pero tamén coa forza de vida que continúa (cf. Xen 4), ata a última páxina onde aparece a voda da Noiva e do Cordeiro (cf. Apoc. 921, 2). As dúas casas que Xesús describe, construídas sobre rocha ou area (cf. Mt 7,24-27), son expresión simbólica de tantas situacións familiares, creadas polas liberdades dos seus membros, pois, como escribiu o poeta, «cada casa é un candelero»[5]. Entremos agora nunha desas casas, guiados polo salmista, a través dun canto que aínda hoxe se proclama tanto na liturxia das vodas xudías como na Cristián: «¡Bendito o que teme ao Señor e segue os seus camiños! Comerás do traballo das túas mans, serás feliz, estarás ben contigo. A túa muller, coma unha vide fecunda, no medio da túa casa; os teus fillos como os brotes de oliveira, arredor da túa mesa. Esta é a bendición do home que teme ao Señor. Que o Señor te bendiga desde Sión, que vexas a prosperidade de Xerusalén, todos os días da túa vida; Que vexades os fillos dos vosos fillos. Paz a Israel! (Sal 128,1-6). Ti e a túa muller 9. Cruzemos entón o limiar desta casa serena, coa súa familia sentada arredor da mesa festiva. No centro atopamos a parella pai e nai con toda a súa historia de amor. Neles realízase ese plan primixenio que o propio Cristo evoca con intensidade: “¿Non liches que o Creador no principio os creou varón e muller?” (Mt 19,4). E retomase o mandato do Xénese: “Por iso o home deixará ao seu pai e á súa nai e unirase á súa muller e os dous serán unha soa carne” (2,24). 10. Os dous grandes primeiros capítulos do Xénese ofrécennos a representación da parella humana na súa realidade fundamental. Nese texto inicial da Biblia brillan algunhas afirmacións decisivas. O primeiro, citado brevemente por Xesús, declara: «Deus creou o home á súa imaxe, creou a imaxe de Deus, creou varón e muller» (1,27). Sorprendentemente, a “imaxe de Deus” ten como paralelo explicativo precisamente a parella “home e muller”. Significa isto que Deus mesmo é sexual ou que con? Hai un compañeiro divino para el, como crían algunhas relixións antigas? Obviamente non, porque sabemos como claramente a Biblia rexeitou por idólatras estas crenzas estendidas entre os cananeos de Terra Santa. Consérvase a transcendencia de Deus, pero, ao ser ao mesmo tempo o Creador, a fertilidade da parella humana é unha “imaxe” viva e eficaz, signo visible do acto creador. 11. A parella que ama e xera a vida é a verdadeira “escultura” viva —non a de pedra ou ouro que prohibe o Decálogo— capaz de manifestar o Deus creador e salvador. Por iso o amor fecundo convértese no símbolo das realidades íntimas de Deus (cf. Xn 1,28; 9,7; 17,2-5,16; 28,3; 35,11; 48,3-4). É por iso que o relato da Xénese, seguindo a chamada “tradición sacerdotal”, está atravesado por varias secuencias xenealóxicas (cf. 4,17-22,25-26; 5; 10; 11,10-32; 25,1-4,12-17,19-26; 36), porque a historia humana é o camiño da salvación da parella. Nesta luz, a fecunda relación da parella convértese nunha imaxe para descubrir e describir o misterio de Deus, fundamental na visión cristiá da Trindade que contempla en Deus Pai, Fillo e Espírito de amor. O Deus Trindade é unha comuñón de amor, e a familia é o seu reflexo vivo. Iluminámonos as palabras de san Xoán Paulo II: “O noso Deus, no seu misterio máis íntimo, non é unha soidade, senón unha familia, xa que leva dentro de si. a paternidade, a filiación e a esencia da familia que é o amor. Este amor, na familia divina, é o Espírito Santo»[6]. A familia non é polo tanto algo alleo á mesma esencia divina[7]. Este aspecto trinitario da parella ten unha nova representación na teoloxía paulina cando o Apóstolo o relaciona co “misterio” da unión entre Cristo e a Igrexa (cf. Ef 5,21-33). 12. Pero Xesús, na súa reflexión sobre o matrimonio, remítenos a outra páxina do Xénese, capítulo 2, onde aparece un admirable retrato da parella con detalles luminosos. Imos escoller só dous. O primeiro é a inquietude do home que busca a “axuda recíproca” (vv. 18,20), capaz de resolver esa soidade que o perturba e que non se apacigua coa proximidade dos animais e de todo o creado. A expresión hebrea orixinal remítenos a unha relación directa, case “frontal”, —ollos en ollos—, nun diálogo tamén tácito, porque no amor os silencios adoitan ser máis elocuentes que as palabras. É o encontro cun rostro, cun “ti” que reflicte o amor divino e é “o comezo da fortuna, unha axuda semellante a ela e un alicerce de apoio” (Si 36,24), como di un sabio bíblico. Ou, como a muller do Cantar dos Cantares exclamará nunha marabillosa profesión de amor e doazón en reciprocidade: “O meu amado é meu e eu son del […] Eu son para o meu amado e o meu amado é para min” (2:16; 6:3). 13. Deste encontro, que cura a soidade, xorde a xeración e a familia. Este é o segundo detalle que podemos destacar: Adán, que tamén é o home de todos os tempos e de todas as rexións do noso planeta, dá lugar, xunto coa súa muller, a unha nova familia, como repite Xesús citando o Xénese: «Unhase á súa muller, e os dous serán unha soa carne» (Mt 19,5; cf. Xn 2,24). O verbo “unir” no hebreo orixinal indica unha estreita harmonía, unha adhesión física e interior, ata o punto de que se emprega para describir a unión con Deus: “A miña alma está unida a ti” (Sal 63, 9), canta o orante. A unión matrimonial evócase así non só na súa dimensión sexual e corporal senón tamén na súa doazón voluntaria de amor. O froito desta unión é “ser unha soa carne”, xa sexa no abrazo físico, ben na unión de corazóns e vidas e, se cadra, no fillo que nacerá dos dous, que levará dentro de si, uníndoos non só xenéticamente senón tamén espiritualmente, as dúas “carnes”. Os teus fillos son coma os brotes de oliveira 14. Volvamos á canción do salmista. Alí aparecen, dentro da casa onde están sentados á mesa o home e a súa muller, os nenos que os acompañan “como brotes de oliveira” (Sal 128,3), é dicir, cheos de enerxía e vitalidade. Se os pais son como os alicerces da casa, os fillos son como as “pedras vivas” da familia (cf. 1 Pe 2,5). É significativo que no Antigo Testamento a palabra que aparece máis veces despois do divino (yhwh, o “Señor”) sexa “fillo” (ben), palabra que fai referencia ao verbo hebreo que significa “edificar”. (banana). Por iso, no Salmo 127 exáltase o don dos fillos con imaxes que se refiren tanto á construción dunha casa, como á vida social e comercial que se realizaba na porta da cidade: «Se o Señor non constrúe a casa, os canteiros cansan en balde; A herdanza que o Señor dá son fillos; o seu salario son o froito do ventre: os fillos da mocidade son frechas na man dun guerreiro; Benaventurado o home que enche con elas o seu carcaj: non será vencido cando litigue co seu adversario na praza» (vv. 1,3-5). É certo que estas imaxes reflicten a cultura dunha sociedade antiga, pero a presenza dos fillos é en todo caso un sinal da plenitude da familia na continuidade da mesma historia de salvación, de xeración en xeración podemos recoller a outra luz da familia. Sabemos que o Novo Testamento fala da “igrexa que se reúne na casa” (cf. 1 Co 16,19; Rm 16,5; Col 4,15; Phm 2) O espazo de vida dunha familia podería transformarse nunha igrexa doméstica, a sede da Eucaristía, da presenza de Cristo sentado na mesma mesa: A escena está pintada na porta petando: se alguén o escoita e mo abre, eu entrarei e comeremos xuntos” (3,20). Así se perfila unha casa que leva no seu interior a presenza de Deus, a oración común e, polo tanto, a bendición do Señor. Así se recolle no Salmo 128, que tomamos como base: “Sv. de Sión”. 5). 16. A Biblia tamén considera á familia como a sede do catecismo dos nenos. Isto brilla na descrición da celebración pascual (cf. Ex 12, 26-27; Dt 6, 20-25), e explícitouse posteriormente na haggadah xudía, é dicir, no relato dialogante que acompaña o rito da comida pascual. Ademais, un Salmo exalta o anuncio familiar de fe: “O que escoitamos e aprendemos, o que nos dixeron os nosos pais, non o esconderémolo aos seus fillos, dirémolo á xeración futura: as louvanzas do Señor, o seu poder, as marabillas que fixo. Porque estableceu unha regra para Xacob, deulle unha lei a Israel: mandou quen a ensinasen aos nosos pais e aos seus fillos, para que a ensinasen aos seus fillos e aos seus fillos seguintes para que a soubesen aos seus fillos e aos seus fillos. nacerían despois e que se erguen e contándoo aos seus fillos” (Sal 78, 3-6). Polo tanto, a familia é o lugar onde os pais se converten nos primeiros mestres da fe dos seus fillos. É unha tarefa artesanal, de persoa en persoa: «Cando mañá che pregunte o teu fillo […] responderaslle…» (Ex 13,14). Así, as distintas xeracións cantarán o seu canto ao Señor, «os mozos e tamén as doncelas, os vellos cos nenos» (Sal 148,12). 17. Os pais teñen o deber de cumprir seriamente a súa misión educativa, como adoitan ensinar os sabios bíblicos (cf. Pr 3,11-12; 6,20-22; 13,1; 29,17). Os nenos están chamados a aceptar e practicar o mandamento: “Honra o teu pai e a túa nai” (Ex 20,12), onde o verbo “honra” indica o cumprimento dos compromisos familiares e sociais na súa plenitude, sen descoidalos con escusas relixiosas (cf. Mc 7,11-13). En efecto, «o que honra ao seu pai expia os seus pecados, o que respecta á súa nai acumula tesouros» (Si 3,3-4). 18. O Evanxeo tamén nos lembra que os fillos non son propiedade familiar, senón que teñen o seu propio camiño de vida por diante. Se é certo que Xesús se presenta como modelo de obediencia aos seus pais terreais, someténdose a eles (cf. Lc 2,51), tamén o é que demostra que a elección de vida do fillo e a súa propia vocación cristiá poden esixir unha separación para cumprir a súa propia dedicación ao Reino de Deus (cf. Mt 10,34-37; Lc 629,9). Ademais, con doce anos el mesmo responde a María e a Xosé que ten outra misión superior que cumprir máis alá da súa familia histórica (cf. Lc 2,48-50). Por iso exalta a necesidade doutros lazos, tamén moi profundos nas relacións familiares: «Estes son a miña nai e os meus irmáns: os que escoitan a Palabra de Deus e a poñen en práctica» (Lc 8,21). Por outra banda, na atención que presta aos nenos –considerados na sociedade do antigo Próximo Oriente como súbditos sen dereitos particulares e mesmo como obxectos de posesión familiar– Xesús chega a presentalos aos adultos case como mestres, pola súa simple e espontánea confianza nos demais: «En verdade vos digo: a menos que vos convertades e vos fagades coma nenos, non entraredes no reino de Elaven. Por Polo tanto, quen se fai pequeno coma este neno é o maior no reino dos ceos» (Mt 18, 3-4). Un camiño de sufrimento e sangue 19. O idilio expresado no Salmo 128 non nega unha amarga realidade que marca todas as Sagradas Escrituras. É a presenza da dor, do mal, e da violencia da comuñón, a razón de que a vida familiar e íntima rompen alí a vida e a vida íntima. O discurso de Cristo sobre o matrimonio (cf. Mt 19, 3-9) insírese nunha disputa sobre o divorcio A Palabra de Deus é un testemuño constante desta escura dimensión que se abre xa no principio cando, co pecado, a relación de amor e pureza entre o home e a muller se transforma en dominación: «Anhelarás o teu marido, e el vai dominar e sangue que percorre moitas páxinas da Biblia, comezando pola violencia fratricida de Caín contra Abel e as diversas disputas entre os fillos e esposas dos patriarcas Abraham, Isaac e Xacob, chegando despois ás traxedias que enchen de sangue a familia de David, ata as múltiples dificultades familiares que flúen pola narración de Tobías ou a amarga confesión do abandonado meu familiar: Ata que a miña vida desguste á miña muller, noxo aos meus irmáns» (Xb 19,13.17). 21. Xesús mesmo nace nunha familia modesta que pronto debe fuxir a terra estranxeira. Entra na casa de Pedro onde a súa sogra está enferma (Mc 1,30-31), déixase implicar no drama da morte na casa de Xairo ou na casa de Lázaro (cf. Mc 5,22-24,35-43); Escoita o berro desesperado da viúva de Naín ante o seu fillo morto (cf. Lc 7, 11-15), escoita o berro do pai do epiléptico nun pequeno pobo do campo (cf. Mt 9, 9-13; Lc 19, 1-10. Atópase publicanos como Mateo ou Zaqueo, e tamén a muller pecadora que rompen as súas casas, como Zaqueo, e tamén a pecadora). Casa do fariseo (cf. Lc 7,36-50) Coñece as ansiedades e tensións das familias incorporándoas ás súas parábolas: desde nenos que saen da casa para probar algunha aventura (cf. Lc 15,11-32) ata nenos difíciles con comportamentos inexplicables (cf. Mt 21,28-31, ou vítimas da violencia (cf. 1-9 da violencia). (cf. Xn 2,1-10) ou por falta de asistencia dos convidados (cf. Mt 22,1-10), así como coñece o pesadelo da perda dunha moeda nunha familia pobre (cf. Lc 15,8-10). no medio dalgunha dor, e móstralles o obxectivo da viaxe, cando Deus “enxugará as bágoas dos seus ollos. Non haberá máis morte, nin loito, nin choro, nin dor” (Ap 21,4). presentado como un obreiro, que co traballo das súas mans pode soster o benestar físico e a serenidade da súa familia: “Comerás do traballo das túas mans, serás feliz, te irá ben” (v. 2). Ese traballo é unha parte fundamental da dignidade da vida humana dedúcese das primeiras páxinas da Biblia, cando se declara que “Deus colleu ao home e colocouno no xardín do Edén, para que o gardase e o cultivase” (Gn 2,15). É a representación do obreiro que transforma a materia e aproveita as enerxías do creado, dando a luz o “pan da túa suor” (Sal 127,2), ademais de cultivarse a si mesmo. 24. O traballo posibilita ao mesmo tempo o desenvolvemento da sociedade, o sustento da familia e tamén a súa estabilidade e fertilidade: «Que vexas a prosperidade de Xerusalén todos os días da túa vida; para que vexas os fillos dos teus fillos» (Sal 128,5-6). No libro dos Proverbios tamén está presente a tarefa da nai de familia, cuxa obra se describe en todas as súas particularidades cotiás, atraendo a louvanza do seu marido e dos seus fillos (cf. 31, 10-31). medio de vida (cf. Feitos 18,3; 1Co 4,12; 9,12) Estaba tan convencido da necesidade do traballo que estableceu unha norma estrita para as súas comunidades: “Se alguén non quere traballar, que non coma” (2 Ts 3,10; cf. 1 Ts 4,11). entende que o desemprego e a precariedade laboral transfórmanse en sufrimento, como sinala o libriño de Rut e como lembra Xesús na parábola dos obreiros sentados, no lecer forzado, na praza da cidade (cf. Mt 20,1-16), ou como o vive no feito mesmo de estar moitas veces rodeado de necesitados e famentos. Isto é o que está a vivir tráxicamente a sociedade en moitos países, e esta ausencia de fontes de traballo repercute na serenidade das familias de diferentes xeitos. 26. Tampouco podemos esquecer a dexeneración que o pecado introduce na sociedade cando o ser humano se comporta como tiranos ante a natureza, arrasándoa, usándoa de xeito egoísta e mesmo brutal. As consecuencias son ao mesmo tempo a desertización do solo (cf. Xen 3,17-19) e os desequilibrios económicos e sociais, contra os que se alza claramente a voz dos profetas, dende Elías (cf. 1 Reis 21) ata as palabras que o propio Xesús pronuncia contra a inxustiza (cf. Lc 12,13-21-3). A tenrura do abrazo 27. Cristo introduciu como emblema dos seus discípulos sobre todo a lei do amor e do don de si aos demais (cf. Mt 22, 39; Xn 13, 34), e fíxoo por un principio que un pai ou unha nai adoitan testemuñar na súa propia existencia: «Ninguén ten un amor máis grande que o que dá a vida aos seus amigos» (15). A misericordia e o perdón son tamén froito do amor. Nesta liña, a escena que Mostra a unha adúltera na explanada do templo de Xerusalén, rodeada dos seus acusadores, e logo soa con Xesús que non a condena e a convida a unha vida máis digna (cf. Xn 8,1-11). 28. No horizonte do amor, central da experiencia cristiá do matrimonio e da familia, destaca tamén outra virtude, un tanto ignorada nestes tempos de relacións frenéticas e superficiais: a tenrura. Pasemos ao doce e intenso Salmo 131. Como tamén se sinala noutros textos (cf. Ex 4,22; Is 49,15; Sal 27,10), a unión entre os fieis e o seu Señor exprésase con trazos de amor paterno ou materno. Aquí aparece a delicada e tenra intimidade que existe entre a nai e o seu fillo, un recén nacido que dorme nos brazos da súa nai despois de ser aleitado. Trátase -como expresa a palabra hebrea gamul- dun neno xa destetado, que se aferra conscientemente á nai que o leva no peito. É entón unha intimidade consciente e non meramente biolóxica. Por iso canta o salmista: “Teño o meu interior en paz e silencio, coma un neno destetado no colo da súa nai” (Sal 131,2). Paralelamente, podemos ir a outra escena, na que o profeta Oseas pon estas palabras conmovedoras na boca de Deus como pai: «Cando Israel era novo, queríao […] Ensinábao a camiñar a Efraín, ergueino nos meus brazos […] Con cordas humanas, con correas de amor atraíao; Eu fun para eles coma quen levanta un neno contra a súa meixela, inclineime e dei de comer» (11,1.3-4). 29. Con Con esta mirada, feita de fe e de amor, de graza e de compromiso, da familia humana e da divina Trinidade, contemplamos a familia que a Palabra de Deus confía nas mans do home, da muller e dos fillos para que formen unha comuñón de persoas que sexa imaxe da unión entre o Pai, o Fillo e o Espírito Santo. A actividade xerativa e educativa é, á súa vez, reflexo do labor creador do Pai. A familia está chamada a compartir a oración diaria, a lectura da Palabra de Deus e a comuñón eucarística para facer medrar o amor e converterse cada vez máis nun templo onde habita o Espírito. 30. Ante cada familia preséntase a icona da familia de Nazaret, coa súa vida cotiá feita de cansazo e mesmo de pesadelos, como cando tivo que sufrir a incomprensible violencia de Herodes, experiencia que se repite tráxicamente aínda hoxe en tantas familias de fuxidos descartados e indefensos. Como os magos, as familias están convidadas a contemplar ao Neno e á Nai, a postrarse e adoralo (cf. Mt 2,11). Como María, son exhortados a vivir con coraxe e serenidade os seus tristes e emocionantes retos familiares, e a gardar e meditar no seu corazón as marabillas de Deus (cf. Lc 2,19.51). No tesouro do corazón de María están tamén todos os acontecementos de cada unha das nosas familias, que ela conserva coidadosamente. Por iso pode axudarnos a interpretalos para recoñecer a mensaxe de Deus na historia familiar. Segundo capítulo REALIDADE E RETOS DAS FAMILIAS 31. O ben da familia é decisivo para o futuro do mundo e da Igrexa. Son innumerables as análises que se fixeron sobre o matrimonio e a familia, sobre as súas dificultades e retos actuais. É saudable prestar atención á realidade concreta, porque «nos mesmos acontecementos da historia resoan tamén as esixencias e as chamadas do Espírito Santo», a través dos cales «se pode guiar á Igrexa a unha comprensión máis profunda do misterio inesgotable do matrimonio e da familia»[8]. Non pretendo presentar aquí todo o que se podería dicir sobre as distintas cuestións relacionadas coa familia no contexto actual. Pero, dado que os Pais sinodales miraron a realidade das familias de todo o mundo, considero oportuno recoller algunhas das súas achegas pastorais, engadindo outras preocupacións que veñen dende a miña propia perspectiva. Situación actual da familia 32. «Fieis ás ensinanzas de Cristo, miramos a realidade da familia hoxe en toda a súa complexidade, nas súas luces e sombras […] O cambio antropolóxico-cultural inflúe hoxe en todos os aspectos da vida e esixe un enfoque analítico e diversificado»[9]. No contexto de hai varias décadas, os bispos de España xa recoñecían unha realidade doméstica con máis espazos de liberdade, “cun reparto equitativo de cargas, responsabilidades e tarefas […] Ao valorar máis a comunicación persoal entre os cónxuxes, contribúe a humanizar todo o conxunto. a convivencia familiar […] Nin a sociedade na que vivimos nin a que camiñamos permiten a pervivencia indiscriminada de formas e modelos do pasado»[10]. Pero “somos conscientes do rumbo que están tomando os cambios antropolóxico-culturais, polo que os individuos están menos apoiados que no pasado polas estruturas sociais na súa vida emocional e familiar”[11]. 33. Por outra banda, “hai que considerar o perigo crecente que representa un individualismo exasperado que desvirtúa os lazos familiares e acaba por considerar a cada membro da familia como unha illa, provocando que prevaleza, en determinados casos, a idea dun suxeito que se constrúe segundo os seus propios desexos asumidos con carácter absoluto”[12]. «As tensións inducidas por unha cultura individualista esaxerada de posesión e gozo xeran dinámicas de intolerancia e agresividade no seo das familias»[13]. Gustaríame engadir o ritmo de vida actual, o estrés, a organización social e laboral, porque son factores culturais que poñen en risco a posibilidade de opcións permanentes. Ao mesmo tempo, atopamos fenómenos ambiguos. Por exemplo, hai unha personalización que se centra na autenticidade en lugar de reproducir comportamentos prescritos. É un valor que pode favorecer diferentes capacidades e espontaneidade, pero que, se é equivocado, pode crear actitudes de sospeita permanente, fuxida dos compromisos, confinamento na comodidade, arrogancia. A liberdade de elixir permite planificar a propia vida e cultivar o mellor de si mesmo, pero se non ten obxectivos nobres e disciplina persoal, dexenera nunha incapacidade para entregarse xenerosamente. De feito, en moitos países onde o número de matrimonios diminúe, aumenta o número de persoas que deciden vivir soas, ou que conviven sen convivir. Tamén podemos destacar un loable sentido da xustiza; pero, mal entendido, converte aos cidadáns en clientes que só demandan servizos. 34. Se estes riscos se trasladan ao modo de entender a familia, esta pode converterse nun lugar de paso, ao que se acude cando lle parece conveniente, ou onde se acude para reclamar dereitos, mentres se abandonan os lazos á precariedade voluble dos desexos e das circunstancias. No fondo, hoxe é doado confundir a auténtica liberdade coa idea de que cada un xulga como lle parece conveniente, coma se máis aló dos individuos non houbese verdades, valores, principios que nos guiasen, coma se todo fose igual e todo fose permitido. Neste contexto, o ideal matrimonial, con aposta pola exclusividade e a estabilidade, acaba por ser arrasado polas conveniencias circunstanciais ou polos caprichos da sensibilidade. Témese a soidade, desérase un espazo de protección e fidelidade, pero ao mesmo tempo medra o medo a quedar atrapado por unha relación que poida aprazar a consecución das aspiracións persoais. 35. O Os cristiáns non poden renunciar a propoñer matrimonio para non contradicir as sensibilidades actuais, para estar de moda ou por sentimentos de inferioridade ante o desastre moral e humano. Estaríamos privando ao mundo dos valores que podemos e debemos aportar. É certo que non ten sentido deterse nunha denuncia retórica dos males actuais, coma se con iso puidésemos mudar algo. Tampouco é útil tentar impoñer regras pola forza da autoridade. Podemos facer un esforzo máis responsable e xeneroso, que consiste en presentar os motivos e motivacións para escoller o matrimonio e a familia, para que as persoas estean mellor dispostas a responder á graza que Deus lles ofrece. 36. Ao mesmo tempo, temos que ser humildes e realistas, para recoñecer que ás veces a nosa forma de presentar as conviccións cristiás, e a forma de tratar ás persoas, contribuíron a provocar o que hoxe nos arrepentimos, por iso temos unha reacción sa de autocrítica. Por outra banda, adoitamos presentar o matrimonio de tal xeito que a súa finalidade unitiva, a chamada a crecer no amor e o ideal de axuda mutua, quedaba ensombrecida por unha énfase case exclusiva no deber da procreación. Tampouco prestamos un bo apoio aos novos matrimonios nos seus primeiros anos, con propostas que se adaptan aos seus horarios, aos seus idiomas e ás súas preocupacións máis concretas. Outras veces, presentamos un ideal teolóxico do matrimonio que tamén o é abstracto, construído case artificialmente, lonxe da situación concreta e das posibilidades efectivas das familias reais. Esta idealización excesiva, sobre todo cando non espertamos a confianza na graza, non fixo máis desexable e atractivo o matrimonio, senón todo o contrario. 37. Durante moito tempo cremos que simplemente insistindo en cuestións doutrinais, bioéticas e morais, sen motivar a apertura á graza, estabamos apoiando suficientemente ás familias, consolidando o vínculo dos cónxuxes e enchendo de sentido as súas vidas compartidas. Temos dificultades para presentar o matrimonio máis como un camiño dinámico de desenvolvemento e realización que como unha carga a soportar ao longo da vida. Tamén nos custa deixar espazo á conciencia dos fieis, que moitas veces responden o mellor posible ao Evanxeo no medio dos seus límites e poden desenvolver o seu propio discernimento en situacións en que se rompen todos os esquemas. Estamos chamados a formar conciencias, pero non a tentar substituílas. 38. Debemos agradecer que a maioría da xente valore as relacións familiares que queren perdurar no tempo e que garantan o respecto aos demais. Por iso, agradécese que a Igrexa ofreza espazos de apoio e asesoramento en temas relacionados co crecemento do amor, a superación de conflitos ou a educación dos fillos. Moitos estiman a forza da graza que experimentan na Reconciliación sacramental e na Eucaristía, que lles permite facer fronte aos retos do matrimonio e da familia. Nalgúns países, especialmente en diferentes partes de África, o laicismo non conseguiu debilitar algúns valores tradicionais, e en cada matrimonio hai unha forte unión entre dúas familias extensas, onde aínda se conserva un sistema ben definido de xestión de conflitos e dificultades. No mundo actual tamén apreciamos o testemuño de matrimonios que non só perduraron no tempo, senón que seguen apoiando un proxecto común e preservando o afecto. Iso ábrese a porta a unha pastoral positiva, acolledora, que posibilita un afondamento paulatino das demandas do Evanxeo. Porén, moitas veces actuamos á defensiva, e gastamos enerxías pastorais redoblando o ataque ao mundo decadente, con pouca capacidade proactiva para mostrar camiños da felicidade. Moitos non consideran que a mensaxe da Igrexa sobre o matrimonio e a familia fose un claro reflexo da predicación e das actitudes de Xesús que, aínda que propoñía un ideal esixente, nunca perdeu a proximidade compasiva cos fráxiles, como a samaritana ou a adúltera. 39. Isto non quere dicir deixar de notar a decadencia cultural que non fomenta o amor e a entrega. As consultas previas aos dous últimos sínodos sacaron á luz diversos síntomas da “cultura do provisional”. Refírome, por exemplo, á rapidez coa que a xente Van dunha relación afectiva a outra. Cren que o amor, como as redes sociais, pode conectarse ou desconectarse como queira o consumidor e mesmo bloquearse rapidamente. Penso tamén no medo que esperta a perspectiva dun compromiso permanente, da obsesión polo tempo libre, das relacións que miden custos e beneficios e que só se manteñen se son un medio para remediar a soidade, para ter protección ou para recibir algún servizo. O que acontece cos obxectos e o medio transfírese ás relacións afectivas: todo é desbotable, cada un usa e tira, gasta e rompe, usa e esmaga sempre que sexa útil. Entón adeus! O narcisismo fai que as persoas sexan incapaces de mirar máis aló de si mesmas, dos seus desexos e necesidades. Pero quen usa outros tarde ou cedo acaba sendo usado, manipulado e abandonado coa mesma lóxica. Chama a atención que adoitan producirse rupturas en adultos maiores que buscan unha especie de “autonomía”, e rexeitan o ideal de envellecer xuntos, coidar e apoiarse mutuamente. 40. «A risco de simplificar, poderiamos dicir que existe unha cultura que empuxa a moitos mozos a non poder formar unha familia porque están privados de oportunidades de futuro. Porén, esa mesma cultura outorga a moitas outras, pola contra, tantas oportunidades que tamén se lles disuadiu de formar unha familia”[14]. Nalgúns países, moitos mozos “a miúdo son levados a aprazar a voda por problemas económicos, laborais ou de estudo. Ás veces, por outras razóns, como a influencia de ideoloxías que desvalorizan o matrimonio e a familia, a experiencia do fracaso doutras parellas ás que non queren exporse, o medo a algo que consideran demasiado grande e sagrado, as oportunidades sociais e as vantaxes económicas derivadas da convivencia, unha concepción puramente afectiva e romántica do amor, o medo a perder a súa liberdade e a súa independencia como todo o que é concibido como institucional e o rexeitamento da independencia. burocrático»[15]. Cómpre atopar as palabras, motivacións e testemuños que nos axuden a tocar as fibras máis íntimas dos mozos, onde son máis capaces de xenerosidade, compromiso, amor e mesmo heroísmo, para convidalos a aceptar con entusiasmo e valentía o reto do matrimonio. 41. Os Pais sinodais referironse ás actuais “tendencias culturais que parecen impoñer unha afectividade sen límites, […] unha afectividade narcisista, inestable e cambiante que non sempre axuda aos suxeitos a acadar unha maior madurez”. Dixeron que lles preocupa “unha certa propagación da pornografía e a comercialización do corpo, favorecida entre outras cousas por un uso desequilibrado de Internet”, e pola “situación das persoas que se ven obrigadas a exercer a prostitución”. Neste contexto, “os cónxuxes adoitan sentirse inseguros, indecisos e teñen dificultades para atopar formas de facelo medrar. Son moitos os que tenden a permanecer nas etapas primarias da vida emocional e sexual. A crise entre cónxuxes desestabiliza a familia e, mediante separacións e divorcios, pode ter graves consecuencias para os adultos, os fillos e a sociedade, debilitando os lazos individuais e sociais”[16]. As crises matrimoniais son frecuentemente “afrontadas de xeito superficial e sen a valentía da paciencia, do diálogo sincero, do perdón recíproco, da reconciliación e tamén do sacrificio”. Os fracasos orixinan novas relacións, novas parellas, novas unións e novos matrimonios, xerando situacións familiares complexas e problemáticas para a opción cristiá”[17] 42. «Así mesmo, o declive demográfico, debido a unha mentalidade antinatalista e impulsado polas políticas globais de saúde reprodutiva, non só determina unha situación na que a sucesión de xeracións xa non suporá un risco económico, senón que, co paso do tempo, non será un risco económico e implícito. unha perda de esperanza no futuro O avance das biotecnoloxías tamén tivo un forte impacto nas taxas de natalidade”[18]. Pódense engadir outros factores como “a industrialización, a revolución sexual, o medo á superpoboación, os problemas económicos. A sociedade de consumo tamén pode disuadir á xente de ter fillos só para manter a súa liberdade e estilo de vida”[19]. É certo que a conciencia correcta de os maridos, cando foron moi xenerosos na comunicación da vida, poden orientalos á decisión de limitar o número de fillos por motivos suficientemente graves, pero tamén, «por amor a esta dignidade de conciencia, a Igrexa rexeita con toda a súa forza as intervencións coercitivas do Estado en favor da anticoncepción, da esterilización e mesmo do aborto»[20]. Estas medidas son inaceptables mesmo en lugares cunha natalidade elevada, pero chama a atención que os políticos tamén as animen nalgúns países que sofren a traxedia dunha natalidade moi baixa. Como indicaron os bispos de Corea, isto é “actuar de xeito contraditorio e descoidar o propio deber”[21]. 43. O debilitamento da fe e da práctica relixiosa nalgunhas sociedades afecta ás familias e déixaas máis soas coas súas dificultades. Os Pais afirmaron que “unha das maiores pobrezas da cultura actual é a soidade, froito da ausencia de Deus na vida das persoas e da fraxilidade das relacións. Así mesmo, existe un sentimento xeral de impotencia ante a realidade socioeconómica que adoita esmagar ás familias […] Con frecuencia, as familias séntense abandonadas pola falta de atención desde o punto de vista negativo das consecuencias das institucións. de organización social son evidentes: dende a crise demográfica ata as dificultades educativas, dende o cansazo á hora de acoller a vida nacente ata o sentimento. a presenza das persoas maiores como carga, ata a propagación dun malestar emocional que ás veces chega á violencia. O Estado ten a responsabilidade de crear as condicións lexislativas e laborais que garantan o futuro dos mozos e que lles axuden a levar a cabo o seu proxecto de formación familiar”[22]. 44. A falta de vivenda digna ou adecuada adoita levar a aprazar a formalización dunha relación. Hai que lembrar que “a familia ten dereito a unha vivenda digna, adecuada á vida familiar e proporcionada ao número de membros da súa vida familiar, á saúde e á vida familiar, no que ofrece servizos básicos de saúde e de vida familiar. comunidade”[23]. Unha familia e un fogar son dúas cousas que se reclaman mutuamente. Este exemplo demostra que hai que insistir nos dereitos familiares, e non só nos dereitos individuais. A familia é un ben do que a sociedade non pode prescindir, pero que hai que protexer[24]. A defensa destes dereitos é “unha chamada profética a favor da institución familiar que hai que respectar e defender contra toda agresión no que adoita ocupar o espazo político actual no que adoita ocupar un proxecto”[25]. As familias teñen, entre outros dereitos, “a poder contar cunha política familiar adecuada dos poderes públicos no ámbito xurídico, económico, social e fiscal”[26] Ás veces a angustia das familias é dramática cando, ante a enfermidade dun ser querido, non poden. ter acceso a servizos de saúde adecuados, ou cando o tempo sen acceso a un emprego digno se prolongue. «A coacción económica exclúe o acceso da familia á educación, á vida cultural e á vida social activa. O sistema económico actual produce diversas formas de exclusión social. As familias sofren especialmente problemas relacionados co traballo. As posibilidades para a mocidade son poucas e a oferta laboral é moi selectiva e precaria. As xornadas de traballo son longas e moitas veces agravadas por longos tempos de viaxe. Isto non axuda aos familiares a atoparse entre si e aos seus fillos, para alimentar a diario as súas relacións”[27] 45. «Hai moitos nenos que nacen fóra do matrimonio, sobre todo nalgúns países, e moitos que despois crecen cun só dos proxenitores ou nun contexto familiar ampliado ou reconstituído […] Por outra banda, a explotación sexual da sociedade máis escándalo e perversa da infancia constitúe hoxe. Así mesmo, nas sociedades afectadas pola violencia pola guerra, o terrorismo ou a presenza do crime organizado prodúcense situacións familiares deterioradas e, sobre todo nas grandes metrópoles e as súas periferias, medra o denominado fenómeno da infancia da rúa. escolas e nas comunidades e institucións cristiás[29]. 46. As migracións “representan outro sinal dos tempos que hai que afrontar e comprender con todas as consecuencias na vida familiar”[30]. O último Sínodo deulle gran importancia a este problema, expresando que “concerne, de diferentes xeitos, a poboacións enteiras de diversas partes do mundo. A Igrexa tivo un papel importante neste ámbito. A necesidade de manter e desenvolver esta testemuña evanxélica (cf. Mt 25,35) aparece hoxe máis urxente que nunca […] A mobilidade humana, que corresponde ao movemento histórico natural das persoas, que pode revelar tanto a riqueza familiar como a emigración para o país, que revela a riqueza emigratoria e a emigración. Congratulao outra cousa é a migración forzada das familias como consecuencia de situacións de guerra, persecución, pobreza, inxustiza, marcada polas vicisitudes dun percorrido que moitas veces pon en risco a vida, traumatiza ás persoas e desestabiliza ás familias as súas culturas, a orixe relixiosa e humana da que proceden, así como a riqueza espiritual dos seus ritos e tradicións, tamén mediante unha pastoral específica […] As experiencias migratorias son especialmente dramáticas e devastadores, tanto para as familias como para os individuos, cando teñen lugar fóra da legalidade e están sustentados por circuítos internacionais de trata de persoas. Tamén cando se refire a mulleres ou nenos non acompañados, obrigados a permanecer durante longos períodos en lugares de paso entre un país e outro, en campos de refuxiados, onde non é posible iniciar un camiño de integración. A pobreza extrema, e outras situacións de desintegración, ás veces mesmo inducen ás familias a vender os seus propios fillos para a prostitución ou o tráfico de órganos.»[31] «As persecucións dos cristiáns, así como as das minorías étnicas e relixiosas, en moitas partes do mundo, especialmente en Oriente Próximo, son unha gran proba: non só para a Igrexa, senón tamén para toda a familia debe ser apoiada pola comunidade internacional para facilitar a permanencia da comunidade internacional. de orixe”[32]. 47. Os Pais tamén dedicaron unha atención especial “ás familias das persoas con discapacidade, nas que a devandita minusvalía, que irrompe na vida, xera un desafío profundo e inesperado, e rompe equilibrios, desexos e expectativas […] As familias que aceptan con agarimo o difícil calvario dun neno con discapacidade merecen unha gran admiración. Dan á Igrexa e á sociedade un valioso agasallo de fidelidade para a vida familiar. descubrir, xunto coa comunidade cristiá, novos xestos e linguaxes, formas de entendemento e identidade, no camiño da acollida e do coidado do misterio da fraxilidade. As persoas con discapacidade son un agasallo e unha oportunidade para que a familia medre no amor, na axuda mutua e na unidade […] A familia que acepte a presenza das persoas con discapacidade coa mirada da fe poderá recoñecer e garantir a calidade e o valor de cada vida, coas súas necesidades, os seus dereitos e as súas oportunidades. Tal familia prestará asistencia e coidado, e promoverá o compañeirismo e o afecto, en todas as fases da vida”[33]. Quero subliñar que a atención dedicada tanto ás persoas migrantes como ás persoas con discapacidade é un sinal do Espírito. Porque ambas as situacións son paradigmáticas: poñen en xogo especialmente como se vive a lóxica de acollida e integración misericordiosa das familias máis fráxiles48. cariño e consideralas unha bendición, hai que dirixirlle un agradecemento especial ás asociacións e movementos familiares que traballan no ámbito espiritual e social da terceira idade […] Nas sociedades altamente industrializadas, onde o seu número é cada vez menor, corren o risco de ser percibidas como unha carga, por outra banda, os coidados que requiren poñen a dura proba aos seus seres queridos”[3]. “Valorar a fase final da vida é aínda máis necesario hoxe, porque na sociedade actual trátase de cancelar o momento do tránsito de todas as formas posibles. A fraxilidade e a dependencia das persoas maiores ás veces son explotadas inxustamente para obter vantaxes económicas. Moitas familias ensínannos que podemos afrontar os últimos anos de vida valorando o sentido de realización e integración de toda a nosa existencia no misterio pascual. Un gran número de persoas maiores son acollidas en estruturas eclesiais, onde poden vivir nun ambiente sereno e familiar a nivel material e espiritual. A eutanasia e o suicidio asistido son serias ameazas para as familias de todo o mundo. A súa práctica é legal en moitos países. A Igrexa, aínda que se opón firmemente a estas prácticas, sente o deber de asistir ás familias que coidan aos seus anciáns e enfermos»[35] 49. Quero destacar a situación das familias inmersas na miseria, castigadas de tantas formas, onde os límites da vida se viven de forma lacerante. por separación ou por outros motivos, e debe traballar sen posibilidade de deixalo con outra persoa, o neno crece nun abandono que o expón a todo tipo de riscos, e a súa maduración persoal vese comprometida nas difíciles situacións que viven as persoas máis necesitadas, a Igrexa debe ter especial coidado en comprender, consolar, integrarse, evitar. impoñéndolles unha serie de regras coma se dunha rocha se tratase, o que ten como efecto facelos sentir xulgados e abandonados precisamente por esa Nai que está chamada a traerlles a misericordia de Deus. Deste xeito, en lugar de ofrecer a forza sanadora da graza e a luz do Evanxeo, algúns queren “adoutrinalo”, convertelo en “pedras mortas para tirar contra outros”[37]. Algúns retos 50. As respostas recibidas ás dúas consultas realizadas durante o percorrido sinodal facían referencia ás máis diversas situacións que plantexan novos retos. Ademais dos xa sinalados, moitos se referiron á función educativa, que se ve dificultada, entre outras razóns, porque os pais chegan á casa cansados e sen ganas de falar, en moitas familias xa non existe o hábito de comer xuntos e, ademais da adicción á televisión, medra unha gran variedade de ofertas de distracción. Isto dificulta a transmisión da fe de pais a fillos. Outros indicaron que as familias adoitan estar enfermas debido a unha enorme ansiedade. Parece haber máis preocupación por previr problemas futuros que por compartir o presente. Esta, que é unha cuestión cultural, agrávase por un futuro profesional incerto, por inseguridade económica ou por medo polo futuro dos fillos. 51. Tamén se mencionou a drogodependencia como unha das pragas do noso tempo, que fai sufrir a moitas familias e que moitas veces acaba destruíndoas. algo semellante Ocorre co alcoholismo, os xogos de azar e outras adiccións. A familia podería ser o lugar de prevención e contención, pero a sociedade e a política non se dan plenamente conta de que unha familia en risco “perde a capacidade de reacción para axudar aos seus membros […] Notamos as graves consecuencias desta ruptura en familias esnaquizadas, nenos desarraigados, anciáns abandonados, fillos orfos de pais vivos, adolescentes e mozos desorientados e sen regras”[38]. Tal e como indicaron os bispos de México, existen tristes situacións de violencia familiar que son caldo de novas formas de agresividade social, porque “as relacións familiares explican tamén a predisposición a unha personalidade violenta. As familias que inflúen nela son aquelas que teñen escasa comunicación; nas que predominan as actitudes defensivas e os seus membros non se apoian entre si; nas que non hai participación en actividades familiares e conflitivas; na que as relacións entre pais e fillos se caracterizan por actitudes hostís A violencia doméstica é unha escola de resentimento e odio nas relacións humanas básicas”[39]. 52. Ninguén pode pensar que debilitar a familia como sociedade natural fundada no matrimonio é algo que beneficia á sociedade. Acontece o contrario: prexudica a maduración das persoas, o cultivo dos valores comunitarios e o desenvolvemento ético das persoas. cidades e vilas. Xa non está claro que só a unión exclusiva e indisoluble entre un home e unha muller cumpre unha función social plena, sendo un compromiso estable e posibilitando a fecundidade. Debemos recoñecer a gran variedade de situacións familiares que poden proporcionar certa estabilidade, pero as unións de feito ou do mesmo sexo, por exemplo, non se poden equiparar simplemente co matrimonio. Ningún sindicato precario ou pechado á comunicación da vida nos asegura o futuro da sociedade. Pero quen se encarga hoxe de fortalecer os matrimonios, de axudalos a superar os riscos que os ameazan, de acompañalos na súa función educativa, de estimular a estabilidade da unión matrimonial? 53. «Nalgunhas sociedades segue vixente a práctica da poligamia; Noutros contextos, a práctica dos matrimonios combinados mantense […] En numerosos contextos, e non só occidentais, está moi difundida a praxe de convivencia que precede ao matrimonio, así como as convivencias non orientadas a asumir a forma de vínculo institucional»[40]. En varios países, a lexislación facilita o avance dunha multiplicidade de alternativas, polo que un matrimonio con notas de exclusividade, indisolubilidade e apertura á vida acaba aparecendo como unha oferta caduca entre outras moitas. En moitos países avanza unha deconstrución legal da familia, tendendo a adoptar formas baseadas case exclusivamente no paradigma da autonomía da vontade. Aínda que é lexítimo e xusto rexeitar as vellas formas familiares “tradicionais”, caracterizadas polo autoritarismo e mesmo pola violencia, isto non debe levar ao desprezo do matrimonio senón ao redescubrimento do seu verdadeiro significado e á súa renovación. A fortaleza da familia “está esencialmente na súa capacidade de amar e de ensinar a amar. Por máis doa que sexa unha familia, pode crecer grazas ao amor”[41]. 54. Nesta breve mirada á realidade, quero destacar que, aínda que houbo melloras notables no recoñecemento dos dereitos das mulleres e na súa participación nos espazos públicos, nalgúns países aínda queda moito por facer. Os costumes inaceptables non están completamente erradicados. Destaco a violencia vergoñenta que ás veces se exerce contra as mulleres, os malos tratos familiares e as diferentes formas de escravitude que non constitúen unha mostra de forza masculina senón unha degradación covarde. A violencia verbal, física e sexual que se exerce contra as mulleres nalgúns matrimonios contradí a propia natureza da unión matrimonial. Penso na grave mutilación xenital das mulleres nalgunhas culturas, pero tamén na desigualdade de acceso a traballos dignos e lugares onde se toman decisións. A historia leva as pegadas dos excesos das culturas patriarcais, onde as mulleres eran consideradas de segunda, pero lembremos tamén a maternidade subrogada ou “a instrumentalización e mercantilización do corpo feminino na cultura mediática actual»[42]. Hai quen considera que desde a emancipación da muller se produciron moitos problemas actuais. Pero este argumento non é válido, “é unha falsidade, non é verdade. É unha forma de machismo»[43]. A idéntica dignidade entre homes e mulleres móvenos a alegrarnos de que se superen vellas formas de discriminación, e de que se desenvolva un exercicio de reciprocidade no seo das familias. Se xorden formas de feminismo que non podemos considerar adecuadas, aínda admiramos o espírito das mulleres na súa obra máis clara e digna. 55. O home «xoga un papel igualmente decisivo na vida familiar, sobre todo na protección e apoio da muller e dos fillos […] Moitos homes son conscientes da importancia do seu papel na familia e víveno co carácter propio da natureza masculina A ausencia do pai afecta gravemente á vida familiar, á educación dos fillos e á súa integración na sociedade, a súa falta de carencia física e emocional comportamento dos pais”[44]. 56. Outro desafío xurde en diversas formas a partir dunha ideoloxía, denominada xenericamente de xénero, que “nega a diferenza e a natural reciprocidade de homes e mulleres. Isto presenta unha sociedade sen diferenzas sexuais, e baleira o fundamento antropolóxico de familia. Esta ideoloxía leva a proxectos educativos e directrices lexislativas que promoven unha identidade persoal e unha intimidade afectiva radicalmente desvinculada da diversidade biolóxica entre homes e mulleres. A identidade humana está determinada por unha opción individualista, que tamén cambia co paso do tempo”[45]. É preocupante que algunhas ideoloxías deste tipo, que pretenden responder a certas aspiracións ás veces comprensibles, intenten impoñerse como un pensamento único que determina mesmo a educación dos nenos. A revolución no campo da procreación humana introduciu a posibilidade de manipular o acto xenerativo, facéndoo independente da relación sexual entre o home e a muller. Deste xeito, a vida humana, así como a paternidade e a maternidade, convertéronse en realidades compoñeibles e descompostas, sometidas principalmente aos desexos dos individuos ou das parellas. aspectos da realidade en dous non caemos no pecado de tentar substituír ao Creador, non somos omnipotentes o que se nos precede e, ao mesmo tempo, estamos chamados a gardar a nosa humanidade. e iso significa sobre todo aceptalo e respectalo tal e como foi creado. 57. Agradezo a Deus que moitas familias, que están lonxe de considerarse perfectas, viven namoradas, cumpren a súa vocación e sigan adiante, aínda que caian moitas veces no camiño. Das reflexións sinodais non se desprende un estereotipo da familia ideal, senón un interesante “collage” formado por tantas realidades diferentes, chea de alegrías, dramas e soños. As realidades que nos preocupan son retos. Non caiamos na trampa de desperdiciarnos en lamentacións autodefensivas, en lugar de espertar a creatividade misioneira. En todas as situacións, “a Igrexa sente a necesidade de dicir unha palabra de verdade e esperanza […] Os grandes valores do matrimonio e da familia cristiá corresponden á procura que impregna a existencia humana”[48]. Se observamos moitas dificultades, son –como dicían os bispos de Colombia– unha chamada a “liberar dentro de nós as enerxías da esperanza, traducíndoas en soños proféticos, accións transformadoras e imaxinación de caridade”[49]. Capítulo terceiro MIRANDO A XESÚS: VOCACION DA FAMILIA 58. Ante as familias, e entre elas, sempre debe resoar de novo o primeiro anuncio, que é «o máis fermoso, o máis grande, o máis atractivo e ao mesmo tempo o máis necesario»[50], e «debe ocupar o centro da actividade evanxelizadora»[51]. É o anuncio principal, “o que sempre hai que volver escoitar”. formas diferentes e que sempre hai que anunciar de novo dun xeito ou doutro»[52]. Porque «non hai nada máis sólido, máis profundo, máis certo, máis denso e máis sabio que ese anuncio» e «toda formación cristiá é sobre todo o afondamento do kerygma»[53]. 59. O noso ensino sobre o matrimonio e a familia non pode deixar de inspirarse e transfigurarse á luz deste anuncio de amor e tenrura, para non converterse nunha mera defensa dunha doutrina fría e sen vida. Porque o misterio da familia cristiá non se pode comprender plenamente se non está á luz do amor infinito do Pai, que se manifestou en Cristo, que se entregou ata o fin e vive entre nós. Por iso quero contemplar o Cristo vivo presente en tantas historias de amor, e invocar o lume do Espírito sobre todas as familias do mundo. 60. Neste marco, este breve capítulo recolle unha síntese do ensino da Igrexa sobre o matrimonio e a familia. Tamén aquí citarei varias achegas presentadas polos Pais sinodais nas súas consideracións sobre a luz que nos ofrece a fe. Partiron da mirada de Xesús e indicaron que este «miraba con amor e tenrura ás mulleres e aos homes que atopaba, acompañando os seus pasos con verdade, paciencia e misericordia, mentres anunciaba as demandas do Reino de Deus»[54]. Así mesmo, o Señor acompáñanos hoxe no noso interese por vivir e transmitir o Evanxeo da familia. Xesús recupera e trae á súa plenitude o proxecto divino 61. A diferenza dos que prohibían o matrimonio, o Novo Testamento ensina que “todo o que creou Deus é bo, non hai que botar nada” (1 Tm 4,4). O matrimonio é un “don” do Señor (cf. 1 Co 7,7). Ao mesmo tempo, debido a esta valoración positiva, ponse unha forte énfase no coidado deste don divino: «Respecta o matrimonio, o leito nupcial» (Hb 13,4). Ese don de Deus inclúe a sexualidade: “Non vos privades uns a outros” (1 Co 7,5). 62. Os Pais sinodais lembraron que Xesús «referíndose ao proxecto primordial do home e da muller, reafirma a indisoluble unión entre eles, aínda que di que «pola dureza do teu corazón, Moisés permitiuvos divorciar das vosas mulleres; pero, desde o principio, non foi así” (Mt 19,8). A indisolubilidade do matrimonio –“o que Deus uniu, que ninguén o separe” (Mt 19,6)– non debe entenderse sobre todo como un “xugo” imposto aos homes senón como un “don” feito ás persoas unidas no matrimonio […], o divino acompaña e transforma sempre o camiño humano […] corazón coa súa graza, dirixíndoo cara ao seu inicio, a través do camiño da cruz. Dos Evanxeos sae claramente o exemplo de Xesús, que […] anunciou a mensaxe sobre o sentido do matrimonio como plenitude da revelación que recupera o proxecto orixinal de Deus (cf. Mt 19,3)»[55. 63. «Xesús, que reconciliou a súa propia familia e reconciliou o seu propio matrimonio. orixinal (cf. Mc 10,1-12). A familia e o matrimonio foron redimidos por Cristo (cf. Ef 5,21-32), restituídos á imaxe da Santísima Trindade, misterio do que brota todo amor verdadeiro. A alianza conxugal, inaugurada na creación e revelada na historia da salvación, recibe a plena revelación do seu significado en Cristo e na súa Igrexa. De Cristo, a través da Igrexa, o matrimonio e a familia reciben a graza necesaria para testemuñar o amor de Deus e vivir a vida de comuñón. O Evanxeo da familia percorre a historia do mundo, desde a creación do home a imaxe e semellanza de Deus (cf. Xn 1,26-27) ata o cumprimento do misterio da Alianza en Cristo ao final dos séculos coas vodas do Año (cf. Ap 19,9)»[56]. 64. «O exemplo de Xesús é paradigma para a Igrexa […] Comezou a súa vida pública co milagre nas vodas de Caná (cf. Xn 2,1-11) […] Compartiu momentos diarios de amizade coa familia de Lázaro e as súas irmás (cf. Lc 10,38) e coa familia de Pedro (cf. Mt 8,14). Escoitou os berros dos pais polos seus fillos, devolvéndoos a vida (cf. Mc 5,41; Lc 7,14-15), e mostrando así o verdadeiro significado da misericordia, que implica o restablecemento da Alianza (cf. Xoán Paulo II, Dives in Misericordia, 4). Isto aparece claramente nos encontros coa muller samaritana (cf. Xn 4,1-30) e coa adúltera (cf. Xn 8,1-11), nos que se esperta a percepción do pecado fronte ao amor. libre de Xesús»[57]. 65. A encarnación do Verbo nunha familia humana, en Nazaret, move a historia do mundo coa súa novidade. Cómpre mergullarnos no misterio do nacemento de Xesús, no si de María ao anuncio do anxo, cando a Palabra xermolou no seu ventre; tamén no si de Xosé, que deu o nome a Xesús e coidou de María; na festa dos pastores a carón do pesebre, na adoración dos Reis Magos; en fuga a Exipto, no que Xesús participa na dor do seu pobo desterrado, perseguido e humillado; na expectación relixiosa de Zacarías e na alegría que acompaña o nacemento de Xoán Bautista, na promesa cumprida para Simeón e Ana no templo, na admiración dos doutores da lei escoitando a sabedoría do adolescente Xesús. E despois, penetrar nos trinta longos anos nos que Xesús gañou o seu pan traballando coas mans, murmurando a oración e a tradición crente do seu pobo e educándolle na fe dos seus pais, ata que o fixo fructificar no misterio do Reino. Este é o misterio do Nadal e o segredo de Nazaret, cheo do perfume da familia. É o misterio que tanto fascinou a Francisco de Asís, a Teresa do Neno Xesús e a Carlos de Foucauld, do que tamén tiran as familias cristiás para renovar a súa esperanza e alegría. 66. «A alianza de amor e fidelidade, da que vive a Sagrada Familia de Nazaret, ilumina o principio que conforma cada familia, e fai que sexa capaz de afrontar mellor as vicisitudes da vida e da vida. da historia. Sobre esta base, cada familia, a pesar da súa debilidade, pode converterse nunha luz na escuridade do mundo. “Lección de vida doméstica. Que Nazaret ensine o que é a familia, a súa comuñón de amor, a súa beleza sinxela e austera, o seu carácter sagrado e inviolable; ensina o doce e insubstituíble que é a súa pedagoxía; ensina o fundamental e insuperable da súa socioloxía” (Pablo VI, Discurso en Nazaret, 5 de xaneiro de 1964)»[58]. A familia nos documentos da Igrexa 67. O Concilio Ecuménico Vaticano II, na Constitución Pastoral Gaudium et Spes, tratou “a promoción da dignidade do matrimonio e da familia” (cf. 47-52). Definiu o matrimonio como unha comunidade de vida e de amor (cf. 48), poñendo o amor no centro da familia […] O «verdadero amor entre marido e muller» (49) implica a entrega mutua, inclúe e integra a dimensión sexual e a afectividade, de acordo co plan divino (cf. 48-49). Ademais, pon de relevo o arraigo dos esposos en Cristo: Cristo Señor «sae ao encontro dos esposos cristiáns no sacramento do matrimonio» (48) e permanece con eles. Na encarnación, asume o amor humano, purifícao, lévao á súa plenitude e dá aos esposos, co seu Espírito, a capacidade de vivilo, impregnando a súa vida enteira de fe, esperanza e caridade. Deste xeito, os cónxuxes son consagrados e, pola súa propia graza, edifican o Corpo de Cristo e constitúen unha Igrexa doméstica (cf. Lumen gentium, 11), para que a Igrexa, para Para comprender ben o seu misterio, fíxase na familia cristiá, que o manifesta de forma xenuína»[59]. 68. Despois, «seguindo os pasos do Concilio Vaticano II, o beato Paulo VI afondou na doutrina sobre o matrimonio e a familia. En particular, coa Encíclica Humanae Vitae, destacou o íntimo vínculo entre o amor conxugal e a procreación: “O amor conxugal esixe que os cónxuxes sexan conscientes da súa misión de paternidade responsable, que con tanta razón se insiste hoxe en día e que debe entenderse con exactitude […] O exercicio responsable da paternidade esixe, por tanto, que os cónxuxes recoñezan plenamente os deberes cara a Deus e a propia sociedade ante a familia e a sociedade máis xusta. valores” (10). Na Exhortación Apostólica Evangelii nuntiandi, o beato Paulo VI evidencia a relación entre a familia e a Igrexa»[60]. 69. «San Xoán Paulo II dedicou especial atención á familia a través dos seus catecismos sobre o amor humano, a Carta ás familias Gratissimam sane e, sobre todo, coa Exhortación Apostólica Familiaris consortio. Nestes documentos, o Pontífice definía a familia “a través da Igrexa”; ofreceu unha visión xeral da vocación de amor do home e da muller; propuxo as liñas fundamentais para a pastoral da familia e para a presenza da familia na sociedade. En particular, tratando sobre a caridade conxugal (cf. Familiaris consortio, 13), describiu a forma en que os cónxuxes, na súa amor mutuo, reciben o don do Espírito de Cristo e viven a súa chamada á santidade»[61]. 70. «Bieito XVI, na Encíclica Deus caritas est, retomou o tema da verdade do amor entre o home e a muller, que só se ilumina plenamente á luz do amor de Cristo crucificado (cf. n. 2). co seu pobo e, viceversa, o xeito de amar de Deus convértese na medida do amor humano» (11). Ademais, na Encíclica Cáritas in veritate, destaca a importancia do amor como principio de vida en sociedade (cf. n. 44), lugar no que se aprende a experiencia do ben común»[62]. características. A familia é a imaxe de Deus, que […] é unha comuñón de persoas No bautismo, a voz do Pai chamou a Xesús o Fillo amado, e neste amor podemos recoñecer ao Espírito Santo (cf. Marcos 1, 10-11, que reconciliou todo dentro de si e redimía ao home do pecado, non só devolveu o matrimonio e a familia á súa forma sacramental, senón tamén á súa forma sacramental). Mt 19, 1-12; Mc 10, 1-12, Ef 5, 21-32). O matrimonio e a familia reciben a graza necesaria para testemuñar o Evanxeo do amor de Deus”[63]. 72. O sacramento do matrimonio non é unha convención social, un rito baleiro ou o mero sinal externo dun compromiso. O sacramento é un don para a santificación e a salvación dos cónxuxes, porque “a súa pertenza mutua é unha representación real de Cristo, a través do mesmo signo sacramental da Igrexa. Os cónxuxes son polo tanto a memoria permanente para a Igrexa do acontecido na cruz; Son uns para os outros e para os seus fillos, testemuñas de salvación, na que o sacramento os fai partícipes”[64]. O matrimonio é unha vocación, na medida en que responde á chamada específica a vivir o amor conxugal como sinal imperfecto do amor entre Cristo e a Igrexa. Por iso, a decisión de casar e de crear unha familia debe ser o resultado do discernimiento vocacional. graza do bautismo, que establece a alianza fundamental de cada persoa con Cristo na Igrexa, na aceptación mutua, e coa graza de Cristo, a parella promete unha entrega total, a fidelidade e a apertura á vida, e tamén recoñecen como elementos constitutivos do matrimonio os dons que Deus lles ofrece, tomando en serio o seu compromiso mutuo, no seu nome e antes que a Igrexa permita que o ben que a fe se sustente mellor a axuda da graza do sacramento […] Polo tanto, a mirada da Igrexa diríxese aos cónxuxes como ao corazón de toda a familia, que á súa vez dirixe a súa mirada a Xesús»[65]. O sacramento non é unha “cousa” nin unha “forza”, porque en realidade Cristo mesmo “a través do sacramento do matrimonio, sae ao encontro dos cónxuxes cristiáns (cf. Gaudium et spes, 48). El permanece con eles, dálles forzas para seguilo, collendo a súa cruz, para levantarse despois das súas caídas, para perdoarse mutuamente, para cargarse uns aos outros, non é só asinar o matrimonio cristián”.[66] indica canto amou Cristo á súa Igrexa na Alianza selada na cruz, pero tamén fai presente ese amor na comuñón dos esposos. Ao unirse nunha soa carne, representan o matrimonio do Fillo de Deus coa natureza humana. Por iso “nas alegrías do seu amor e da súa vida familiar dálles, xa aquí, un anticipo do banquete de vodas do Cordeiro”[67]. Aínda que «a analoxía entre a parella marido-muller e Cristo-Igrexa» é unha «analoxía imperfecta»[68], invítanos a invocar ao Señor para que derrame o seu propio amor dentro dos límites das relacións matrimoniais. 74. A unión sexual, vivida de xeito humano e santificada polo sacramento, é á súa vez un camiño de crecemento na vida de graza dos cónxuxes. É o “misterio nupcial”[69]. O valor da unión de corpos exprésase nas palabras de consentimento, onde se aceptaron e entregáronse entre si. outro para compartir para toda a vida. Estas palabras dan sentido á sexualidade e líbana de calquera ambigüidade. Pero, en realidade, toda a vida en común dos cónxuxes, toda a rede de relacións que tecerán entre si, cos seus fillos e co mundo, estará impregnada e fortalecida pola graza do sacramento que brota do misterio da Encarnación e da Pascua, onde Deus expresou todo o seu amor á humanidade e se uniu a ela intimamente. Nunca estarás só coas túas propias forzas para afrontar os retos que xurdan. Están chamados a responder ao don de Deus co seu compromiso, a súa creatividade, a súa resistencia e a súa loita diaria, pero sempre poderán invocar ao Espírito Santo que consagrou a súa unión, para que a graza recibida se manifeste de novo en cada nova situación. 75. Segundo a tradición latina da Igrexa, no sacramento do matrimonio os ministros son o home e a muller que se casan[70], que ao manifestar o seu consentimento e manifestalo na súa entrega corporal reciben un gran don. O seu consentimento e a unión dos seus corpos son os instrumentos da acción divina que os fai unha soa carne. No bautismo consagrouse a súa capacidade de unirse no matrimonio como ministros do Señor para responder á chamada de Deus. Polo tanto, cando dous cónxuxes non cristiáns son bautizados, non é necesario que renoven a promesa matrimonial, e abonda con que non a rexeiten, xa que polo bautismo reciben esa unión automaticamente pasa a ser. sacramental. O Dereito Canónico tamén recoñece a validez dalgúns matrimonios que se celebran sen un ministro ordenado[71]. En efecto, a orde natural foi asumida pola redención de Xesucristo, de tal xeito que, «entre os bautizados, non pode haber ningún contrato matrimonial válido que non sexa polo tanto un sacramento»[72]. A Igrexa pode esixir a publicidade do acto, a presenza de testemuñas e outras condicións que foron variando ao longo da historia, pero iso non priva aos dous que casan do seu carácter de ministros do sacramento nin debilita a centralidade do consentimento do home e da muller, que é o que en si mesmo establece o vínculo sacramental. En todo caso, cómpre reflexionar máis sobre a acción divina no rito nupcial, que aparece moi destacado nas Igrexas orientais, destacando a importancia da bendición dos noivos como sinal do don do Espírito. Sementes da Palabra e situacións imperfectas 76. «O Evanxeo da familia nutre tamén estas sementes que aínda están á espera de madurar, e deben coidar das árbores que perderon a vitalidade e que non hai que descoidar»[73], para que, partindo do don de Cristo no sacramento, «se lévan pacientemente á súa enriquecemento e á súa integración máis plena, ata chegar a un coñecemento máis completo deste meu coñecemento. vida”[74]. 77. Asumindo a ensinanza bíblica, segundo a cal todo foi creado por Cristo e para Cristo (cf. Col 1,16), os Pais sinodais Lembraron que “a orde da redención ilumina e cumpre a da creación. O matrimonio natural, polo tanto, enténdese plenamente á luz do seu cumprimento sacramental: só fixando a nosa mirada en Cristo podemos coñecer profundamente a verdade das relacións humanas. “En realidade, o misterio do home só se aclara no misterio de Adán, na mesma revelación de Cristo, no novo Verbo de Cristo, na revelación de Cristo […] misterio do Pai e do seu amor, manifesta plenamente ao home ao propio home e revélalle a grandeza da súa vocación» (Gaudium et spes, 22). É especialmente oportuno entender de forma cristocéntrica […] o ben dos cónxuxes (bonum coniugum)»[75], que inclúe a unidade, a apertura á vida, a fidelidade, a fidelidade e a indisolubilidade do camiño no matrimonio máis completo e na indisolubilidade mutua. a amizade co Señor «O discernimento da presenza da semina Verbi noutras culturas (cf. Ad gentes divinitus, 11) tamén se pode aplicar á realidade do matrimonio e da familia Fóra do matrimonio natural verdadeiro tamén hai elementos positivos nas formas matrimoniais doutras tradicións relixiosas»[76]. Podemos dicir que “calquera persoa que queira traer a este mundo unha familia que ensine aos nenos a alegrarse en cada acción que teña como finalidade vencer o mal —unha familia que demostre que o Espírito está vivo e activo— atopará gratitude e estima, sen importar o persoas, ou a relixión ou a rexión á que pertencen»[77]. 78. «A ollada de Cristo, cuxa luz ilumina a cada home (cf. Xn 1,9; Gaudium et Spes, 22) inspira a pastoral da Igrexa cara aos fieis que simplemente viven xuntos, aos que só contraeron un matrimonio civil ou aos divorciados e casados de novo. na súa vida dun xeito imperfecto: pídelles a graza da conversión inflúelles a coraxe de facer o ben, de coidarse con cariño e de estar ao servizo da comunidade na que viven e traballan […] Cando o sindicato acada unha notable estabilidade a través dun vínculo público —e se connota por un profundo cariño, a responsabilidade da propia descendencia pode chegar a ser unha oportunidade para acompañar a un, a oportunidade de acompañar a un; o sacramento do matrimonio, sempre que sexa posible».[78] 79. «Ante as situacións difíciles e as familias feridas, cómpre lembrar sempre un principio xeral: «Os pastores, por amor á verdade, están obrigados a discernir ben as situacións» (Familiaris consortio, 84). O grao de responsabilidade non é o mesmo en todos os casos, podendo existir factores que limiten a capacidade de decisión. Por iso, ao tempo que a doutrina se expresa con claridade, hai que evitar xuízos que non teñan en conta a complexidade das distintas situacións, e debemos estar atentos á forma de vivir das persoas. e sofren pola súa condición»[79]. Transmisión da vida e educación dos fillos 80. O matrimonio é ante todo unha “comunidade íntima conxugal de vida e amor”[80], que constitúe un ben para os propios cónxuxes[81], e a sexualidade “está ordenada ao amor conxugal do home e da muller”[82]. Por iso, tamén «os maridos aos que Deus non lles concedeu fillos poden levar unha vida conxugal chea de sentido, humana e cristián»[83]. Porén, esta unión está ordenada á xeración “polo seu propio carácter natural”[84]. O fillo que chega «non vén de fóra para engadir ao amor mutuo dos cónxuxes, xorde do corazón mesmo dese don recíproco, do que é froito e realización»[85]. Non aparece como o final dun proceso, senón que está presente desde o inicio do amor como unha característica esencial que non se pode negar sen mutilar o propio amor. Dende o principio, o amor rexeita todo impulso de pecharse sobre si mesmo, e ábrese a unha fertilidade que o estende máis aló da súa propia existencia. Polo tanto, ningún acto xenital dos cónxuxes pode negar este significado[86], aínda que por diversas razóns non sempre pode xerar de feito unha nova vida. 81. O neno afirma nacer dese amor, e non de ningún xeito, xa que «non é un dereito senón un don»[87], que é «frito do acto específico do amor conxugal dos seus pais»[88]. Porque “segundo a orde de creación, o amor conxugal entre un home e unha muller e a transmisión da vida son recíprocamente ordenados (cf. Xn 1,27-28). Deste xeito, o Creador fixo partícipes do home e da muller na obra da súa creación e, ao mesmo tempo, fíxoos instrumentos do seu amor, confiando o futuro da humanidade á súa responsabilidade mediante a transmisión da vida humana”[89]. 82. Os Pais sinodais sinalaron que “non é difícil comprobar que se estende unha mentalidade que reduce a xeración de vida a unha variable dos proxectos da Igrexa”[90]. “axuda a vivir harmoniosamente e conscientemente a comuñón entre os cónxuxes, en todas as súas dimensións, xunto coa responsabilidade xerativa. Cómpre redescubrir a mensaxe da Encíclica Humanae Vitae de Paulo VI, que subliña a necesidade de respectar a dignidade da persoa na valoración moral dos métodos de regulación da natalidade […] A opción da adopción e do acollemento expresa unha especial fecundidade da experiencia conxugal»[91]. Con especial agradecemento, a Igrexa “apoia ás familias que acollen, educan e rodean co seu cariño a nenos con capacidades diversas”[92]. 83. Neste contexto, non podo menos que dicir que, se a familia é o santuario da vida, o lugar onde se enxendra e se coida a vida, constitúe unha contradición lacerante que se converta no lugar onde se nega e se destrúe a vida. O valor da vida humana é tan grande e o dereito á vida dun neno é tan inalienable. inocente que medra no ventre da súa nai, que de ningún xeito pode considerarse a posibilidade de tomar decisións respecto desa vida como un dereito sobre o propio corpo, que é un fin en si mesmo e nunca pode ser obxecto de dominación doutro ser humano. A familia protexe a vida en todas as súas etapas e tamén na súa decadencia. Por iso, “aos que traballan nas estruturas sanitarias lémbraselles a obriga moral da obxección de conciencia. Do mesmo xeito, a Igrexa non só sente a urxencia de afirmar o dereito á morte natural, evitando a crueldade terapéutica e a eutanasia”, senón que “rexeita firmemente a pena de morte”[93]. 84. Os Pais tamén quixeron subliñar que «un dos retos fundamentais aos que se enfrontan as familias hoxe é seguramente o reto educativo, aínda máis arduo e complexo pola realidade cultural actual e pola gran influencia dos medios de comunicación»[94]. «A Igrexa desempeña un papel precioso no apoio ás familias, a partir da iniciación cristiá, a través das comunidades de acollida»[95]. Pero paréceme moi importante lembrar que a educación integral dos fillos é unha “obrigación moi grave” así como un “dereito primordial” dos pais[96]. Non é só unha carga ou un peso, senón tamén un dereito esencial e insubstituíble que están chamados a defender e que ninguén debe intentar quitarlles. O Estado ofrece un servizo educativo de forma subsidiaria, acompañando ao o papel indelegábel dos pais, que teñen dereito a elixir libremente o tipo de educación —accesible e de calidade— que queren impartir aos seus fillos segundo as súas conviccións. A escola non substitúe aos pais senón que os complementa. Este é un principio básico: «Calquera outro colaborador no proceso educativo debe actuar en representación dos pais, co seu consentimento e, en certa medida, mesmo a petición deste»[97]. Pero “abriuse unha fenda entre familia e sociedade, entre familia e escola, o pacto educativo hoxe rompeuse, e así entra en crise a alianza educativa da sociedade coa familia”[98] 85. A Igrexa está chamada a colaborar, cunha acción pastoral axeitada, para que os propios pais poidan cumprir a súa misión educativa. Hai que facelo sempre axudándolles a quen o recibiu e a que se converta en verdadeiro sacramento. ministros educativos, porque cando educan aos seus fillos constrúen a Igrexa[99], e ao facelo aceptan unha vocación que Deus lles propón[100 A familia e a Igrexa 86. «Con alegría íntima e profundo consolo, a Igrexa mira ás familias que permanecen fieis ás ensinanzas do Evanxeo, dándolles as grazas, agradecéndolles a beleza o matrimonio indisoluble e fiel faise para sempre crible Na familia, “que se podería chamar a igrexa doméstica” (Lumen gentium, 11), madura a primeira experiencia eclesial. de comuñón entre as persoas, na que se reflicte, por graza, o misterio da Santísima Trindade. “Aquí apréndese a paciencia e a alegría do traballo, o amor fraterno, o perdón xeneroso, mesmo repetido, e sobre todo o culto divino mediante a oración e a ofrenda da propia vida” (Catecismo da Igrexa Católica, 1657)»[101]. 87. A Igrexa é unha familia de familias, enriquecida constantemente pola vida de todas as igrexas domésticas. Polo tanto, “en virtude do sacramento do matrimonio cada familia convértese, a todos os efectos, nun ben para a Igrexa. Nesta perspectiva, tamén será un agasallo valioso, para a Igrexa hoxe, considerar a reciprocidade entre familia e Igrexa: a Igrexa é un ben para a familia, a familia é un ben para a Igrexa. Gardar este don sacramental do Señor non só corresponde individualmente a toda a comunidade cristiá”1. 88. O amor vivido nas familias é unha forza constante para a vida da Igrexa «A finalidade unitaria do matrimonio é unha chamada constante a aumentar e afondar este amor, os cónxuxes experimentan a beleza da paternidade e da maternidade, aprenden a coidarse mutuamente e a perdonarse mutuamente a súa vida difícil. A beleza do don recíproco e gratuíto, a alegría pola vida que nace e o coidado amoroso de todos os seus membros, dende os máis pequenos ata os maiores, son só algúns dos froitos que fan única e insubstituíble a resposta á vocación da familia»[103], tanto para a Igrexa como para toda a sociedade. Capítulo cuarto O AMOR NO MATRIMONIO 89. Non abonda todo o dito para manifestar o evanxeo do matrimonio, se non falamos especialmente de amor e familia. fomentar un camiño de fidelidade e de dedicación recíproca se non estimulamos o crecemento, a consolidación e a profundización do amor conxugal e familiar. En efecto, a graza do sacramento do matrimonio está destinada sobre todo a “perfeccionar o amor dos esposos”[104] Tamén se aplica aquí que: “Podería ter fe suficiente para mover montañas”. Se non teño amor, non son nada. Podería repartir todo o que teño en esmola e mesmo deixarme queimar vivo; Se non teño amor, non me serve de nada” (1 Co 13, 2-3). Pero a palabra «amor», unha das máis usadas, adoita aparecer desfigurada[105]. O noso amor cotián 90. No chamado himno da caridade escrito por san Paulo, vemos algunhas características do amor verdadeiro: «O amor é paciente, non é envexa, non é soberbio, non é soberbio; actúa con dureza, non busca o seu propio interese, non se irrita, non conta o mal, non se alegra coa inxustiza, senón que goza da verdade, todo o escusa, todo o espera, todo soporta” (1 Cor. 13,4-7). Isto vívese e cultívase no medio da vida que cada día comparten os cónxuxes, entre si e cos seus fillos. Por iso é valioso deterse a concretar o significado das expresións deste texto, para tentar unha aplicación á existencia concreta de cada familia. Paciencia 91. A primeira expresión empregada é makrothymei. A tradución non é simplemente que “todo soporta”, porque esa idea exprésase ao final do v. 7. O significado está tomado da tradución grega do Antigo Testamento, onde di que Deus é “lento para a ira” (Ex 34,6; Nm 14,18). Móstrase cando a persoa non cede aos impulsos e evita atacar. É unha calidade do Deus da Alianza que pide a súa imitación tamén dentro da vida familiar. Os textos nos que Paulo usa este termo deben lerse co fondo do Libro da Sabedoría (cf. 11,23; 12,2.15-18); Ao mesmo tempo que se encomia a moderación de Deus para dar lugar ao arrepentimento, insiste no seu poder, que se manifesta cando actúa con misericordia. A paciencia de Deus é un exercicio de misericordia cara ao pecador e manifesta o verdadeiro poder. 92. Ser paciente non significa deixarnos maltratar constantemente, nin tolerar ataques físicos, nin deixarnos tratar como obxectos. O problema é cando esiximos que as relacións sexan celestiais ou que as persoas sexan perfectas, ou cando nos situamos no centro e esperamos que só se cumpra a nosa propia vontade. Así que todo nos impacienta, Todo lévanos a reaccionar de forma agresiva. Se non cultivamos a paciencia, sempre teremos escusas para responder con carraxe, e finalmente converterémonos en persoas que non saben convivir, antisociais, incapaces de adiar os impulsos, e a familia converterase nun campo de batalla. Por iso, a Palabra de Deus nos exhorta: “Borrade de vós a amargura, a ira, a ira, os insultos e todo mal” (Ef 4,31). Esta paciencia refórzase cando recoñezo que o outro tamén ten dereito a vivir comigo nesta terra, tal e como son eles. Dá igual se me estorba, se altera os meus plans, se me molesta coa súa forma de ser ou coas súas ideas, se non é todo o que eu esperaba. O amor sempre ten un sentido de profunda compaixón que leva a aceptar ao outro como parte deste mundo, mesmo cando actúan dun xeito diferente ao que me gustaría. Actitude de servizo 93. Sigue a palabra jrestéuetai, única en toda a Biblia, derivada de jrestós (boa persoa, que amosa a súa bondade nas súas obras). Pero, polo lugar no que se atopa, en estrito paralelismo co verbo precedente, é o seu complemento. Así, Paul quere aclarar que a “paciencia” mencionada en primeiro lugar non é unha postura totalmente pasiva, senón que vai acompañada dunha actividade, dunha reacción dinámica e creativa ante os demais. Indica que o amor beneficia e promove aos demais. É por iso que se traduce como “útil”. 94. Ao longo do texto vese que Paulo quere insistir en que o amor non é só un sentimento, pero hai que entendelo no sentido que ten o verbo “amor” en hebreo: é “facer o ben”. Como dicía san Ignacio de Loiola, “o amor hai que poñerse máis en accións que en palabras”[106]. Así pode mostrar toda a súa fecundidade, e permítenos experimentar a felicidade de dar, a nobreza e a grandeza de darnos en abundancia, sen medir, sen esixir pagos, polo único pracer de dar e servir. A envexa curativa 95. Entón unha actitude expresada como zeloi (celos, envexa) é rexeitada como contraria ao amor. Significa que no amor non hai lugar para sentir incomodidade polo ben do outro (cf. Feitos 7,9; 17,5). A envexa é unha tristeza polo ben dos demais, que demostra que non nos interesa a felicidade dos demais, xa que nos centramos exclusivamente no noso propio benestar. Mentres o amor nos fai abandonar a nós mesmos, a envexa lévanos a centrarnos no noso propio eu. O verdadeiro amor valora os logros dos demais, non os sente como unha ameaza e líbrase do sabor amargo da envexa. Acepta que todos teñen diferentes dons e diferentes camiños na vida. Entón, intenta descubrir o teu propio xeito de ser feliz, deixando que outros atopen o seu. 96. En definitiva, trátase de cumprir o que pedían os dous últimos mandamentos da Lei de Deus: «Non codiciarás os bens do teu próximo. Non codiciarás a muller do teu próximo, nin o seu escravo nin o seu boi, nin o seu burro, nin nada que lle pertenza” (Ex 20,17). Condúcenos a un aprecio sincero de cada ser humano, recoñecendo o seu dereito á felicidade. Amo a esa persoa, míroa coa mirada de Deus Pai, que todo nolo dá “para que o gocemos” (1Tm 6,17), e despois acepto dentro de min que poida gozar dun bo rato. Esta mesma raíz do amor, en todo caso, é o que me leva a rexeitar a inxustiza de que uns teñen demasiada e outros non teñen nada, ou o que me move a buscar que os que están desechables na sociedade tamén poidan experimentar un pouco de alegría. Pero iso non é envexa, senón desexo de equidade. Sen lucir nin agrandar 97. Segue o termo perpereuotai, que indica vanagloria, o desexo de mostrarse superior para impresionar aos demais cunha actitude pedante e algo agresiva. Os que aman non só evitan falar demasiado de si mesmos, senón que, por estar centrados nos demais, saben poñerse no seu lugar sen pretender ser o centro. A seguinte palabra —physioutai— é moi semellante, porque indica que o amor non é arrogante. Expresa literalmente que non se “engrandece” diante dos demais, e indica algo máis sutil. Non é só unha obsesión por mostrar as propias calidades, senón que tamén se perde o sentido da realidade. Considérase máis grande do que é, porque se cre máis “espiritual” ou “sabio”. Paulo usa este verbo outras veces, por exemplo para dicir que “o coñecemento encha, pero o amor edifica” (1 Co 8,1). É dicir, algúns cren que son xeniais porque saben máis que outros, e eles Dedícanse a esixilos e controlalos, cando en realidade o que nos fai grandes é o amor que comprende, coida e protexe aos débiles. Noutro verso aplícao tamén para criticar aos que “se engrandecen” (cf. 1 Co 4,18), pero en realidade falan máis que o verdadeiro “poder” do Espírito (cf. 1Co 4,19). 98. É importante que os cristiáns vivan isto na súa forma de tratar aos familiares pouco formados na fe, fráxiles ou menos firmes nas súas conviccións. Ás veces sucede o contrario: os supostamente máis avanzados dentro da súa familia vólvense arrogantes e insoportables. A actitude de humildade aparece aquí como algo que forma parte do amor, porque para comprender, pedir desculpas ou servir aos demais de corazón é fundamental curar o orgullo e cultivar a humildade. Xesús recordoulles aos seus discípulos que no mundo do poder cada un intenta dominar a outro, e por iso lles di: «Non debe ser así entre vós» (Mt 20,26). A lóxica do amor cristián non é a dos que senten máis que os demais e necesitan facerlles sentir o seu poder, senón que «o que queira ser o primeiro entre vós, sexa o voso servo» (Mt 20,27). Na vida familiar non pode reinar a lóxica do dominio duns sobre outros, ou da competencia por ver quen é máis intelixente ou poderoso, porque esa lóxica destrúe o amor. Tamén para a familia é este consello: “Ten sentimentos de humildade uns cos outros, porque Deus resiste aos soberbios, pero aos humildes dá a súa graza” (1 Pt. 5.5). Bondade 99. Amar é tamén facerse amable, e aí cobra sentido a palabra asjemonéi. Significa que o amor non actúa de forma ruda, non actúa de forma descortés, non é duro no trato. Os seus modos, as súas palabras, os seus xestos, son agradables e non duros nin ríxidos. Odia facer sufrir aos demais. A cortesía «é unha escola de sensibilidade e desinterese», que esixe que a persoa «cultive a mente e os sentidos, aprenda a sentir, a falar e, en determinados momentos, a calar»[107]. Ser amable non é un estilo que un cristián poida escoller ou rexeitar. Dentro das esixencias irrenunciables do amor, “todo ser humano está obrigado a ser amable cos que o rodean”[108]. Cada día, «entrar na vida doutro, aínda que forme parte da nosa vida, esixe a delicadeza dunha actitude non invasiva que renove a confianza e o respecto […] O amor, cando é máis íntimo e profundo, máis esixe o respecto á liberdade e a capacidade de esperar a que o outro abra a porta do seu corazón»[109]. 100. Para prepararse para un verdadeiro encontro co outro, requírese unha mirada amable sobre el. Isto non é posible cando reina un pesimismo que pon de manifesto os defectos e erros alleos, quizais para compensar os propios complexos. Unha mirada amable permítenos non deternos tanto nos seus límites, e así podemos toleralo e unirnos nun proxecto común, aínda que sexamos diferentes. O amor amable xera vínculos, cultiva lazos, crea novas redes de integración, constrúe a tecido social firme. Así se protexe, xa que sen sentido de pertenza non se pode soster unha dedicación aos demais, cada un acaba buscando só a súa comodidade e a convivencia faise imposible. Unha persoa antisocial cre que os demais existen para satisfacer as súas necesidades, e que cando o fan só están facendo o seu deber. Polo tanto, non hai lugar para a bondade do amor e a súa linguaxe. Quen ama é capaz de dicir palabras de ánimo, que reconfortan, que fortalecen, que consolan, que estimulan. Vexamos, por exemplo, algunhas palabras que Xesús lle dixo á xente: “Ánimo, fillo!” (Mt 9,2). “Que grande é a túa fe!” (Mt 15,28). “Levántase!” (Mc 5,41). “Ide en paz” (Lucas 7:50). “Non teñas medo” (Mt 14,27). Non son palabras que humillen, que entristecen, que irriten, que desprezan. Na familia debemos aprender esta amable linguaxe de Xesús. Desapego 101. Dixemos moitas veces que para querer aos demais hai que quererse primeiro a si mesmo. Non obstante, este himno ao amor afirma que o amor “non busca o seu propio interese” ou “non busca o que é seu”. Esta expresión utilízase tamén noutro texto: «Non vos limites aos teus propios intereses, senón que todos buscades os intereses dos demais» (Flp 2,4). Ante unha afirmación tan clara das Escrituras, debemos evitar darlle prioridade ao amor propio coma se fose máis nobre que o don de si aos demais. Unha certa prioridade do amor propio só pode ser entendida como unha condición psicolóxica, na medida en que unha É incapaz de amarse a si mesmo e cústalle amar aos demais: «O que é tacaño consigo mesmo, con quen será xeneroso? […] Ninguén peor que o avaro consigo mesmo» (Si 14,5-6). 102. Pero o propio Santo Tomé de Aquino explicou que «a caridade pertence máis querer amar que querer ser amada»[110] e que, de feito, «as nais, que máis aman, buscan máis amar que ser amadas»[111]. Por iso, o amor pode ir máis alá da xustiza e desbordar libremente, «sen esperar nada a cambio» (Lc 6,35), ata chegar ao amor máis grande, que é «dar a vida» polos demais (Xn 15,13). Aínda é posible este desapego que permite dar libremente e dar ata o final? Seguramente é posible, porque é o que pide o Evanxeo: «O que recibistes gratuitamente, dádelo de balde» (Mt 10,8). Sen violencia interna 103. Se a primeira expresión do himno invitaba á paciencia que evita reaccionar bruscamente ante as debilidades ou os erros dos demais, agora aparece outra palabra —paroxýnetai— que fai referencia a unha reacción interna de indignación provocada por algo externo. É unha violencia interna, unha irritación non manifesta que nos pon á defensiva diante dos demais, coma se fosen inimigos molestos que hai que evitar. Alimentar esa agresión íntima non serve de nada. Só nos enferma e acaba illándonos. A indignación é saudable cando nos leva a reaccionar ante unha inxustiza grave, pero é prexudicial cando tende a impregnar todos os nosos actos. actitudes cara aos demais. 104. O Evanxeo invítanos máis ben a mirar a viga no noso propio ollo (cf. Mt 7,5), e os cristiáns non poden ignorar a constante invitación da Palabra de Deus a non alimentar a ira: «Non te deixes vencer polo mal» (Rm 12,21). “Non nos cansemos de facer o ben” (Gál 6, 9). Unha cousa é sentir a forza da agresividade que xorde e outra consentir nela, deixar que se converta nunha actitude permanente: “Se te indignas, non pecarás; que a posta do sol non te sorprenda na túa ira” (Ef 4,26). Polo tanto, nunca debes rematar o día sen facer as paces na familia. E: “Como debo facer as paces?” Poñerme de xeonllos? Non! Só un pequeno xesto, algo pequeno e volve a harmonía familiar. Unha caricia abonda, sen palabras. Pero nunca remates o día da familia sen facer as paces»[112]. A reacción interior ante unha molestia que nos causan os demais debe ser, sobre todo, bendicir no noso corazón, desexarlle o ben ao outro, pedirlle a Deus que o libere e o sane: “Responde cunha bendición, porque isto é o que estás chamado a facer: herdar unha bendición” (1 Ped 3, 9). Se temos que loitar contra un mal, facémolo, pero sempre digamos “non” á violencia interna. O perdón 105. Se permitimos que un mal sentimento penetre nas nosas entrañas, deixamos lugar a ese rancor que envellece no corazón. A frase logízetai to kakón significa “ten en conta o mal”, “teno anotado”, é dicir, é rencoroso. O contrario é o perdón, un perdón que Baséase nunha actitude positiva, que trata de comprender a debilidade dos demais e trata de buscar escusas para o outro, como Xesús cando dixo: “Pai, perdoaos, que non saben o que fan” (Lc 23,34). Pero a tendencia adoita ser buscar cada vez máis culpas, imaxinar cada vez máis malos, asumir todo tipo de malas intencións, e así o rancor medra e arraiga. Deste xeito, calquera erro ou caída do cónxuxe pode danar o vínculo amoroso e a estabilidade familiar. O problema é que ás veces se lle dá a todo a mesma severidade, co risco de volverse cruel cos erros alleos. A xusta reivindicación dos propios dereitos convértese nunha persistente e constante sede de vinganza máis que nunha san defensa da propia dignidade. 106. Cando fomos ofendidos ou decepcionados, o perdón é posible e desexable, pero ninguén di que sexa fácil. O certo é que “a comuñón familiar só se pode conservar e perfeccionar cun gran espírito de sacrificio. Esixe, en efecto, unha pronta e xenerosa dispoñibilidade de todos e todas á comprensión, tolerancia, perdón e reconciliación. Ningunha familia ignora que o egoísmo, a disconformidade, as tensións, os conflitos atacan con violencia e, ás veces, feren mortalmente a comuñón múltiple e na propia división familiar”[1]. 107. Hoxe sabemos que para perdoar hai que pasar pola experiencia liberadora de entendernos a nós mesmos. e perdoarnos a nós mesmos. Tantas veces os nosos erros, ou a mirada crítica das persoas que queremos, leváronnos a perder o amor por nós mesmos. Isto fai que acabemos protexéndonos dos demais, escapando do cariño, enchendonos de medo nas relacións interpersoais. Entón, poder culpar aos demais convértese nun falso alivio. É necesario rezar coa propia historia, aceptarse, saber vivir coas propias limitacións, e mesmo perdoarse, para poder ter esa mesma actitude cos demais. 108. Pero isto supón a experiencia de ser perdoado por Deus, xustificado libremente e non polos nosos méritos. Chegounos un amor previo a todo o noso traballo, que sempre dá unha nova oportunidade, promove e estimula. Se aceptamos que o amor de Deus é incondicional, que o cariño do Pai non se pode comprar nin pagar, entón podemos amar máis aló de todo, perdoar aos demais aínda que fosen inxustos connosco. En caso contrario, a nosa vida familiar deixará de ser un lugar de entendemento, apoio e estímulo, e será un espazo de permanente tensión ou castigo mutuo. Alegrarse cos demais 109. A expresión jairei epi te adikía indica algo negativo baseado no segredo do corazón da persoa. É a actitude velenosa de quen se alegra cando ven facer unha inxustiza a alguén. A frase compleméntase coa seguinte, que o di positivamente: sygjairei te alétheia: alégrase da verdade. É dicir, está contento co ben dos demais, cando se lle recoñece a dignidade, cando se valoran as súas capacidades e as súas boas obras. Iso é imposible para aqueles que precisan estar sempre comparando ou competindo, mesmo co seu propio cónxuxe, ata o punto de alegrarse en segredo dos seus fracasos. 110. Cando o que ama pode facer ben a outro, ou cando ve que o outro lle vai ben na vida, vívao con alegría, e deste xeito dá gloria a Deus, porque «Deus ama ao que dá con gozo» (2 Co 9, 7). O noso Señor aprecia dun xeito especial a aqueles que se alegran da felicidade dos demais. Se non alimentamos a nosa capacidade para gozar do ben dos demais e, sobre todo, nos concentramos nas propias necesidades, condenámonos a vivir con pouca alegría, xa que como dixo Xesús «hai máis felicidade en dar que en recibir» (Feitos 20,35). A familia debe ser sempre o lugar onde alguén, que consegue algo bo na vida, saiba que alí o celebrará. Desculpe todo 111. A lista complétase con catro expresións que falan dunha totalidade: “todo”. Desculpe todo, crée todo, espere todo, aguante todo. Destaca así o dinamismo contracultural do amor, capaz de enfrontarse a todo o que poida ameazalo. 112. En primeiro lugar, dise que panta stegei escusa todo. Diferénciase de “non ten en conta o mal”, porque este termo ten que ver co uso da linguaxe; pode significar “calar” sobre as cousas malas que poden pasar noutra persoa. Implica un xuízo limitante, que contén a inclinación a emitir unha condena dura e implacable: «Non condenes e non serás condenado» (Lc 6,37). Aínda que vai en contra do noso uso habitual da linguaxe, a Palabra de Deus pregúntanos: “Non faledades uns dos outros, irmáns” (Santiago 4:11). Parar a danar a imaxe doutro é unha forma de fortalecer a nosa, de descargar resentimentos e envexas independentemente do dano que causemos. Moitas veces esquécese que a difamación pode ser un gran pecado, unha grave ofensa a Deus, cando afecta gravemente á boa reputación dos demais, causando danos moi difíciles de reparar. Por iso a Palabra de Deus é tan dura coa lingua, dicindo que “é un mundo de iniquidade” que “contamina a toda a persoa” (Santiago 3:6), como un “mal incansable cargado de veleno mortal” (Santiago 3:8). Se “con ela maldicimos aos homes, creados a semellanza de Deus” (Santiago 3,9), o amor coida a imaxe dos demais, cunha delicadeza que leva a conservar ata a boa fama dos inimigos. Na defensa da lei divina non debemos esquecer nunca esta esixencia de amor. 113. Os cónxuxes que se queren e se pertencen, falan ben uns dos outros, tratan de mostrar o lado bo do seu cónxuxe máis aló das súas debilidades e erros. En todo caso, calan para non danar a súa imaxe. Pero non é só un xesto externo, xorde dunha actitude interna. Tampouco é a inxenuidade dos que pretenden non ver as dificultades e as debilidades do outro, senón a amplitude de visión de quen sitúa esas debilidades e erros no seu contexto. Lembra que estes defectos son só unha parte, non son todo o ser do outro. Un feito desagradable na relación non é a totalidade desa relación. Entón, pódese simplemente aceptar que todos somos unha complexa combinación de luces e sombras. O outro non é só o que me molesta. É moito máis que iso. Polo mesmo, non esixo que o teu amor sexa perfecto para valoralo. Quéreme tal e como é e como pode, cos seus límites, pero que o seu amor sexa imperfecto non quere dicir que sexa falso ou que non sexa real. É real, pero limitado e terrenal. Polo tanto, se lle esixo demasiado, dalgunha maneira avisalo, xa que non poderá nin aceptará facer o papel dun ser divino nin estar ao servizo de todas as miñas necesidades. O amor convive coa imperfección, a desculpa, e sabe calar ante os límites do ser querido. Confianza 114. Panta pisteuei, “cré todo”, debido ao contexto, “fe” non debe entenderse no sentido teolóxico, senón no sentido ordinario de “confianza”. Non se trata só de non sospeitar que o outro está mentindo ou enganando. Esa confianza básica recoñece a luz acesa por Deus, que se agocha tras a escuridade, ou a brasa que aínda arde debaixo das cinzas. 115. Esta mesma confianza fai posible unha relación de liberdade. Non é necesario controlar ao outro, seguir coidadosamente os seus pasos, evitar que se escape dos nosos brazos. Ama a confianza, deixa En liberdade, renuncia a controlalo todo, a posuír, a dominar. Esta liberdade, que posibilita espazos de autonomía, apertura ao mundo e novas experiencias, permite enriquecer a relación e non converterse nun círculo pechado sen horizontes. Así, os cónxuxes, cando se reencontran, poden experimentar a alegría de compartir o que recibiron e aprenderon fóra do círculo familiar. Ao mesmo tempo, fai posible a sinceridade e a transparencia, porque cando un sabe que os demais confían nel e valoran a bondade básica do seu ser, entón móstrase como é, sen esconderse. Quen sabe que sempre se sospeita del, que o xulgan sen compaixón, que non o queren incondicionalmente, preferirá gardar os seus segredos, ocultar as súas caídas e debilidades, finxir o que non é. Por outra banda, unha familia onde reina unha confianza básica e amorosa, e na que a confianza sempre se devolve a pesar de todo, permite aflorar a verdadeira identidade dos seus membros, e fai que rexeiten espontaneamente o engano, a falsidade ou a mentira. Espera 116. Panta elpizei: non te desesperes do futuro. Conectado coa palabra anterior, indica a espera de alguén que sabe que o outro pode cambiar. Sempre agarda que sexa posible unha maduración, un sorprendente brote de beleza, que algún día xerminen as potencialidades máis ocultas do seu ser. Non significa que todo vai cambiar nesta vida. Implica aceptar que algunhas cousas non suceden como un desexa, pero quizais Deus escriba directamente co liñas tortas dunha persoa e sacar algo de ben dos males que non pode vencer nesta terra. 117. Aquí a esperanza está presente en todo o seu sentido, porque inclúe a certeza dunha vida máis aló da morte. Esa persoa, con todas as súas debilidades, está chamada á plenitude do ceo. Alí, completamente transformados pola resurrección de Cristo, xa non existirán as súas fraquezas, as súas tebras e as súas patoloxías. Alí o verdadeiro ser desa persoa brillará con todo o seu poder de ben e beleza. Isto permítenos tamén, no medio das molestias desta terra, contemplar a esa persoa cunha mirada sobrenatural, á luz da esperanza, e agardar esa plenitude que algún día recibirá no Reino Celestial, aínda que agora non se vexa. Aguanta todo 118. Panta hypoménei significa que soporta todos os contratempos con espírito positivo. Está firme no medio dun ambiente hostil. Non se trata só de tolerar algunhas cousas molestas, senón de algo máis amplo: unha resistencia dinámica e constante, capaz de superar calquera reto. É amor a pesar de todo, mesmo cando todo o contexto invita a outra cousa. Manifesta unha cota de heroísmo teimudo, de poder contra todas as correntes negativas, unha opción de ben que nada pode derrubar. Isto lémbrame a aquelas palabras de Martin Luther King, cando volveu optar polo amor fraternal mesmo no medio das peores persecucións e humillacións: “A persoa que máis te odia ten algo de bo nel”. el; ata a nación que máis odias ten algo bo nela; mesmo a carreira que máis odia ten algo bo. E cando chegas ao punto no que miras a cara de cada home e ves no fondo del o que a relixión chama a “imaxe de Deus”, comezas a querelo “a pesar de”. Faga o que faga, alí ves a imaxe de Deus. Hai un elemento de bondade do que nunca podes desfacerte […] Outra forma de amar ao teu inimigo é esta: cando se che presenta a oportunidade de derrotar ao teu inimigo, ese é o momento no que debes decidir non facelo […] Cando te eleves ao nivel do amor, da súa gran beleza e poder, o único que buscas vencer son os sistemas malignos. Amas ás persoas atrapadas nese sistema, pero intentas derrotalo […] O odio polo odio só intensifica a existencia do odio e da maldade no universo. Se eu te pego e ti pegas a min, e eu te pego de volta e ti me devolves, etc., está claro que vas ao infinito. Simplemente nunca remata. Nalgún lugar, alguén debe ter algún sentido, e esa é a persoa forte. A persoa forte é a persoa que pode romper a cadea do odio, a cadea do mal […] Alguén debe ter suficiente relixión e moral para cortala e inxectar na propia estrutura do universo ese elemento forte e poderoso do amor»[114]. 119. Na vida familiar é necesario cultivar esa forza do amor, que nos permite loitar contra o mal que o ameaza. o amor non queda dominado polo resentimento, o desprezo polas persoas, o desexo de ferir ou de quitarlles algo. O ideal cristián, e particularmente na familia, é o amor a pesar de todo. Ás veces admiro, por exemplo, a actitude de persoas que tiveron que separarse do seu cónxuxe para protexerse da violencia física e que, porén, a través da caridade matrimonial que sabe ir máis alá dos sentimentos, puideron buscar o seu ben, mesmo a través dos demais, en momentos de enfermidade, sufrimento ou dificultade. Iso tamén é amor a pesar de todo. Crecer na caridade conxugal 120. O himno de San Paulo, que repasamos, permítenos deixar paso á caridade conxugal. É o amor que une aos cónxuxes[115], santificados, enriquecidos e iluminados pola graza do sacramento do matrimonio. Trátase dunha “unión afectiva”[116], espiritual e oblativa, pero que inclúe dentro de si a tenrura da amizade e da paixón erótica, aínda que é capaz de subsistir aínda cando os sentimentos e a paixón se debilitan. O Papa Pío XI ensinou que este amor impregna todos os deberes da vida matrimonial e “ten un certo principado de nobreza”[117]. Porque ese amor forte, derramado polo Espírito Santo, é o reflexo da Alianza inquebrantable entre Cristo e a humanidade que culminou na entrega ata o final, na cruz: «O Espírito que o Señor infunde renova o corazón e fai que o home e a muller sexan capaces de amarse como Cristo nos amou. Deste xeito o amor conxugal chega á plenitude á que é caridade ordenada internamente, conxugal»[118]. 121. O matrimonio é un sinal precioso, porque «cando un home e unha muller celebran o sacramento do matrimonio, Deus, por así dicilo, «reflecta» neles, imprime neles os seus trazos propios e o carácter indeleble do seu amor. O matrimonio é a imaxe do amor de Deus por nós. Deus, en efecto, tamén é comuñón: as tres Persoas do Pai, Fillo e Espírito Santo viven sempre e para sempre en perfecta unidade. E este é precisamente o misterio do matrimonio: Deus fai dos dous cónxuxes unha soa existencia”[119]. Isto ten consecuencias moi concretas e cotiás, porque os cónxuxes, “en virtude do sacramento, están investidos dunha auténtica misión, para facer visible, dende as cousas simples e ordinarias, o amor co que Cristo ama a súa Igrexa, quen por ela continúa]”[1220]. Non convén confundir distintos niveis: non hai que botar sobre dúas persoas limitadas a tremenda carga de ter que reproducir á perfección a unión que existe entre Cristo e a súa Igrexa, porque o matrimonio como signo implica “un proceso dinámico, que avanza paulatinamente coa integración progresiva dos dons de Deus”[121]. amizade”[122]. É unha unión que ten todas as características dunha boa amizade: procura do ben do outro, reciprocidade, intimidade, tenrura, estabilidade e unha semellanza entre amigos que se constrúe coa vida compartida. Pero o matrimonio engade a todo isto unha exclusividade indisoluble, que se expresa no proxecto estable de compartir e construír toda a nosa existencia xuntos. Sexamos honestos e recoñezamos os sinais da realidade: os que están namorados non consideran que esta relación só pode ser por un tempo; Os que experimentan intensamente a alegría de casar non están a pensar en algo temporal; Os que acompañan a celebración dunha unión chea de amor, aínda que fráxil, esperan que perdure no tempo; Os nenos non só queren que os seus pais se amen, senón que tamén queren ser fieis e estar sempre xuntos. Estes e outros signos mostran que na natureza mesma do amor matrimonial está a apertura ao definitivo. A unión que cristaliza na promesa do matrimonio para sempre é algo máis que unha formalidade social ou unha tradición, porque está enraizada nas inclinacións espontáneas da persoa humana. E, para os crentes, é unha alianza ante Deus que esixe fidelidade: «O Señor é testemuña entre ti e a muller da túa mocidade, a quen traizoaste, xa que era a túa compañeira, a muller da túa alianza […] Non traizoes á muller da túa mocidade. Porque odio o rexeitamento” (Ml 2,14.15-16). 124. Un amor débil ou enfermo, incapaz de aceptar o matrimonio como un desafío que require loitar, renacer, reinventarse e comezar sempre de novo ata a morte, non pode soster un alto nivel de amor. compromiso. Ceder á cultura do provisional, que impide un constante proceso de crecemento. Pero “prometer un amor para sempre é posible cando descubrimos un plan que vai máis alá dos nosos propios proxectos, que nos sustenta e nos permite entregar completamente o noso futuro ao ser querido”[123]. Que este amor poida pasar por todas as probas e permanecer fiel contra todo, supón o don da graza que o fortalece e o eleva. Como dicía san Roberto Belarmino: “O feito de estar unido a un nun vínculo indisoluble, de xeito que non se poden separar, sexan cales sexan as dificultades, e aínda cando se perda a esperanza da descendencia, isto non pode ocorrer sen un gran misterio”[124]. 125. O matrimonio, ademais, é unha amizade que inclúe as notas da paixón, pero sempre orientada a unha unión cada vez máis firme e intensa. Porque “non se instituíu só para a procreación”, senón para que o amor mutuo “se manifeste, progrese e madure segundo unha orde xusta”[125]. Esta peculiar amizade entre un home e unha muller adquire un carácter totalizador que só se dá nunha unión matrimonial. Precisamente por ser totalizadora, esta unión é tamén exclusiva, fiel e aberta á xeración. Todo se comparte, incluso a sexualidade, sempre con respecto mutuo. O Concilio Vaticano II expresouno dicindo que “ese amor, asociando ao mesmo tempo o humano e o divino, leva aos cónxuxes a un don libre e mutuo de si mesmos, verificado polos sentimentos”. e actos de tenrura, e impregna a súa vida enteira”[126]. Alegría e beleza 126. No matrimonio é importante coidar a alegría do amor. Cando a procura do pracer é obsesiva, encérranos nunha cousa e fainos incapaces de atopar outros tipos de satisfacción. A alegría, por outra banda, amplía a capacidade de gozar das realidades e da pracer, mesmo en diferentes etapas da vida, permitíndonos gozar das realidades e da pracer. onde se esvae o pracer. Por iso dicía Santo Tomás que a palabra “alegría” se emprega para referirse á expansión da amplitude do corazón[127] A alegría conxugal, que se pode vivir incluso no medio da dor, implica aceptar que o matrimonio é unha combinación necesaria de alegrías e esforzos, tensións e descanso, sufrimentos e liberacións, satisfaccións e procuras que se moven nos camiños dos cónxuxes. coidarse mutuamente: “prestanse axuda e servizo mutuo”[128] 127. O amor á amizade chámase “caridade” cando o “alto valor” que posúe o outro é apreciado[129] -o “alto valor” do outro, que non coincide coas súas atraccións físicas ou psicolóxicas- permítenos posuír o imperativo da súa persoa empobrece o sentido estético, e así a alegría se apaga Todo é para mercar, posuír ou consumir tamén a tenrura, é unha manifestación deste amor que se libera do desexo de posesión egoísta. Lévanos a vibrar diante dunha persoa cun respecto inmenso e con certo medo a prexudicala ou a quitarlle a liberdade. O amor polo outro implica ese pracer de contemplar e valorar a beleza e a sacralidade do seu ser persoal, que existe máis aló das miñas necesidades. Isto permíteme buscar o seu ben tamén cando sei que non pode ser o meu ou cando se volveu físicamente desagradable, agresivo ou molesto. Polo tanto, «depende do amor polo que un lle gusta a outra persoa que lle dea algo gratis»[130]. 128. A experiencia estética do amor exprésase nesa mirada que contempla ao outro como un fin en si mesmo, aínda que estean enfermos, vellos ou privados de atractivos sensibles. A perspectiva que valora é de enorme importancia, e descoidala adoita ser prexudicial. Cantas cousas fan ás veces os cónxuxes e os fillos para que se noten e se teñan en conta! Moitas feridas e crises orixínanse cando deixamos de contemplarnos. Así o expresan algunhas queixas e reivindicacións escoitadas nas familias: “O meu home non me mira, a el paréceme que son invisible”. “Por favor, mírame cando falo contigo”. “A miña muller xa non me mira, agora só ten ollos para os seus fillos”. “Na miña casa ninguén se preocupa por min, nin sequera me ven, coma se eu non existise”. O amor abre os ollos e permítenos ver, máis alá de todo, canto vale un ser humano. 129. Hai que cultivar a alegría dese amor contemplativo. Xa que estamos feitos para amar, sabemos que non hai maior gozo que un ben compartido: “Dá e recibe, gozalo” (Si 14,16). As alegrías máis intensas da vida xorden cando se pode provocar a felicidade dos demais, nun anticipo do ceo. Paga a pena lembrar a feliz escena da película Babette’s Feast, onde a xenerosa cociñeira recibe unha aperta e louvanza agradecida: “¡Como deleitarás aos anxos!” A alegría de gozar deles, de verse doce é deleitalos. Esa alegría, o efecto do amor fraterno, non é a da vaidade de quen se mira, senón a do amante que se deleita no ben do querido, que se derrama no outro e se fai fecundo nel 130. Por outra parte, a alegría renóvase na dor, como dicía San Agustín: “Canto maior é o perigo na batalla, máis se sofre”. pode experimentar que valeu a pena, porque conseguiron algo bo, aprenderon algo xuntos ou porque poden valorar máis o que teñen. Poucas alegrías humanas son tan profundas e festivas como cando dúas persoas que se queren conseguiron xuntos algo que lles custou un gran esforzo compartido a estabilidade e o seu crecemento real e concreto É certo que o amor é moito máis que un consentimento externo ou unha especie de contrato matrimonial, pero Tamén é certo que a decisión de darlle ao matrimonio unha configuración visible na sociedade, con certos compromisos, manifesta a súa relevancia: amosa a seriedade da identificación co outro, indica unha superación do individualismo adolescente, e expresa a opción firme de pertencer uns ao outro. Casar é unha forma de expresar que realmente abandonaches o niño da túa nai para forxar outros lazos fortes e asumir unha nova responsabilidade cara a outra persoa. Isto vale moito máis que unha mera asociación espontánea para a gratificación mutua, que sería unha privatización do matrimonio. O matrimonio como institución social é protección e canle de compromiso mutuo, de maduración do amor, para que a opción polo outro medre en solidez, concreción e profundidade, e á súa vez para que cumpra a súa misión na sociedade. Polo tanto, o matrimonio vai máis aló de todas as modas e persiste. A súa esencia radica na natureza mesma da persoa humana e no seu carácter social. Supón unha serie de obrigas, pero brotan do propio amor, un amor tan decidido e xeneroso que é capaz de arriscar o futuro. 132. Optar así polo matrimonio expresa a decisión real e efectiva de converter dous camiños nun camiño, pase o que pase e malia calquera desafío. Pola gravidade deste compromiso público de amor non pode ser unha decisión precipitada, pero por ese mesmo motivo tampouco se pode aprazar. indefinidamente. Comprometerse con outro dun xeito exclusivo e definitivo sempre ten unha cota de risco e aposta atrevida. A negativa a asumir este compromiso é egoísta, interesada, mesquiña, non recoñece plenamente os dereitos do outro e non os presenta plenamente á sociedade como dignos de ser amado incondicionalmente. Por outra banda, os que están verdadeiramente namorados tenden a expresar o seu amor aos demais. O amor que se concreta nun matrimonio contraído antes doutros, con todos os compromisos que se derivan desta institucionalización, é a manifestación e amparo dun “si” que se dá sen reservas e sen restricións. Iso é dicirlle ao outro que sempre pode confiar, que non será abandonado cando perda o atractivo, cando haxa dificultades ou cando se lle ofrezan novas opcións de pracer ou intereses egoístas. Amor que se manifesta e crece 133. O amor pola amizade unifica todos os aspectos da vida matrimonial e axuda aos familiares a avanzar en todas as etapas. Por iso, os xestos que expresan ese amor deben ser cultivados constantemente, sen mesquindade, cheos de palabras xenerosas. Na familia “hai que empregar tres palabras. Gustaríame repetilo. Tres palabras: permiso, grazas, perdón. ¡Tres claves!»[132]. «Cando en familia non es entrometido e pides «permiso», cando en familia non es egoísta e aprendes a dicir «grazas», e cando en familia te das conta de que fixeches algo mal e sabes como pedir. “perdón”, nesa familia hai paz e alegría»[133]. Non sexamos tacaños no uso destas palabras, sexamos xenerosos en repetilas día tras día, porque «algúns silencios pesan, ás veces mesmo na familia, entre marido e muller, entre pais e fillos, entre irmáns»[134]. Por outra banda, as palabras correctas, ditas no momento oportuno, protexen e nutren o amor día tras día. 134. Todo isto faise nun camiño de crecemento permanente. Esta forma tan particular de amor, que é o matrimonio, está chamada a unha constante maduración, porque hai que aplicarlle sempre o que dicía Santo Tomé de Aquino sobre a caridade: “A caridade, pola súa natureza, non ten límite de aumento, xa que é participación da infinita caridade, que é o Espírito Santo […] Tampouco pode marcar un límite polo suxeito, porque a medida que a caridade crece, aumenta tamén a capacidade de San Paulo exhortado”.[135] “Que o Señor vos faga progresar e abundar no amor uns polos outros” (1 Ts 3,12); e engade: “En canto ao amor mutuo […] exhortámosvos, irmáns, a seguir progresando cada vez máis” (1 Ts 4, 9-10). Cada vez máis. O amor matrimonial non se coida en primeiro lugar falando da indisolubilidade como unha obriga, nin repetindo unha doutrina, senón fortalecéndoa grazas ao constante crecemento baixo o impulso da graza. O amor que non crece comeza a correr riscos, e só podemos crecer respondendo á graza divina con máis actos de amor, con actos de cariño máis frecuentes, máis intensos, máis xenerosos, máis tenros, máis alegres. O marido e a muller «experimentando o sentido da súa unidade e acadando cada día máis plenamente»[136]. O don do amor divino que se derrama nos cónxuxes é ao mesmo tempo unha chamada a un desenvolvemento constante dese don da graza. 135. Algunhas fantasías sobre un amor idílico e perfecto, privado así de todo estímulo para medrar, non son boas. Unha idea celestial do amor terrenal esquece que o mellor é o que aínda non se conseguiu, o viño madurado co tempo. Como lembraron os bispos de Chile, “non hai familias perfectas que nos propón a propaganda falaz e consumista. Nelas non pasan os anos, non hai enfermidade, dor nin morte […] A propaganda consumista amosa unha fantasía que nada ten que ver coa realidade que os xefes de familia deben enfrontarse a diario”[137]. chamar a crecer xuntos, a madurar o amor e a cultivar a solidez da unión, pase o que pase Diálogo 136. O diálogo é unha forma privilexiada e indispensable de vivir, expresar e madurar o amor na vida matrimonial e familiar. Pero implica un proceso de aprendizaxe longo e difícil responder, o ton empregado, o momento e moitos outros factores poden condicionar a comunicación. Ademais, sempre é necesario desenvolver algunhas actitudes que sexan expresión de amor e fagan posible o diálogo auténtico. 137. Dáse tempo, tempo de calidade, que consiste en escoitar con paciencia e atención, ata que o outro exprese todo o que precisaba. Isto esixe o ascetismo de non comezar a falar antes do momento oportuno. En lugar de comezar a dar opinións ou consellos, asegúrate de ter escoitado todo o que a outra persoa precisa dicir. Trátase de facer un silencio interior para escoitar sen ruídos no corazón nin na mente: desfacerse de ti con présa, deixar de lado as propias necesidades e urxencias, facer espazo. Moitas veces un dos cónxuxes non necesita unha solución aos seus problemas, senón que se lle escoita. Tes que sentir que a túa dor, a túa decepción, o teu medo, a túa rabia, a túa esperanza, o teu soño foron percibidos. Pero queixas como estas son frecuentes: “Non me escoita. “Cando parece que o está a facer, en realidade está a pensar noutra cousa”. “Falo e sinto que está agardando a que acabe”. “Cando falo tenta cambiar de tema, ou dáme respostas rápidas para pechar a conversación. O hábito de darlle importancia real aos demais é darlle importancia”. valorando a túa persoa, recoñecendo que tes dereito a existir, a pensar de forma autónoma e a ser feliz Nunca debes restar importancia ao que dis ou afirmas, aínda que o sexa necesario expresar o propio punto de vista. Aquí subxace a convicción de que cadaquén ten algo que aportar, porque ten outra experiencia de vida, porque mira dende outro punto de vista, porque desenvolveron outras preocupacións e teñen outras capacidades e intuicións. É posible recoñecer a verdade do outro, o valor das súas preocupacións máis profundas e o trasfondo do que din, mesmo detrás de palabras agresivas. Para iso, hai que tentar poñerse no seu lugar e interpretar o fondo do seu corazón, detectar o que lles apaixona e tomar esa paixón como punto de partida para afondar no diálogo. 139. Anchura mental, para non encerrarse obsesivamente nunhas poucas ideas, e flexibilidade para poder modificar ou completar as propias opinións. É posible que, do meu pensamento e do pensamento dos demais, xurda unha nova síntese que nos enriqueza a ambos. A unidade á que debemos aspirar non é a uniformidade, senón unha “unidade na diversidade” ou unha “diversidade reconciliada”. Neste estilo enriquecedor de comuñón fraternal, os diferentes reúnense, respétanse e valoranse, pero mantendo diversos matices e acentos que enriquecen o ben común. É necesario liberarse da obriga de ser igual. Tamén fai falla astucia para advertir a tempo das “interferencias” que poidan aparecer, para que non destrúan un proceso de diálogo. Por exemplo, recoñecer os malos sentimentos que xorden e relativizalos para que non prexudiquen o comunicación. É importante a capacidade de expresar o que se sente sen ferir; utilizar unha lingua e unha forma de falar que poidan ser máis facilmente aceptadas ou toleradas polo outro, aínda que o contido sexa esixente; plantexar as propias reivindicacións pero sen soltar a ira como forma de vinganza, e evitar unha linguaxe moralizadora que só pretende atacar, ironizar, culpar, ferir. Moitas discusións entre parellas non son sobre cuestións moi serias. Ás veces trátase de cousas pequenas e intrascendentes, pero o que altera os ánimos é a forma de dicilas ou a actitude asumida no diálogo. 140. Ter xestos de preocupación polos demais e demostracións de afecto. O amor supera as peores barreiras. Cando podes querer a alguén, ou cando nos sentimos queridos por el, somos capaces de comprender mellor o que quere expresar e facernos entender. Superar a fraxilidade que nos leva a ter medo aos demais, coma se fosen un “competidor”. É moi importante basear a seguridade en eleccións profundas, conviccións ou valores, e non en gañar unha discusión ou demostrar a razón. 141. Por último, recoñezamos que para que o diálogo valga a pena hai que ter algo que dicir, e iso require dunha riqueza interior que se nutre da lectura, da reflexión persoal, da oración e da apertura á sociedade. Se non, as conversacións vólvense aburridas e inconsistentes. Cando ningún dos dous cónxuxes é cultivado e non hai variedade de relacións con outras persoas, a vida A familia faise endogámica e o diálogo empobrece. Amor apaixonado 142. O Concilio Vaticano II ensina que este amor conxugal «engloba o ben de toda a persoa e, polo tanto, pode enriquecer cunha dignidade peculiar as expresións do corpo e do espírito, e ennobrecelas como signos especiais de amizade conxugal»[138]. Hai unha razón pola que un amor sen pracer nin paixón non é suficiente para simbolizar a unión do corazón humano con Deus: «Todos os místicos afirmaron que o amor sobrenatural e o amor celestial atopan os símbolos que buscan no amor matrimonial, máis que na amizade, máis que no sentimento filial ou na dedicación a unha causa. E a razón está precisamente na súa totalidade»[139]. Por que entón non parar a falar dos sentimentos e da sexualidade no matrimonio? O mundo das emocións 143. Os desexos, os sentimentos, as emocións, o que os clásicos chamaban “paixóns”, teñen un lugar importante no matrimonio. Prodúcense cando o “outro” se fai presente e maniféstase na propia vida. É característico de todo ser vivo tender cara a outra cousa, e esta tendencia sempre ten sinais afectivos básicos: pracer ou dor, alegría ou tristeza, tenrura ou medo. Son o presuposto da actividade psicolóxica máis básica. O ser humano é un ser vivo desta terra, e todo o que fai e busca está cargado de paixóns. 144. Xesús, como verdadeiro home, viviu as cousas con carga de emoción. Por iso doía rexeitamento de Xerusalén (cf. Mt 23,37), e esta situación levoulle as bágoas aos ollos (cf. Lc 19,41). Tamén sentiu compaixón polo sufrimento da xente (cf. Mc 6,34). Vendo chorar a outros, conmocionouse e turbouse (cf. Xn 11,33), e el mesmo chorou a morte dun amigo (cf. Xn 11,35). Estas manifestacións da súa sensibilidade mostraron ata que punto o seu corazón humano estaba aberto aos demais. 145. Experimentar unha emoción non é moralmente bo nin malo en si mesmo[140]. Comezar a sentir desexo ou rexeitamento non é pecaminoso nin reprobable. O que é bo ou malo é o acto que un realiza motivado ou acompañado dunha paixón. Pero se os sentimentos se fomentan, buscan e, por eles, cometemos malas accións, o mal está na decisión de alimentalos e nos malos actos que seguen. Na mesma liña, gustarlle a alguén non significa en si que sexa bo. Se con ese pracer busco que esa persoa se converta na miña escrava, o sentimento estará ao servizo do meu egoísmo. Crer que somos bos só porque “sentimos cousas” é un tremendo engano. Hai persoas que se senten capaces dun gran amor só porque teñen unha gran necesidade de cariño, pero non saben loitar pola felicidade dos demais e viven encerradas nos seus propios desexos. Nese caso, os sentimentos distraen dos grandes valores e ocultan un egocentrismo que non permite cultivar unha vida familiar saudable e feliz. 146. Por outra banda, se unha paixón acompaña o acto libre, pode expresar a profundidade desa opción. O amor matrimonial leva a que toda a vida emocional se converta nun ben para a familia e estea ao servizo da vida en común. A madurez chega a unha familia cando a vida afectiva dos seus membros se transforma nunha sensibilidade que non domina nin oculta as grandes opcións e valores senón que segue a súa liberdade[141], brota dela, enriquece, embellece e fai máis harmoniosa para o ben de todos. Deus ama a alegría dos seus fillos 147. Isto require un camiño pedagóxico, un proceso que inclúa renuncias. É unha convicción da Igrexa que moitas veces foi rexeitada, coma se fose o inimigo da felicidade humana. Bieito XVI reflectiu esta cuestión con gran claridade: «¿A Igrexa, cos seus preceptos e prohibicións, non converte en amargura o máis fermoso da vida? Acaso non coloca sinais de prohibición precisamente onde a alegría, predisposta en nós polo Creador, nos ofrece unha felicidade que nos fai saborear algo do divino?»[142] Pero respondeu que, aínda que non faltaron esaxeracións nin ascetismos desviados no cristianismo, a ensinanza oficial da Igrexa, que non rexeitou os fieis da Igrexa, non rexeitou a tales cristianos, senón que “rexeitan os fieis”; declarou a guerra á súa desviación destrutiva, xa que a falsa divinización do eros […] quítao da súa dignidade divina e deshumanízao”[143]. 148. É necesaria a educación da emocionalidade e do instinto, e para iso resulta ás veces imprescindible. establecer algún límite. O exceso, a falta de control, a obsesión por un único tipo de pracer acaban debilitando e enfermando o propio pracer[144], e danar a vida familiar. Realmente podes facer un bonito camiño coas túas paixóns, o que supón dirixilas cada vez máis nun proxecto de autodoazón e plena autorrealización, que enriqueza as relacións interpersoais dentro da familia. Non implica renunciar a momentos de alegría intensa[145], senón asumilos como entretecidos con outros momentos de entrega xenerosa, de espera paciente, de cansazo inevitable, de esforzo por un ideal. A vida familiar é todo iso e merece ser vivida na súa totalidade. 149. Algunhas correntes espirituais insisten en eliminar o desexo de liberarse da dor. Pero cremos que Deus ama a alegría dos seres humanos, que todo o creou “para que o gocemos” (1 Tm 6,17). Deixemos que xurda a alegría ante a súa tenrura cando nos propón: «Fillo, trátate ben […] Non te privas de pasar un día feliz» (Si 14,11.14). O matrimonio tamén responde á vontade de Deus seguindo esta invitación bíblica: “Alégrate no día feliz” (Qo 7,14). A cuestión é ter a liberdade de aceptar que o pracer atopa outras formas de expresión en diferentes momentos da vida, segundo as necesidades do amor mutuo. Nese sentido, podemos aceptar a proposta dalgúns profesores orientais que insisten en ampliar a conciencia, para non quedar atrapados nunha experiencia moi limitada que pecha as nosas perspectivas. Esta expansión da conciencia non é a negación ou destrución do desexo, senón a súa expansión e perfección. Dimensión erótica do amor 150. Todo isto lévanos a falar da vida sexual do matrimonio. Deus mesmo creou a sexualidade, que é un agasallo marabilloso para as súas criaturas. Cando se cultiva e se evita o seu descontrol, é para evitar o “empobrecemento dun auténtico valor”[146]. San Xoán Paulo II rexeitou que o ensino da Igrexa conduza a «negar o valor do sexo humano», ou que simplemente o tolera «pola propia necesidade da procreación»[147]. A necesidade sexual dos cónxuxes non é obxecto de desprezo, e «non se trata de cuestionar esa necesidade»[148]. 151. A quen temen que a educación das paixóns e da sexualidade prexudique a espontaneidade do amor sexual, san Xoán Paulo II respondeulle que o ser humano «está chamado á espontaneidade plena e madura das relacións», que «é froito paulatino do discernimento dos impulsos do propio corazón»[149]. É algo que se conquista, xa que todo ser humano «debe aprender con perseveranza e coherencia cal é o significado do corpo»[150] A sexualidade non é un recurso para gratificar nin entreter, xa que é unha linguaxe interpersoal onde se toma en serio o outro, co seu valor sagrado e inviolable. Así, “o corazón humano faise partícipe, por así dicilo, doutra espontaneidade”[151]. Nisto contexto, o erotismo aparece como unha manifestación específicamente humana da sexualidade. Nel pódese atopar “o significado nupcial do corpo e a auténtica dignidade do don”[152]. Nos seus catecismos sobre a teoloxía do corpo humano, ensinaba que a corporeidade sexual «non só é fonte de fecundidade e procreación», senón que tamén ten «a capacidade de expresar o amor: ese amor precisamente no que o home-persoa se fai don»[153]. O erotismo máis san, aínda que está ligado á busca do pracer, implica admiración, e por iso pode humanizar os impulsos. 152. Polo tanto, de ningún xeito podemos entender a dimensión erótica do amor como un mal permitido ou como unha carga a tolerar para o ben da familia, senón como un don de Deus que embelece o encontro dos cónxuxes. Sendo unha paixón sublimada por un amor que admira a dignidade do outro, convértese nunha «afirmación plena e limpa do amor», que nos mostra as marabillas das que é capaz o corazón humano e así, por un momento, «se sente que a existencia humana foi un éxito»[154]. Violencia e manipulación 153. No contexto desta visión positiva da sexualidade, convén plantexar a cuestión na súa totalidade e con san realismo. Porque non podemos obviar que a sexualidade adoita estar despersonalizada e tamén chea de patoloxías, de tal xeito que “convértese cada vez máis en ocasión e instrumento para afirmar o propio eu e para a satisfacción egoísta dos propios desexos e desexos”. instintos»[155]. Neste momento tórnase moi arriscado que a sexualidade tamén sexa posuída polo espírito velenoso do “usar e tirar”. O corpo do outro é moitas veces manipulado, como unha cousa que se conserva mentres proporciona satisfacción e desprezada cando perde atractivo. Podemos ignorar ou ocultar as constantes formas de dominación, soberbia, abuso, perversión e violencia sexual, que son produto dunha desviación do significado da sexualidade e que sepultan a dignidade dos demais e a chamada ao amor baixo unha escura procura dun mesmo? 154. Cómpre lembrar que, mesmo dentro do matrimonio, a sexualidade pode converterse nunha fonte de sufrimento e manipulación. Por iso temos que reafirmar claramente que «un acto matrimonial imposto ao cónxuxe sen ter en conta a súa situación actual e os seus desexos lexítimos non é un verdadeiro acto de amor; e, por tanto, prescinde dunha esixencia da xusta orde moral nas relacións entre os cónxuxes»[156]. Os actos propios da unión sexual dos cónxuxes responden á natureza da sexualidade querer Deus se son vividos «de xeito verdadeiramente humano»[157]. Por iso, San Paulo exhortaba: «Que ninguén falte ao seu irmán nin se aproveite del» (1 Ts 4,6). Aínda que escribía nunha época na que dominaba unha cultura patriarcal, onde as mulleres eran consideradas completamente subordinadas aos homes, ensinou, con todo, que a sexualidade debía ser un tema de conversación entre cónxuxes: Expuxo a posibilidade de aprazar as relacións sexuais por un tempo, pero “de común acordo” (1 Co 7:5). 155. San Xoán Paulo II deu unha advertencia moi sutil cando dicía que os homes e as mulleres están “ameazados pola insaciabilidade”[158]. É dicir, están chamados a unha unión cada vez máis intensa, pero o risco está en intentar borrar as diferenzas e esa distancia inevitable que existe entre ambos. Porque cada un ten a súa dignidade propia e intransferible. Cando a preciosa pertenza recíproca se converte nun dominio, “a estrutura da comuñón na relación interpersoal cambia esencialmente”[159]. Na lóxica da dominación, o dominador acaba tamén por negar a súa propia dignidade[160], e finalmente deixa de “identificarse subxectivamente co seu propio corpo”[161], xa que lle quita todo sentido. Vive o sexo como unha fuxida de si mesmo e como unha renuncia á beleza da unión. 156. É importante ser claro ao rexeitar todas as formas de submisión sexual. Por iso, é importante evitar calquera interpretación inadecuada do texto da carta aos Efesios onde se pide que “as mulleres estean sometidas aos seus maridos” (Ef 5,22). San Paulo exprésase aquí en categorías culturais propias daquela, pero non debemos asumir esa vestimenta cultural, senón a mensaxe revelada que subxace a toda a pericope. Volvamos á sabia explicación de san Xoán Paulo II: «O amor exclúe todo tipo de submisión, en virtude da cal a muller criado ou escravo do marido […] A comunidade ou unidade que debe constituír o matrimonio realízase mediante doazón recíproca, que é tamén unha submisión mutua»[162]. Por iso tamén se di que “os maridos deben amar ás súas mulleres como ao seu propio corpo” (Ef 5,28). En realidade, o texto bíblico invítanos a superar o individualismo cómodo para vivir en relación cos demais, “suxeitos uns aos outros” (Ef 5,21). No matrimonio, esta “submisión” recíproca cobra un significado especial, e enténdese como unha pertenza mutua libremente elixida, cun conxunto de notas de fidelidade, respecto e coidado. A sexualidade está inseparablemente ao servizo desa amizade conxugal, porque está dirixida a que o outro viva plenamente. 157. Porén, o rexeitamento das desviacións da sexualidade e do erotismo nunca debe levarnos ao desprezo nin ao abandono. O ideal do matrimonio non pode configurarse só como unha doazón xenerosa e de sacrificio, onde cada persoa renuncia a todas as necesidades persoais e só se preocupa por facer o ben ao outro sen satisfacción algunha. Lembremos que o verdadeiro amor tamén sabe recibir do outro, é capaz de aceptarse como vulnerable e necesitado, non renuncia a acoller con sincera e feliz gratitude as expresións corpóreas do amor na caricia, no abrazo, no bico e na unión sexual. Bieito XVI tíñao claro: “Se o home pretendese ser só espírito e quixese rexeitar a carne como se fose unha herdanza só animal, espírito e corpo perderían a súa dignidade»[163]. Por iso, “o home non pode vivir exclusivamente da oblación, do amor descendente. Non se pode dar só e sempre, tamén hai que recibir. “Quen queira dar o amor debe recibiro á súa vez como un agasallo”[164]. Isto significa, en todo caso, lembrar que o equilibrio humano é fráxil, que sempre queda algo que se resiste a humanizarse e que en calquera momento pode volver descontrolarse, recuperando as súas tendencias máis primitivas e marxinadas. 158. «Moitas persoas que viven solteiras non só se dedican á súa familia de orixe, senón que adoitan realizar grandes servizos no seu círculo de amigos, na comunidade eclesial e na vida profesional […] Moitas, así mesmo, poñen os seus talentos ao servizo da comunidade cristiá en forma de caridade e voluntariado. Despois están os que non se casan porque consagran os seus irmáns de xeito extraordinario familia, na Igrexa e na sociedade»[165] 159. A virxindade é un xeito de amar como sinal, lémbranos a urxencia do Reino, a urxencia de dedicarnos sen reservas ao servizo evanxelizador (cf. 1 Co 7, 32), e é reflexo da plenitude do ceo onde os homes non se casarán (M 30). Paulo recomendouno porque esperaba un pronto regreso de Xesucristo, e quería que todos se concentrasen só na evanxelización: «O O momento é urxente” (1Co 7,29). Porén, deixou claro que se trata dunha opinión persoal ou do seu desexo (cf. 1Co 7,6-8) e non dunha petición de Cristo: “Non teño precepto do Señor” (1Co 7,25). Ao mesmo tempo, recoñeceu o valor das distintas vocacións: “cada un ten o seu don de Deus, uns noutros, noutro sentido” (1 Cor 7,25). San Xoán Paulo II dixo que os textos bíblicos “non proporcionan motivos para apoiar nin a “inferioridade” do matrimonio, nin a “superioridade” da virxindade ou do celibato”[166] debido á abstención sexual, máis que falar da superioridade da virxindade en todos os sentidos, parece oportuno demostrar que os diferentes estados de vida poden complementarse doutro xeito, de xeito máis perfecto e doutro xeito. Alexandre de Hales, por exemplo, expresou que, en certo sentido, o matrimonio pode considerarse superior aos outros sacramentos, porque simboliza algo tan grande como “a unión de Cristo coa Igrexa ou a unión da natureza divina coa humana”[167] 160. Polo tanto, “non se trata de diminuír o valor do matrimonio en beneficio da continencia”, e “se supoña que non hai ningunha base de contraste”. de acordo con certa tradición teolóxica, fálase do estado de perfección (status perfectionis), non se fai pola propia continencia, senón en relación co conxunto da vida fundada nos consellos evanxélicos”[169]. a persoa casada pode vivir a caridade nun grao moi alto. Entón, “alcanza esa perfección que brota da caridade, pola fidelidade ao espírito deses consellos. Esta perfección é posible e accesible a todos e cada un dos homes”[170]. 161. A virxindade ten o valor simbólico do amor que non precisa posuír outro, e reflicte así a liberdade do Reino dos Ceos. É unha invitación aos cónxuxes a vivir o seu amor conxugal na perspectiva do amor definitivo a Cristo, como camiño común cara á plenitude do Reino. Ao mesmo tempo, o amor dos cónxuxes ten outros valores simbólicos: por unha banda, é un reflexo peculiar da Trindade. A Trindade é unidade plena, pero na que tamén existe distinción. Ademais, a familia é un signo cristolóxico, porque manifesta a proximidade de Deus que comparte a vida do ser humano uníndose con el na Encarnación, na Cruz e na Resurrección: cada cónxuxe faise “unha carne” co outro e ofrécese a compartir todo con el ata o final. Mentres que a virxindade é un sinal “escatológico” de Cristo resucitado, o matrimonio é un signo “histórico” para os que camiñamos na terra, un sinal do Cristo terrestre que accedeu a unirse a nós e se entregou a si mesmo para darnos o seu sangue. A virxindade e o matrimonio son, e deben ser, formas diferentes de amar, porque “o home non pode vivir sen amor. Segue sendo un ser incomprensible para si mesmo, a súa vida queda privada de sentido se non se lle revela o sentido. amor»[171]. 162. O celibato corre o risco de ser unha cómoda soidade, que dá liberdade para moverse de forma independente, para cambiar de lugar, tarefas e opcións, para ter cartos propios, para saír con persoas distintas segundo a atracción do momento. Nese caso, brilla o testemuño das persoas casadas. Aqueles que foron chamados á virxindade poden atopar nalgúns matrimonios un claro sinal da fidelidade xenerosa e inquebrantable de Deus á súa Alianza, que estimula o seu corazón a unha dispoñibilidade máis concreta e entregada. Porque hai casados que permanecen fieis cando o seu cónxuxe se volve desagradable fisicamente, ou cando non satisface as súas propias necesidades, a pesar de que moitas ofertas invitan á infidelidade ou ao abandono. Unha muller pode coidar do seu marido enfermo e alí, xunto á Cruz, volve dicir “si” ao seu amor ata a morte. Nese amor maniféstase de xeito abraiante a dignidade do amante, a dignidade como reflexo da caridade, xa que é característico da caridade amar, máis que ser amado[172]. Tamén podemos notar en moitas familias unha capacidade de servizo desinteresado e tenro ante nenos difíciles e mesmo desagradecidos. Isto fai destes pais un sinal do amor libre e desinteresado de Xesús. Todo isto convértese nunha invitación para que as persoas célibes vivan con maior xenerosidade e dispoñibilidade a súa entrega ao Reino. Hoxe, a secularización desdibuxou o valor dun sindicato para a vida e debilitou a riqueza do compromiso matrimonial, por iso «é preciso afondar nos aspectos positivos do amor conxugal»[173]. A transformación do amor 163. A prolongación da vida fai que se produza algo que noutros tempos non era habitual: a relación íntima e a pertenza mutua hai que preservar durante catro, cinco ou seis décadas, e isto convértese nunha necesidade de elixirse unha e outra vez. Quizais o cónxuxe xa non lle apaixona un intenso desexo sexual que o move cara á outra persoa, senón que sente o pracer de pertencer a el e de que lle pertence, de saber que non está só, de ter un “cómplice”, que sabe todo da súa vida e da súa historia e que todo o comparte. É o compañeiro no camiño da vida co que podes afrontar as dificultades e gozar de cousas bonitas. Isto tamén produce unha satisfacción que acompaña ao desexo propio do amor conxugal. Non podemos prometer ter os mesmos sentimentos ao longo da nosa vida. Por outra banda, podemos ter un proxecto común estable, comprometernos a querernos e convivir ata que a morte nos separe, e vivir sempre unha rica intimidade. O amor que nos prometemos supera todas as emocións, sentimentos ou estados de ánimo, aínda que os inclúa. É un amor máis profundo, cunha decisión do corazón que implica toda a existencia. Así, no medio dun conflito sen resolver, e aínda que no corazón circulen moitos sentimentos confusos, o decisión de amar, de pertencer, de compartir a túa vida enteira e de seguir amado e perdoador. Cada un dos dous toma un camiño de crecemento e cambio persoal. No medio dese camiño, o amor celebra cada paso e cada nova etapa. 164. Na historia dun matrimonio, a aparencia física cambia, pero isto non é motivo para que a atracción amorosa se debilite. Alguén namórase dunha persoa enteira con identidade propia, non só dun corpo, aínda que ese corpo, máis alá do desgaste do tempo, non deixa de expresar dalgún xeito esa identidade persoal que cautivou o corazón. Cando os demais xa non poden recoñecer a beleza desa identidade, o cónxuxe namorado aínda é capaz de percibila con instinto de amor, e o afecto non desaparece. Reafirma a súa decisión de pertencer a ela, elixe de novo, e expresa esa elección nunha fiel proximidade chea de tenrura. A nobreza da súa opción por ela, por ser intensa e profunda, esperta unha nova forma de emoción no cumprimento desa misión matrimonial. Porque “a emoción provocada por outro ser humano como persoa […] non tende por si mesma ao acto matrimonial”[174]. Adquire outras expresións sensibles, porque o amor “é unha única realidade, aínda que con dimensións diferentes; segundo os casos, un ou outro pode destacar máis»[175]. O vínculo atopa novas modalidades e esixe a decisión de amasala unha e outra vez. Pero non só para conservala, senón para desenvolvela. É o camiño de construír día a día. Pero nada disto é posible se non invocamos ao Espírito Santo, se non clamamos todos os días pola súa graza, se non buscamos a súa forza sobrenatural, se non lle pedimos con ganas que derrame o seu lume sobre o noso amor para fortalecelo, guialo e transformalo en cada nova situación. Capítulo quinto O AMOR QUE SE FERTILIZANTE 165. O amor sempre da vida. Por iso, o amor conxugal «non se esgota no seo da parella […] Os cónxuxes, mentres se dan entre si, dan máis aló de si a realidade do fillo, reflexo vivo do seu amor, sinal permanente da unidade matrimonial e síntese viva e inseparable do pai e da nai»[176]. Acollida a unha nova vida 166. A familia é o ámbito non só da xeración senón tamén da acollida da vida que vén como don de Deus. Cada nova vida “permítenos descubrir a dimensión máis gratuíta do amor, que non deixa de sorprendernos. É a beleza de ser amado antes: os nenos son amados antes de que cheguen»[177]. Isto reflicte para nós a primacía do amor de Deus, que sempre toma a iniciativa, porque os nenos «son amados antes de facer nada para merecelo»[178]. son roubados deles. Algúns atrévense a dicir, case para xustificarse, que foi un erro que viñeran ao mundo. Isto é vergoñento! […] Que facemos coas solemnes declaracións dos dereitos humanos ou dos dereitos da infancia, se despois “Castigamos os nenos polos erros dos adultos?”[179]. Se un neno chega ao mundo en circunstancias non desexadas, os pais ou outros membros da familia, deben facer todo o posible para aceptalo como un don de Deus e asumir a responsabilidade de acollelo con apertura e cariño. Porque «no que se trate de nenos que veñen ao mundo, ningún sacrificio de adulto será considerado demasiado caro nin demasiado grande, sempre que impida que un neno pense que é un erro, que non vale para nada e que foi abandonado ás feridas da vida e á soberbia dos homes»[180]. O agasallo dun novo fillo, que o Señor encomenda a papá e nai, comeza coa recepción, continúa coa custodia ao longo da vida terreal e ten como destino final a alegría da vida eterna. Unha mirada serena cara á realización máxima da persoa humana fará que os pais sexan aínda máis conscientes do precioso don que se lles encomendou. De feito, Deus concedeulles a elección do nome co que chamará a cada un dos seus fillos por toda a eternidade[181]. 167. As familias numerosas son unha alegría para a Igrexa. Neles, o amor expresa a súa xenerosa fertilidade. Isto non significa esquecer unha saudable advertencia de San Xoán Paulo II, cando explicou que a paternidade responsable non é “a procreación ilimitada ou a falta de conciencia do que supón a crianza dos fillos, senón a capacidade que teñen os cónxuxes de usar a súa liberdade inviolable de forma sabia e responsable,”. tendo en conta tanto as realidades sociais e demográficas, como a súa propia situación e desexos lexítimos”[182]. O amor na expectativa do embarazo 168. O embarazo é un momento difícil, pero tamén é un tempo marabilloso. A nai acompaña a Deus para que se produza o milagre dunha nova vida. A maternidade xorde dunha “particular potencialidade do organismo feminino, á que serve a xeración e a peculiaridade creadora do organismo feminino, á que serve a concepción e a peculiaridade creadora do organismo humano. ser”[183]. Cada muller participa do “misterio da creación, que se renova na xeración humana”[184]. É como di o Salmo: “Tecechesme no ventre da miña nai” (139,13). Cada fillo que se forma no seo da súa nai é proxecto eterno do Pai Deus e do seu amor eterno: «Antes de ti saín de ti; ventre de nai, eu te consagrei” (Xer 1:5). Cada neno estivo sempre no corazón de Deus, e no momento en que son concibidos cúmprese o eterno soño do Creador. Pensemos en canto vale ese embrión desde o momento en que se concibe. Hai que miralo con eses ollos de amor do Pai, que mira máis aló de toda aparencia. 169. A muller embarazada pode participar neste proxecto de Deus soñando co seu fillo: «Cada nai e cada pai soñaron co seu fillo durante nove meses […] Non é posible unha familia sen soñar. Cando a capacidade de soñar se perde nunha familia, os fillos non medran, o amor non medra, a vida debilita e esvaece.[185] Dentro dese soño, por un Matrimonio cristián, o bautismo aparece necesariamente. Os pais prepárano coa súa oración, entregando o seu fillo a Xesús antes do seu nacemento. 170. Cos avances da ciencia hoxe en día é posible saber de antemán que cor de cabelo terá o neno e que enfermidades pode sufrir no futuro, porque todas as características somáticas desa persoa están inscritas no seu código xenético xa en estado embrionario. Pero só o Pai que o creou o coñece plenamente. Só el sabe o que é máis valioso, o que é máis importante, porque sabe quen é ese neno, cal é a súa identidade máis profunda. A nai que o leva no ventre necesita pedirlle luz a Deus para poder coñecer a fondo ao seu propio fillo e agardalo como é. Algúns pais consideran que o seu fillo non chega no mellor momento. Necesitan pedirlle ao Señor que os cure e que os fortaleza para aceptar plenamente a ese neno, para que o agarden co corazón. É importante que ese neno se sinta esperado. Non é un complemento nin unha solución a unha preocupación persoal. É un ser humano, cun valor inmenso, e non pode ser usado para o seu propio beneficio. Polo tanto, non importa que esa nova vida che servira ou non, que teña unhas características que che gusten ou non, que responda ou non aos teus proxectos e aos teus soños. Porque «os nenos son un agasallo. Cada un é único e irrepetible […] Un neno é querido porque é neno, non porque sexa fermoso ou porque sexa dun xeito ou doutro; Non, porque é un fillo. Non porque pense así Eu ou encarna os meus desexos. Un fillo é un fillo»[186]. O amor dos pais é un instrumento do amor do Pai Deus que agarda con tenrura o nacemento de cada fillo, acéptao sen condicións e o acolle libremente. 171. Quero pedirlle a cada embarazada con cariño: Coida a túa alegría, que nada lle quite a alegría interior da maternidade. Ese neno merece a túa alegría. Non permitas que os medos, as preocupacións, os comentarios alleos ou os problemas apaguen esa felicidade de ser o instrumento de Deus para traer nova vida ao mundo. Coida o que hai que facer ou preparar, pero sen obsesionarse, e louvar coma María: «A miña alma proclama a grandeza do Señor, o meu espírito alégrase en Deus, meu salvador; porque viu a humillación do seu servo» (Lc 1, 46-48). Vive ese entusiasmo sereno no medio das túas molestias, e roga ao Señor que coide da túa alegría para que llo transmitas ao teu fillo. Amor de nai e de pai 172. «Os fillos, tan pronto como nacen, comezan a recibir o alimento e as calidades espirituais como agasallo, a confirmación do amor, como agasallo do coidado e das calidades espirituais. o amor pasa polo don do nome persoal, a linguaxe compartida, as intencións das miradas, as iluminacións dos sorrisos Aprenden así que a beleza do vínculo entre os seres humanos apunta á nosa alma, busca a nosa liberdade, acepta a diversidade do outro, o recoñece e o respecta como interlocutor […] e isto é o amor, que fai chispa do amor de Deus».[187]. Ten dereito a recibir o amor dunha nai e dun pai, ambos necesarios para a súa completa e harmónica maduración. Como dicían os bispos australianos, ambos “contribúen, cada un dun xeito diferente, á educación dun fillo. Respectar a dignidade do neno significa afirmar a súa necesidade e dereito natural á nai e ao pai”[188]. Non se trata só do amor do pai e da nai por separado, senón tamén do amor entre eles, percibido como fonte da súa propia existencia, como niño que acolle e como fundamento da familia. En caso contrario, o fillo parece ser reducido a unha posesión caprichosa. Ambos, home e muller, pai e nai, son “cooperadores do amor de Deus Creador e en certo modo os seus intérpretes”[189]. Mostran aos seus fillos o rostro materno e o rostro paterno do Señor. Ademais, xuntos ensinan o valor da reciprocidade, do encontro entre persoas distintas, onde cada un aporta a súa propia identidade e tamén sabe recibir do outro. Se por algún motivo ineludible falta algún dos dous, é importante buscar algún xeito de compensalo, para favorecer a correcta maduración do neno. 173. O sentimento de orfandade que viven hoxe en día moitos nenos e mozos é máis profundo do que pensamos. Hoxe recoñecemos como moi lexítimo, e mesmo desexable, que as mulleres queiran estudar, traballar, desenvolver as súas capacidades e ter obxectivos persoais. Pero, ao mesmo tempo, non podemos ignorar a necesidade que teñen os nenos de presenza materna, especialmente en os primeiros meses de vida. A realidade é que “a muller está ante o home como nai, suxeito da nova vida humana que nela se concibe e se desenvolve, e dela nace ao mundo”[190]. O debilitamento da presenza materna coas súas calidades femininas supón un serio risco para a nosa terra. Valoro o feminismo cando non pretende a uniformidade nin a negación da maternidade. Porque a grandeza das mulleres implica todos os dereitos que emanan da súa inalienable dignidade humana, pero tamén do seu xenio feminino, indispensable para a sociedade[191]. As súas capacidades específicamente femininas —especialmente a maternidade— tamén outorgan os seus deberes, porque o seu ser muller implica tamén unha misión peculiar nesta terra, que a sociedade ten que protexer e preservar para o ben de todos. 174. De feito, «as nais son o antídoto máis forte para a propagación do individualismo egoísta […] Son as que dan testemuño da beleza da vida»[192]. Sen dúbida, “unha sociedade sen nais sería unha sociedade inhumana, porque as nais sempre saben dar testemuña, aínda nos peores momentos, da tenrura, da entrega e da fortaleza moral. As nais tamén transmiten o sentido máis profundo da práctica relixiosa: nas primeiras oracións, nos primeiros xestos de devoción que un neno aprende […]. a súa calor sinxela e profunda […] Queridas nais, grazas, grazas por que estás na familia e polo que dás á Igrexa e ao mundo»[193]. 175. A nai, que protexe ao neno coa súa tenrura e compaixón, axúdalle a espertar a confianza, a experimentar que o mundo é un bo lugar que o acolle, e iso permítelle desenvolver unha autoestima que favorece a capacidade de intimidade e empatía. A figura paterna, pola contra, axuda a percibir os límites da realidade, e caracterízase máis pola orientación, pola saída cara ao mundo máis amplo e desafiante, pola invitación ao esforzo e á loita. Un pai cunha identidade masculina clara e feliz, que á súa vez combine afecto e protección no seu trato á muller, é tan necesario como o coidado materno. Existen roles e tarefas flexibles que se adaptan ás circunstancias concretas de cada familia, pero a presenza clara e ben definida das dúas figuras, feminina e masculina, crea o ambiente máis axeitado para a maduración do neno. 176. Dise que a nosa sociedade é unha “sociedade sen pai”. Na cultura occidental, a figura do pai estaría simbolicamente ausente, desviada, esvaída. Mesmo a virilidade parece cuestionada. Produciuse unha confusión comprensible, porque “nun principio esta era percibida como unha liberación: a liberación do pai-patrón, do pai como representante da lei que se impón desde fóra, do pai como censor da felicidade dos fillos e obstáculo á emancipación e autonomía dos mozos. Ás veces, no pasado, nalgúns casas, reinaba o autoritarismo, en certos casos nada menos que o abuso»[194]. Pero, “como adoita suceder, pasamos dun extremo a outro. O problema dos nosos días xa non parece ser tanto a presenza intrusiva do pai, senón a súa ausencia, o feito de non estar presente. O pai está ás veces tan concentrado en si mesmo e no seu traballo, e outras nos seus logros individuais, que se esquece ata da familia. E deixa en paz aos pequenos e aos mozos”[195]. A presenza paterna, e polo tanto a súa autoridade, tamén se ve afectada polo tempo cada vez maior dedicado aos medios e á tecnoloxía da distracción. Hoxe, ademais, a autoridade é sospeitada e os adultos son crudamente cuestionados. Eles mesmos abandonan as certezas e por iso non dan unha orientación segura e fundada aos seus fillos. Non é saudable que se intercambien roles entre pais e fillos, o que prexudica o proceso de maduración adecuado que teñen que pasar os nenos e lles nega un amor guía que lles axude a madurar[196]. 177. Deus coloca ao pai na familia para que, coas valiosas características da súa masculinidade, “estea preto da muller, para compartir todo, alegrías e dores, cansazos e esperanzas. E que estea preto dos fillos no seu crecemento: cando xogan e cando están ocupados, cando están despreocupados e cando están angustiados, cando se expresan e cando se lanzan, cando se lanzan e cando se lanzan. Teñen medo, cando dan un paso errado e cando volven atopar o camiño; Pai presente, sempre. Dicir presente non é o mesmo que dicir controlador. Porque os pais que son demasiado controladores cancelan aos seus fillos»[197]. Algúns pais séntense inútiles ou innecesarios, pero o certo é que “os fillos necesitan buscar un pai que os agarde cando volvan dos seus fracasos. Farán todo para non admitilo, para que non se vexa, pero eles precisan”[198]. Non é bo que os nenos queden sen pais e así deixen de ser fillos antes do seu tempo. Aumento da fertilidade do home 178 que os fillos son casados. Por outra banda, tamén sabemos que “o matrimonio non se instituíu unicamente para a procreación […] Polo tanto, aínda que moitas veces faltan a descendencia, tan desexada, o matrimonio, como amizade e comuñón de toda a vida, segue existindo e conserva o seu valor e indisolubilidade”[199, ademais, a “maternidade non é unha realidade, senón exclusivamente”[20]. 179. A adopción é un camiño para realizar a maternidade e a paternidade dun xeito moi xeneroso, e quero animar a quen non pode ter fillos a ser magnánimo e a abrir o seu amor matrimonial para recibir aos que están privados dun contexto familiar adecuado. Nunca se arrepentirán de ter sido xenerosos a lexislación pode facilitar os procedementos de adopción, especialmente nos casos de fillos non desexados, para evitar o aborto ou o abandono. Os que asumen o reto de adoptar e acoller a unha persoa de forma incondicional e libre, convértense en mediadores dese amor de Deus que di: “Aínda que a túa nai te esquecese, eu nunca te esquecería” (Is 49,15). 180. «A opción da adopción e do acollemento expresa unha especial fecundidade da experiencia matrimonial, non só nos casos de cónxuxes con problemas de fecundidade […] Ante situacións nas que o fillo é querido a calquera prezo, como dereito á autoafirmación, a adopción e o acollemento, ben entendidos, amosan un importante aspecto de ser pais e fillos, na medida en que tanto axudan a acollerse como suxeitos naturais ou adoptados doutros fillos ou adoptados. que hai que recibilos, querelos, coidalos e non só traelos ao mundo. O interese superior do neno debe primar nos procesos de adopción e acollemento”[201]. Por outra banda, “hai que frear o tráfico de nenos entre países e continentes mediante medidas lexislativas oportunas e control estatal”[202]. 181. Tamén cabe lembrar que a procreación ou a adopción non son as únicas formas de vivir a fecundidade dos seus fillos na sociedade onde se insire a fecundidade dos seus fillos, mesmo se chama a inserción da familia coa marca do seu amor. para desenvolver outras formas de fertilidade que son semellantes extensión do amor que a sustenta. As familias cristiás non deben esquecer que «a fe non nos afasta do mundo, senón que nos afonda máis nel […] Cada un de nós ten un papel especial que desempeñar na preparación da chegada do Reino de Deus»[203]. A familia non debe pensarse como un recinto chamado a protexerse da sociedade. Non agarda, senón que sae de si mesmo nunha procura solidaria. Convértese así nun nexo de integración entre a persoa e a sociedade e nun punto de encontro entre o público e o privado. Os casados necesitan adquirir unha conciencia clara e convencida dos seus deberes sociais. Cando isto ocorre, o cariño que os une non diminúe, senón que se enche de luz nova, como se expresa nos seguintes versos: «As túas mans son a miña caricia, os meus acordes diarios, quérote porque as túas mans traballan pola xustiza. Se te quero é porque eres o meu amor, o meu cómplice e todo, e na rúa somos moito máis que dous”.[204] 182. Ningunha familia pode ser fecunda se se concibe como demasiado diferente ou “separada”. Para evitar este risco, lembremos que a familia de Xesús, chea de graza e sabedoría, non era vista como un “fogar estraño” pola que a xente tivese un fogar moi estraño. recoñecendo a sabedoría de Xesús e dixo: “De onde saca todo isto? […] Non é este o carpinteiro, o fillo de María?» (Mc 6,2-3). —¿Non é o fillo do carpinteiro? (Mc 6,2-3). “Non é isto fillo do carpinteiro? (Mt 13:55). Isto confirma que era unha familia sinxela, próxima a todos, integrada con normalidade na vila. Xesús tampouco creceu nunha relación pechada e absorbente con María e Xosé, senón que se mudou con gusto na familia extensa, que incluía familiares e amigos. Isto explica que, ao volver de Xerusalén, os seus pais aceptasen que o neno de doce anos estivese perdido na caravana durante un día enteiro, escoitando as historias e compartindo as inquedanzas de todos: «Crendo que estaba na caravana, percorreron un día de viaxe» (Lc 2,44). Porén, ás veces ocorre que algunhas familias cristiás, pola lingua que empregan, o xeito de dicir as cousas, o estilo de tratamento, a repetición constante de dous ou tres temas, son vistas como afastadas, como separadas da sociedade, e mesmo os seus propios familiares se senten desprezados ou xulgados por eles. 183. Unha parella que experimenta a forza do amor sabe que este amor está chamado a curar as feridas dos abandonados, a establecer a cultura do encontro, a loitar pola xustiza. Deus encomendou á familia o proxecto de facer o mundo «doméstico»[205], para que todos cheguen a sentir cada ser humano coma un irmán: «Unha mirada atenta á vida cotiá dos homes e das mulleres de hoxe amosa de inmediato a necesidade que existe en todas partes dunha forte inxección de espírito familiar […] Non só a organización da vida común é cada vez máis desafiada. cunha burocracia totalmente allea ás unións humanas fundamentais, pero ata os costumes sociais e políticos adoitan mostrar signos de degradación”[206]. Por outra banda, as familias abertas e solidarias fan sitio aos pobres, son capaces de facer amizade con quen o está a pasar peor ca eles. Se realmente che importa o Evanxeo, non podes esquecer o que di Xesús: “Como o fixeches a un deles, o que menos ti fixeches, meu irmán”. (Mt 25, 40). En definitiva, viven o que se nos pide con tanta elocuencia neste texto: «Cando deas un xantar ou unha cea, non chames aos teus amigos, nin aos teus irmáns, nin aos teus veciños ricos, porque se te convidan despois, esa será a túa recompensa. 14:12-14). Serás feliz! Aquí está o segredo dunha familia feliz. 184. Con testemuño, e tamén con palabras, as familias falan de Xesús aos demais, transmiten fe, espertan o desexo de Deus e mostran a beleza do Evanxeo e o estilo de vida que nos propón. Así, as parellas cristiás pintan o gris do espazo público, enchéndoo da cor da fraternidade, da sensibilidade social, da defensa do fráxil, da fe luminosa, da esperanza activa. A súa fecundidade esténdese e tradúcese en miles de formas de facer presente o amor de Deus na sociedade. Discernir o corpo 185. Nesta liña, convén tomar moi en serio un texto bíblico que adoita ser interpretado fóra do seu contexto, ou dun xeito moi xeral, que pode descoidar o seu sentido máis inmediato e directo, marcadamente social. Este é 1 Co 11, 17-34, onde San Paulo afronta unha situación vergonzosa na comunidade. Alí, algunhas persoas acomodadas tendían a discriminar aos pobres, e isto ocorreu mesmo no ágape que acompañaba a celebración da Eucaristía. Mentres os ricos probaban os seus manxares, os pobres quedaban mirando e sen nada que comer: Así, “un ten fame, o outro está bébedo. ¿Non tedes casas onde comer e beber? ¿Ou tan pouco pensades da Igrexa de Deus que humillades aos pobres? (vv. 21-22). 186. A Eucaristía, quen esixe a integración do corpo eclesial a unha soa Sangue. non pode ofender ao mesmo tempo a este mesmo Corpo provocando escandalosas divisións e discriminacións entre os seus membros. Trátase, polo tanto, de “discernir” o Corpo do Señor, de recoñecelo con fe e caridade, tanto nos signos sacramentais como na comunidade, se non, un come e bebe a propia condena (cf. v. 11 a propia condenación bíblica). reconfortar e illarse, pero máis particularmente para as familias que permanecen indiferentes ao sufrimento das familias máis pobres e necesitadas. A celebración eucarística Convértese así nunha chamada constante para que “cada un se examine a si mesmo” (v. 28) para abrir as portas da propia familia a unha maior comuñón cos dispoñíbeis da sociedade e, despois, recibir o Sacramento do amor eucarístico que nos fai un só corpo. Non debemos esquecer que «a «mística» do Sacramento ten un carácter social»[207]. Cando os que toman a comuñón resisten a ser movidos a comprometerse cos pobres e os que sofren, ou aceptan diferentes formas de división, desprezo e desigualdade, a Eucaristía é recibida indignamente. Por outra banda, as familias que se alimentan da Eucaristía cunha disposición adecuada reforzan o seu afán de fraternidade, o seu sentido social e o seu compromiso cos necesitados. A vida na familia numerosa 187. A pequena unidade familiar non debe estar illada da familia extensa, onde hai pais, tíos, curmáns e mesmo veciños. Nesa familia numerosa pode haber algún necesitado de axuda, ou polo menos de compañía e xestos de cariño, ou pode haber un gran sufrimento que precisa consolo[208]. O individualismo destes tempos leva ás veces a encerrarse nun pequeno niño de seguridade e sentir aos demais como un perigo molesto. Porén, este illamento non trae máis paz e felicidade, senón que pecha o corazón da familia e priva da amplitude da existencia. Sendo fillos 188. En primeiro lugar, imos falar dos propios pais. Xesús recordou aos fariseos que o abandono do os pais está en contra da Lei de Deus (cf. Mc 7,8-13). A ninguén lle serve perder a conciencia de ser fillo. En cada persoa, “aínda que se chegue á idade de adulto ou ancián, aínda que se faga pai, se ocupe un lugar de responsabilidade, debaixo de todo isto queda a identidade dun fillo. Todos somos fillos. E isto sempre nos leva de volta ao feito de que non nos demos a vida a nós mesmos senón que a recibimos. O gran agasallo da vida é o primeiro agasallo que se lle deu”. o cuarto mandamento pídelles aos fillos […] que honren ao seu pai e á súa nai (cf. Ex 20,12). Este mandamento vén inmediatamente despois dos que se refiren ao mesmo Deus. En efecto, contén algo sagrado, algo divino, algo que está na raíz de calquera outro tipo de respecto entre os homes. E na formulación bíblica do cuarto mandamento engádese: “para que os teus días se prolonguen na terra que o Señor, o teu Deus, che vai dar”. O vínculo virtuoso entre xeracións é garantía de futuro, e garantía dunha historia verdadeiramente humana. Unha sociedade de fillos que non honran aos seus pais é unha sociedade sen honra […] É unha sociedade destinada a ser poboada por mozos desagradables e cobizosos»[210]. 190. Pero a moeda ten outra cara: «O home abandonará ao seu pai e á súa nai» (Gn 2,24), di a Palabra de Deus. Isto ás veces non se cumpre, e o matrimonio non se acepta plenamente porque non se fixo esa renuncia e entrega. O Os pais non deben ser abandonados nin descoidados, senón que para unirse no matrimonio hai que deixalos, para que o novo fogar sexa a vivenda, a protección, a plataforma e o proxecto, e sexa posible converterse verdadeiramente en “unha carne” (ibid.). Nalgúns matrimonios ocorre que ao propio cónxuxe se ocultan moitas cousas, que en cambio se comentan cos seus propios pais, ata o punto de que importan máis as opinións dos pais que os sentimentos e opinións do cónxuxe. Non é doado manter esta situación durante moito tempo, e só é posible temporalmente, mentres se crean as condicións para crecer en confianza e comunicación. O matrimonio desafíanos a atopar unha nova forma de ser fillos. Os anciáns 191. «Non me rexeites agora na miña vellez, as miñas forzas están a fallar, non me abandones» (Sal 71, 9). É o berro do vello, que teme o esquecemento e o desprezo. Do mesmo xeito que Deus nos invita a ser os seus instrumentos para escoitar a súplica dos pobres, tamén espera que escoitemos o berro dos anciáns[211]. Isto desafía ás familias e ás comunidades, porque “a Igrexa non pode nin quere conformarse a unha mentalidade de intolerancia, e moito menos de indiferenza e desprezo, respecto á vellez. Hai que espertar o sentimento colectivo de gratitude, aprecio e hospitalidade que fai que os maiores se sintan parte viva da súa comunidade. Os maiores somos homes e mulleres, pais e nais que estaban antes no noso camiño no noso camiño. mesma casa, na nosa loita diaria por unha vida digna”[212]. Por iso, “¡canto me gustaría unha Igrexa que desafíe a cultura do descartable coa alegría desbordante dun novo abrazo entre mozos e maiores!”[213]. 192. San Xoán Paulo II convidounos a prestar atención ao lugar dos anciáns na familia, “porque hai unha cultura que, de xeito industrial e industrial, hai unha diversidade”. o desenvolvemento urbano, levaron e seguen levando aos maiores a formas de marxinación inaceptables”[214]. Os maiores axudan a percibir “a continuidade das xeracións”, co “carisma de servir de ponte”[215]. Moitas veces son os avós os que aseguran a transmisión dos grandes valores aos seus netos, e “moitas persoas poden recoñecer precisamente a súa iniciación aos seus avós cristiáns”. vida”[216]. As súas palabras, as súas caricias ou a súa mera presenza axudan aos nenos a recoñecer que a historia non comeza con eles, que son herdeiros dun vello camiño e que é necesario respectar o trasfondo que nos precede. Aqueles que rompen os lazos coa historia terán dificultades para crear relacións estables e recoñecer que non son os donos da realidade. Entón, “fala a calidade dos maiores de civilización”. Préstase atención aos anciáns nunha civilización? Hai sitio para persoas maiores? Esta civilización continuará se sabe respectar a sabedoría, a sabedoría dos anciáns”.[217] 193. A ausencia de memoria histórica é un grave problema. defecto da nosa sociedade. É a mentalidade inmadura de “xa era”. Coñecer e ser capaz de tomar posición respecto dos acontecementos pasados é a única posibilidade de construír un futuro significativo. Non se pode educar sen memoria: “Lembra aqueles primeiros días” (Heb 10:32). As narracións dos maiores fanlle moito ben aos nenos e aos mozos, xa que os conectan coa historia vivida tanto da familia, como da veciñanza e do país. Unha familia que non respecta nin coida aos seus avós, que son a súa memoria viva, é unha familia desintegrada; pero unha familia que recorda é unha familia con futuro. Por iso, «nunha civilización na que non hai lugar para os maiores ou se desbotan porque crean problemas, esta sociedade leva consigo o virus da morte»[218], xa que «se arrinca das súas propias raíces»[219]. O fenómeno da orfandade contemporánea, en canto á descontinuidade, ao desarraigo e á caída das certezas que conforman a vida, desafíanos a facer das nosas familias un lugar onde os nenos poidan arraigar no solo dunha historia colectiva. Sendo irmáns 194. A relación entre irmáns afonda co paso do tempo, e “o vínculo de fraternidade que se forma na familia entre fillos, se se dá nun clima de educación aberto aos demais, é unha gran escola de liberdade e de paz. Na familia, entre irmáns, aprendemos a convivencia humana […] Quizais non sempre sexamos conscientes diso, pero iso é precisamente a familia”. introduce a fraternidade no mundo. A partir desta primeira experiencia de fraternidade, alimentada polo cariño e a educación familiar, o estilo de fraternidade irradia como unha promesa sobre toda a sociedade”[220]. 195. Crecer entre irmáns proporciona a fermosa experiencia de coidarse, axudarse e ser axudado. Por iso, “a fraternidade na familia brilla de xeito especial cando vemos o coidado, a paciencia, o irmandiño, o irmán máis cariñoso, enfermo, enfermo ou pequeno”. ou irmá está rodeada”[221].Hai que recoñecer que “ter un irmán, unha irmá que te queira, é unha experiencia forte, impagable, insubstituíble”[222], pero hai que ensinar con paciencia aos nenos a tratarse como irmáns. Esta aprendizaxe, ás veces custosa, é unha verdadeira escola de sociabilidade. Nalgúns países hai unha forte tendencia a ter unha experiencia de ser un fillo, tan pouco como un irmán. onde non foi posible ter máis dun fillo, haberá que buscar camiños para que o neno non creza só ou illado Un gran corazón 196. Ademais do pequeno círculo formado polos cónxuxes e os seus fillos, está a familia numerosa que non se pode ignorar Porque “o amor entre un home e unha muller no matrimonio e, de xeito derivado e máis amplo, entre os pais e os irmáns, entre os seus fillos e irmáns. e parentes – está animado e impulsado por unha dinámica interior e incesante que leva á familia a unha comuñón cada vez máis profunda e intensa, fundamento e alma da comunidade conxugal e familiar»[223]. Alí tamén se integran amigos e familias amigas, e mesmo comunidades de familias que se apoian nas súas dificultades, no seu compromiso social e na súa fe. 197. Esta familia numerosa debería integrar con cariño ás nais adolescentes, fillos sen pais, mulleres solteiras que deben levar a cabo a educación dos seus fillos, persoas con discapacidade que requiren moito cariño e proximidade, mozos que loitan contra a adicción, solteiros, separados ou viúvos que padecen soidade, anciáns e enfermos que non reciben o apoio dos seus fillos e que non reciben o apoio dos seus fillos. dos seus fillos”. vida»[224]. Tamén pode axudar a compensar as debilidades dos pais, ou detectar e denunciar a tempo posibles situacións de violencia ou mesmo de malos tratos que sofren os fillos, dándolles un amor saudable e unha tutela familiar cando os seus pais non poden aseguralo. 198. Por último, non podemos esquecer que nesta familia numerosa están tamén o sogro, a sogra e todos os familiares do cónxuxe. Un manxar do amor consiste en evitar velos como competidores, como seres perigosos, como invasores. A unión matrimonial esixe respectar as súas tradicións e costumes, procurar comprender a súa lingua, conter críticas, coidalas e integralos dalgún xeito no propio corazón, aínda cando deba preservarse a lexítima autonomía e intimidade da parella. Estas actitudes son tamén unha forma exquisita de expresar a xenerosidade da dedicación amorosa ao propio cónxuxe. Capítulo sexto ALGUNHAS PERSPECTIVAS PASTORAIS 199. O diálogo do camiño sinodal levou á necesidade de desenvolver novos camiños pastorais, que agora tentarei recoller dun xeito xeral. Serán as distintas comunidades as que terán que elaborar propostas máis prácticas e eficaces, que teñan en conta tanto as ensinanzas da Igrexa como as necesidades e retos locais. Sen pretender presentar aquí unha pastoral da familia, só quero determe a recoller algúns dos grandes retos pastorais. Anunciar hoxe o Evanxeo da familia 200. Os Pais sinodales insistiron en que as familias cristiás, pola graza do sacramento nupcial, son os principais suxeitos da pastoral familiar, sobre todo por ofrecer «a testemuña gozosa dos cónxuxes e das familias, das igrexas domésticas»[225]. Por iso, subliñaron que “se trata de facer experimentar que o Evanxeo da familia é alegría que “enche o corazón e a vida enteira”, porque en Cristo estamos “libres do pecado, da tristeza, do baleiro interior, do illamento” (Evangelii gaudium, 1). Á luz da parábola do sementador (cf. Mt 13,3-9), a tarefa de Deus non é cooperar no descanso. debemos esquecer que o Unha Igrexa que predica a familia é signo de contradición»[226], pero as parellas agradecen que os pastores lles ofrezan motivacións para un compromiso valente cun amor forte, sólido, duradeiro, capaz de afrontar todo o que se lles presente. A Igrexa quere chegar ás familias con humilde comprensión, e o seu desexo «é acompañar a todas e cada unha das familias para que descubran o mellor camiño para superar as dificultades que se atopan no seu camiño»[227]. Non abonda con incorporar unha preocupación xenérica pola familia nos grandes proxectos pastorais. Para que as familias sexan suxeitos cada vez máis activos da pastoral familiar é preciso “un esforzo evanxelizador e catequético dirixido á familia”[228], que as guíe neste sentido. 201. “Isto esixe unha conversión misioneira de toda a Igrexa: hai que non quedar como un anuncio meramente teórico alleo aos problemas reais das persoas”[229]. A pastoral familiar “debe facer experimentar que o Evanxeo da familia responde ás expectativas máis profundas da persoa humana: á súa dignidade e á súa plena realización na reciprocidade, na comuñón e na fecundidade. Non se trata só de presentar normativas, senón de propoñer valores, respondendo á necesidade que se constata hoxe, mesmo nos países máis secularizados, de tales valores evanxelizados”. denuncia o condicións culturais, sociais, políticas e económicas, como o excesivo espazo concedido á lóxica do mercado, que impiden unha auténtica vida familiar, determinantes de discriminación, pobreza, exclusións e violencia. Para iso hai que establecer o diálogo e a cooperación coas estruturas sociais, así como fomentar e apoiar aos laicos comprometidos, como cristiáns, no ámbito cultural e sociopolítico»[231]. 202. «A principal contribución á pastoral familiar é a parroquia, que é unha familia de familias, onde se harmonizan as achegas de pequenas comunidades, movementos e asociacións eclesiais»[232]. Xunto a unha pastoral específicamente orientada ás familias, atopámonos ante a necesidade “dunha formación máis adecuada de sacerdotes, diáconos, relixiosos e relixiosas, catequistas e outros axentes pastorais”[233]. Nas respostas ás consultas enviadas por todo o mundo, destacouse que os ministros ordenados adoitan carecer da formación adecuada para facer fronte aos complexos problemas familiares actuais. Neste sentido, tamén pode ser útil a experiencia da longa tradición oriental dos curas casados. 203. Os seminaristas deberían acceder a unha formación interdisciplinar máis ampla sobre mozo e matrimonio, e non só en termos de doutrina. Ademais, a formación non sempre lles permite desenvolver o seu mundo psicoafectivo. Algúns levan nas súas vidas a experiencia propia familia ferida, con ausencia de pais e inestabilidade emocional. A maduración terá que estar garantida durante a formación para que os futuros ministros teñan o equilibrio psicolóxico que lles esixe a súa tarefa. Os lazos familiares son esenciais para fortalecer a sa autoestima dos seminaristas. Por iso é importante que as familias acompañen todo o proceso do seminario e do sacerdocio, xa que contribúen a fortalecelo dun xeito realista. Nese sentido, é saudable compaxinar un tempo da vida no seminario con outro da vida nas parroquias, que permita un maior contacto coa realidade concreta das familias. En efecto, ao longo da súa vida pastoral o cura atópase sobre todo coas familias. «A presenza de laicos e familias, especialmente a presenza feminina, na formación sacerdotal, favorece o valor da variedade e complementariedade das diversas vocacións na Igrexa»[234]. 204. As respostas ás consultas expresan tamén insistentemente a necesidade da formación de axentes de pastoría familiar laicos coa axuda de pedagogos, médicos de familia, médicos comunitarios, traballadores sociais, avogados de minorías e de familia, con apertura a recibir achegas da psicoloxía, socioloxía, sexoloxía e mesmo asesoramento. Os profesionais, especialmente os que teñen experiencia de acompañamento, axudan a plasmar propostas pastorais en situacións e inquietudes reais. especificidades das familias. «Os itinerarios formativos e os cursos especialmente deseñados para os pastores poderán facelos idóneos para inserir o mesmo camiño de preparación ao matrimonio na dinámica máis ampla da vida eclesial»[235]. A boa formación pastoral é importante “sobre todo tendo en conta as situacións particulares de emerxencia derivadas dos casos de violencia doméstica e abuso sexual”[236]. Todo isto de ningún xeito diminúe, senón que complementa, o valor fundamental da dirección espiritual, dos inestimables recursos espirituais da Igrexa e da Reconciliación sacramental. Orientar aos comprometidos no camiño da preparación ao matrimonio 205. Os Pais sinodales dixeron de varias maneiras que hai que axudar aos mozos a descubrir o valor e a riqueza do matrimonio[237]. Deben ser capaces de percibir o atractivo dunha unión plena que eleve e perfeccione a dimensión social da existencia, lle dea á sexualidade o seu maior sentido, ao tempo que promova o ben dos nenos e lles ofreza o mellor contexto para a súa maduración e educación. 206. «A complexa realidade social e os retos aos que hoxe está chamada a afrontar a familia esixen un maior compromiso de toda a comunidade cristiá na preparación dos comprometidos para o matrimonio. É necesario lembrar a importancia das virtudes. Entre estes, a castidade é unha condición preciosa para o crecemento xenuíno do amor interpersoal. Respecto a esta necesidade, Os Pais sinodais estiveron de acordo en subliñar a demanda dunha maior implicación de toda a comunidade, privilexiando o testemuño das familias, ademais de enraizar a preparación para o matrimonio no camiño da iniciación cristiá, subliñando o vínculo entre o matrimonio e o bautismo e os demais sacramentos. Así mesmo, subliñouse a necesidade de programas específicos de preparación ao matrimonio que sexan unha auténtica experiencia de participación na vida eclesial e afonden nos diversos aspectos da vida familiar».[238] 207. Invito ás comunidades cristiás a que recoñezan que o acompañamento da viaxe de amor da parella é bo para si mesmas. procurando crecer no amor e no don recíproco, poden contribuír a renovar o tecido mesmo de todo o corpo eclesial: a forma particular de amizade que viven pode contaxiarse, e facer crecer en amizade e fraternidade a comunidade cristiá da que forman parte»[239]. a xente do sacramento non se trata de darlles todo o Catecismo ou de saturalos de demasiados temas Moito coñecemento abonda e satisface a alma, senón o sentimento e o gusto das cousas internamente”[240]. A calidade é máis importante que a cantidade, e hai que dar prioridade, xunto cun renovado anuncio do kerygma, a aqueles contidos que, comunicados de xeito atractivo e cordial, lles axuden a emprender un camiño de toda a vida “con gran espírito e liberalidade”.[241] matrimonio que lles proporcione os elementos necesarios para poder recibilo coas mellores disposicións e comezar a vida familiar con certa solidez 208. Tamén é recomendable buscar vías, a través das familias misioneiras, das propias familias da parella e de diversos recursos pastorais, para ofrecer unha preparación remota que madure o amor que se teñen entre si, cun acompañamento próximo e testemuñal que a miúdo ofrece un grupo de parella moi variado Non obstante, algúns momentos personalizados son imprescindibles, porque o obxectivo principal é axudar a que cada persoa aprenda a querer a esa persoa concreta coa que pretende compartir toda a súa vida e permitirlle un compromiso total e definitivo. Probablemente os que chegan ao matrimonio mellor preparados sexan os que aprenderon dos seus propios pais o que é un matrimonio cristián, onde ambos se elixiron sen condicións, e seguen renovando esa decisión. Nese sentido, todas as accións pastorais dirixidas a axudar ás parellas a crecer no amor e a vivir o Evanxeo en familia son unha axuda inestimable para que os seus fillos se preparen para a súa futura vida matrimonial. Tampouco debemos esquecer os valiosos recursos da pastoral popular. Por poñer un exemplo sinxelo, lembro o día de San Valentín, que nalgúns países o pasan mellor os comerciantes que a creatividade dos pastores. 209. A preparación dos que xa teñan formalizado un cortexo, cando a comunidade parroquial consiga acompañalos con suficiente antelación, debería darlles tamén a posibilidade de recoñecer incompatibilidades ou riscos. Deste xeito, pódese decatarse de que non é razoable apostar por esa relación, para non exporse a un fracaso previsible que terá consecuencias moi penosas. O problema é que o deslumbramento inicial leva a tentar ocultar ou relativizar moitas cousas, evitando o desacordo e, así, só tirar adiante as dificultades. A parella debe ser animada e axudada para que poida falar do que cada un deles espera dun posible matrimonio, da súa forma de entender o que é o amor e o compromiso, o que o que se desexa do outro, o tipo de vida en común que un quere proxectar. Estas conversas poden axudarche a ver que en realidade hai poucos puntos de contacto, e que a mera atracción mutua non será suficiente para manter a unión. Nada é máis volátil, precario e imprevisible que o desexo, e nunca se debe fomentar unha decisión de casar se non se exploraron outras motivacións que dean a ese compromiso posibilidades reais de estabilidade. 210. En todo caso, se se recoñecen claramente os puntos débiles do outro, cómpre que exista unha confianza realista na posibilidade de axudarlle a desenvolver o mellor da súa persoa para contrarrestar o peso das súas debilidades, con firme interese en promocionalas como ser humano. Isto implica aceptar con sólida vontade a posibilidade de afrontar algunhas renuncias, momentos difíciles e situacións conflitivas, e a decisión firme de prepararse para iso. Hai que detectar sinais de perigo que podería ter a relación, para buscar recursos antes do matrimonio que permitan afrontar con éxito. Por desgraza, moitos chegan ás vodas sen coñecerse. Só se divertiron xuntos, viviron experiencias xuntos, pero non se enfrontaron ao reto de mostrarse e aprender quen é realmente o outro. 211. Tanto a preparación inmediata como o acompañamento máis longo deben garantir que os noivos non vexan o matrimonio como o final do camiño, senón que asuman o matrimonio como unha vocación que os lanza adiante, coa decisión firme e realista de pasar xuntos todas as probas e momentos difíciles. A pastoral prematrimonial e a pastoral matrimonial deben ser, ante todo, unha pastoral do vínculo, onde se proporcionen elementos que axuden tanto a madurar o amor como a superar os momentos difíciles. Estas achegas non son só conviccións doutrinais, nin sequera se poden reducir aos preciosos recursos espirituais que sempre ofrece a Igrexa, senón que tamén deben ser camiños prácticos, consellos ben encarnados, tácticas tomadas da experiencia, orientacións psicolóxicas. Todo iso configura unha pedagoxía do amor que non pode obviar a sensibilidade actual dos mozos, para mobilizalos internamente. Ao mesmo tempo, á hora de preparar aos noivos, débese poder indicar lugares e persoas, consultorías ou familias dispoñibles, onde acudir para pedir axuda cando xurdan dificultades. Pero non debemos esquecer nunca a proposta da Reconciliación sacramental, que nos permite poñer os pecados e erros da vida pasada, e da propia relación, baixo a influencia do perdón misericordioso de Deus e do seu poder sanador. Preparación para a celebración 212. A preparación para o matrimonio adoita centrarse nas invitacións, na vestimenta, na festa e nos incontables detalles que consomen tanto o orzamento, a enerxía e a alegría. Os noivos chegan á voda abrumados e esgotados, no canto de Dedica o teu mellor esforzo a prepararte en parella para o gran paso que ides dar xuntos. Esta mentalidade tamén se reflicte nalgunhas unións de feito que nunca chegan ao matrimonio porque pensan en celebracións demasiado caras, en lugar de primar o amor mutuo e a súa formalización antes que outras. Querida parella: «Ten coraxe de ser diferentes, non te deixes devorar pola sociedade do consumo e da aparencia. O que importa é o amor que te une, fortalecido e santificado pola graza. “Sodes capaces de optar por unha celebración austera e sinxela, para antepoñer o amor”. Os traballadores da pastoral e toda a comunidade poden axudar a que esta prioridade sexa a norma e non a excepción. 213. Na preparación máis inmediata é importante iluminar á parella para vivir moi profundamente a celebración litúrxica, axudándolle a percibir e vivir o sentido de cada xesto. Lembremos que un compromiso tan grande como o expresado polo consentimento matrimonial, e a unión de corpos que consuma o matrimonio, cando implica a dúas persoas bautizadas, só pode interpretarse como signos do amor do Fillo de Deus feito carne e unido á súa Igrexa nunha alianza de amor. Nos bautizados, as palabras e os xestos convértense nunha elocuente linguaxe de fe. O corpo, cos significados que Deus quixo inculcarlle ao crealo “convértese na linguaxe dos ministros do sacramento, conscientes de que na alianza maniféstase a relación matrimonial e realízase o misterio”[242]. 214. Ás veces, as parellas non perciben o peso teolóxico e espiritual do consentimento, o que ilumina o sentido de todos os xestos posteriores. Cómpre subliñar que estas palabras non poden ser reducidas ao presente; implican unha totalidade que inclúe o futuro: “ata que a morte non sexa o significado do consentimento e da liberdade”. opostos, senón que se apoian mutuamente, tanto nas relacións interpersoais como sociais. Efectivamente, pensemos no dano causado, na civilización da comunicación global, pola inflación das promesas incumpridas […] A honra da palabra dada, fidelidade á promesa, non se pode mercar nin vender. Non se poden impoñer pola forza, pero tampouco se poden gardar sen sacrificio».[243] 215. Os bispos kenianos advertían que, «demasiado concentrados no día da voda, os futuros cónxuxes esquecen que se están preparando para un compromiso de por vida».[244] Hai que contribuír a entender que o sacramento non é só un momento que despois inflúe na súa vida e as lembranzas enteiras, que despois inflúen na vida pasada e na memoria. permanentemente[245] O sentido procreador da sexualidade, a linguaxe do corpo e os xestos de amor vividos na historia dun matrimonio convértense nunha “continuidade ininterrompida da linguaxe litúrxica” e “a vida matrimonial convértese, nalgún momento”. significado, liturxia»[246]. 216. Tamén podes meditar con lecturas bíblicas e enriquecer a túa comprensión dos aneis que se intercambian, ou outros signos que forman parte do rito. Pero non estaría ben casar sen ter orado xuntos, uns polos outros, pedindo axuda a Deus para ser fieis e xenerosos, preguntar xuntos a Deus o que espera deles, e mesmo consagrando o seu amor ante unha imaxe de María. Quen os acompaña na preparación do matrimonio debe guialos para que saiban vivir eses momentos de oración que lles poden facer moito ben. «A liturxia nupcial é un acontecemento único, que se vive no contexto familiar e social dunha festa. Xesús comezou os seus milagres no banquete de vodas de Caná: o bo viño do milagre do Señor, que favorece o nacemento dunha nova familia, é o viño novo da Alianza de Cristo con homes e mulleres de todos os tempos […] Polo xeral, o celebrante ten a oportunidade de dirixirse a unha asemblea composta por persoas que participan pouco na vida eclesial ou que pertencen a outra confesión ou comunidade relixiosa cristiá. Polo tanto, é unha ocasión ineludible para anunciar o Evanxeo de Cristo”[247]. Acompañamento dos primeiros anos de vida matrimonial 217. Temos que recoñecer como un gran valor o entendemento de que o matrimonio é unha cuestión de amor, que só poden casar os que libremente elixen e se queren. convértese nunha mera atracción ou nunha afectividade difusa, isto provoca que os cónxuxes sufran unha extraordinaria fraxilidade cando a afectividade entra en crise ou cando a atracción física decae. Dado que estas confusións son frecuentes, faise imprescindible acompañalas nos primeiros anos de vida matrimonial para enriquecer e afondar na decisión consciente e libre de pertencer e amar ata o final. Moitas veces, o tempo de citas non é suficiente, a decisión de casar é precipitada por diversos motivos e, por se fose pouco, a maduración dos mozos atrasouse. Entón, os recén casados teñen que completar ese proceso que debería terse feito durante o cortexo. 218. Por outra banda, quero insistir en que un reto da pastoral matrimonial é axudar a descubrir que o matrimonio non se pode entender como algo acabado. A unión é real, é irrevogable, e foi confirmada e consagrada polo sacramento do matrimonio. Pero ao xuntarse, os cónxuxes convértense en protagonistas, donos da súa historia e artífices dun proxecto que hai que levar a cabo xuntos. A mirada diríxese ao futuro que hai que construír día a día coa graza de Deus e, por iso, non se esixe ao cónxuxe que sexa perfecto. Hai que deixar de lado as ilusións e aceptala tal e como está: inacabada, chamada a medrar, en proceso. Cando a mirada cara ao cónxuxe é constantemente crítica, isto indica que o matrimonio tampouco foi asumido como un proxecto para construír xuntos, con paciencia, comprensión, tolerancia e xenerosidade. Isto leva a que o amor sexa substituído pouco a pouco por unha mirada inquisitiva e implacable, polo control dos méritos e dereitos de cada un, polas reivindicacións, a competencia e a autodefensa. Así quedan incapaces de coidarse mutuamente para a maduración de ambos e para o crecemento da unión. As novas parellas hai que amosar isto con claridade realista dende o principio, para que tomen conciencia de que están “empezando”. O si que deron é o inicio dun itinerario, cun obxectivo capaz de superar o que as circunstancias supoñen e os obstáculos que se interpoñen. A bendición recibida é unha graza e un impulso para ese camiño sempre aberto. Adoita ser útil que se senten a falar para desenvolver o seu proxecto concreto en canto aos seus obxectivos, aos seus instrumentos, aos seus detalles. 219. Lembro un refrán que dicía que a auga estancada se corrompe, estraga. Isto é o que pasa cando esa vida de amor nos primeiros anos de matrimonio se estanca, deixa de estar en movemento, deixa de ter esa inquietude que a fai avanzar. A danza cara adiante con ese amor novo, a danza con eses ollos asombrados cara á esperanza, non debe parar. No cortexo e nos primeiros anos de matrimonio, a esperanza é a que leva a forza do fermento, o que nos fai mirar máis aló das contradicións, dos conflitos, das situacións, do que Sempre fai que vexas máis lonxe. É o que pon en marcha toda a preocupación por manterse nun camiño de crecemento. A mesma esperanza invítanos a vivir plenamente o presente, poñendo o corazón na vida familiar, porque a mellor forma de preparar e consolidar o futuro é vivir ben o presente. 220. O camiño pasa por diferentes etapas que chaman a entregarse xenerosamente: dende o impacto inicial, caracterizado por unha atracción marcadamente sensible, pásase á necesidade do outro percibido como parte da propia vida. De aí pasamos ao gusto da pertenza mutua, despois á comprensión de toda a vida como proxecto de ambos, á capacidade de poñer a felicidade do outro por riba das propias necesidades, e á alegría de ver o propio matrimonio como un ben para a sociedade. A maduración do amor pasa tamén por aprender a “negociar”. Non é unha actitude interesada nin un xogo comercial, senón en definitiva un exercicio de amor mutuo, porque esta negociación é un entrecruzamento de ofrendas e renuncias recíprocas polo ben da familia. En cada nova etapa da vida matrimonial hai que sentar a renegociar acordos, para que non haxa vencedores nin vencidos senón que gañen ambos. No fogar as decisións non se toman unilateralmente, e ambos comparten a responsabilidade da familia, pero cada fogar é único e cada síntese matrimonial é diferente. 221. Unha das causas que conducen á ruptura matrimonial é a de ter expectativas demasiado altas sobre a vida matrimonial. Cando se descobre a realidade, máis limitada e desafiante do que se soñara, a solución non pasa por pensar rapidamente e irresponsablemente na separación, senón asumir o matrimonio como un camiño de maduración, onde cada un dos cónxuxes é un instrumento de Deus para facer medrar ao outro. O cambio, o crecemento e o desenvolvemento do bo potencial que cada persoa leva dentro de si é posible. Cada matrimonio é unha “historia de salvación”, e isto significa que partimos dunha fraxilidade que, grazas ao don de Deus e a unha resposta creativa e xenerosa, dá paso a unha realidade cada vez máis sólida e preciosa. Quizais a maior misión dun home e dunha muller namorados sexa esa, facerse un ao outro máis home ou máis muller. Crecer é axudar aos demais a moldearse na súa propia identidade. Por iso o amor é artesanal. Cando un le o fragmento bíblico sobre a creación do home e da muller, vese que primeiro Deus dá forma ao home (cf. Xn 2, 7), despois decátase de que falta algo esencial e dá forma á muller, e logo escoita a sorpresa do home: “Ah, agora si, este!” E entón, un parece escoitar ese fermoso diálogo onde o home e a muller se descobren. Porque aínda nos momentos difíciles o outro volve sorprender e ábrense novas portas para o reencontro, coma se fose a primeira vez; e en cada nova etapa volven “reflexionar”. o amor fai un Agarda polo outro e exerce esa paciencia propia do artesán que foi herdada de Deus. 222. O acompañamento debe fomentar que os cónxuxes sexan xenerosos na comunicación da vida. «De acordo co carácter persoal e humanamente completo do amor conxugal, o camiño axeitado para a planificación familiar presupón un diálogo consensuado entre os cónxuxes, o respecto ao tempo e a consideración da dignidade de cada un dos membros da parella. Neste sentido, cómpre redescubrir a mensaxe da Encíclica Humanae Vitae (cf. 10-14) e da Exhortación Apostólica Familiaris consortio (cf. 14; 28-35) para contrarrestar unha mentalidade moitas veces hostil á vida […] A elección responsable da paternidade presupón a formación da conciencia que é “o núcleo máis santo e segredo do home e que se senten en secreto co núcleo do home. Deus, cuxa voz resoa no recinto máis íntimo daquela” (Gaudium et spes, 16). Na medida en que os cónxuxes intenten escoitar máis na súa conciencia a Deus e os seus mandamentos (cf. Rm 2, 15), e estar acompañados espiritualmente, máis a súa decisión estará intimamente libre de discreción subxectiva e de acomodación ás formas de comportarse no seu entorno»[248]. O que se dixo claramente no Concilio Vaticano II segue en pé: ” Cumprirán o seu cometido […] de común acordo e cun esforzo común, formarán un xuízo correcto, tendo en conta non só o seu propio ben, senón tamén o ben dos seus fillos, xa sexan nados ou futuros, discerníndose. as condicións dos tempos e o estado de vida, tanto material como espiritual, e, finalmente, tendo en conta o ben da comunidade familiar, da sociedade temporal e da propia Igrexa. En definitiva, son os propios cónxuxes os que deben formar este xuízo ante Deus»[249]. Por outra banda, «debe promoverse o uso de métodos baseados nos «ritmos naturais da fecundidade» (Humanae vitae, 11). 2370), insistindo sempre en que os fillos son un don marabilloso de Deus, unha alegría para os pais e para a Igrexa. A través deles o Señor renova o mundo»[250] Algúns recursos 223. Os Pais sinodales indican que «os primeiros anos do matrimonio son un período vital e delicado durante o que os cónxuxes crecen na conciencia dos retos e do significado do matrimonio. De aí a demanda de acompañamento pastoral que continúa despois da celebración do sacramento (cf. Familiaris consortio, 3a parte). A presenza de maridos experimentados é de gran importancia nesta pastoral. A parroquia considérase o lugar onde os cónxuxes expertos poden ofrecer a súa dispoñibilidade para axudar aos máis novos, co eventual apoio de asociacións, movementos eclesiais e novas comunidades. Hai que animar aos maridos actitude fundamental de acoller o gran don dos nenos. É necesario destacar a importancia da espiritualidade familiar, a oración e a participación na Eucaristía dominical, e animar aos cónxuxes a reunirse regularmente para que a vida espiritual e a solidariedade medren nas demandas concretas da vida. As liturxias, as prácticas devocionais e as eucaristías celebradas para as familias, especialmente no aniversario do matrimonio, foron citadas como ocasións vitais para promover a evanxelización a través da familia”[251]. 224. Este camiño é cuestión de tempo. O amor precisa de tempo libre e de tempo libre, que pon outras cousas en segundo lugar. Cómpre tempo para falar, abrazarse, escoitarse, compartir o proxecto sen ter, mirarse, mirarse, compartir. valorarse mutuamente, para fortalecer a relación Ás veces o problema é o ritmo frenético da sociedade, ou os tempos que impón os compromisos laborais, o problema é que o tempo que pasamos xuntos non é de calidade, pero sen facernos caso, os traballadores da pastora e os grupos matrimoniais deberían axudar ás parellas novas ou fráxiles a que aprendan a atoparse nestes momentos de silenzo, ata que se poñan en común. cónxuxe 225. As parellas que teñan unha boa experiencia de aprendizaxe neste sentido poden proporcionar o recursos prácticos que lles resultaron útiles: axenda de momentos para estar xuntos de forma gratuíta, tempos de recreo cos seus fillos, formas diversas de celebrar cousas importantes, espazos de espiritualidade compartida. Pero tamén poden ensinar recursos que axuden a encher de contido e significado eses momentos, para aprender a comunicarse mellor. Isto é extremadamente importante cando a novidade do cortexo desapareceu. Porque, cando non sabes que facer co tempo compartido, un ou outro dos cónxuxes acabará refuxiándose na tecnoloxía, inventando outros compromisos, buscando outras armas ou escapando dunha intimidade incómoda. 226. Tamén hai que animar aos matrimonios novos a crear a súa propia rutina, que proporcione unha saudable sensación de estabilidade e seguridade, e que se constrúe cunha serie de rituais diarios compartidos. É bo darse sempre un bico pola mañá, bendicirse todas as noites, agardarse e recibilos cando cheguen, facer algunha saída xuntos, compartir tarefas da casa. Pero ao mesmo tempo é bo romper a rutina coa festa, non perder a capacidade de celebralo en familia, de ser felices e de celebrar experiencias bonitas. Necesitan sorprenderse xuntos polos dons de Deus e alimentar xuntos o entusiasmo por vivir. Cando sabes celebrar, esta capacidade renova a enerxía do amor, líbraa da monotonía e enche de cor e esperanza a rutina diaria. 227. Os pastores debemos animar ás familias a crecer na fe. Para iso, é bo fomentar a confesión frecuente, a dirección espiritual e a asistencia aos retiros. Pero non debemos deixar de convidar á xente a crear espazos semanais de oración familiar, porque “a familia que reza unida permanece unida”. Á súa vez, cando visitamos as casas, debemos chamar a todos os membros da familia a un momento para rezar uns polos outros e poñer a familia nas mans do Señor. Ao mesmo tempo, convén animar a que cada un dos cónxuxes teña momentos de oración en soidade ante Deus, porque cada un ten as súas cruces secretas. Por que non dicirlle a Deus o que perturba o teu corazón, ou pedirlle a forza para curar as túas propias feridas e implorar a luz que se precisa para poder manter o teu propio compromiso? Os Pais sinodais tamén subliñaron que “a Palabra de Deus é fonte de vida e espiritualidade para a familia. Toda pastoral familiar debe deixarse modelar internamente e formar os membros da Igrexa doméstica a través da lectura orante e eclesial da Sagrada Escritura. A Palabra de Deus non só é unha boa nova para a vida privada das persoas, senón que tamén é un criterio de xuízo e impugnación dos distintos cónxuxes que deben ser lixeiros para os diversos xuízos e cónxuxes. cara”[252]. 228. É posible que un dos dous cónxuxes non estea bautizado, ou non queira vivir os compromisos da fe. Nese caso, o desexo do outro de vivir e medrar como cristián fai Que a indiferenza dese cónxuxe se experimente con dor. Non obstante, é posible atopar algúns valores comúns que se poden compartir e cultivar con entusiasmo. En calquera caso, amar ao cónxuxe incrédulo, darlle felicidade, aliviar os seus sufrimentos e compartir a vida con el é un verdadeiro camiño de santificación. Por outra banda, o amor é un don de Deus, e alí onde se derrama fai sentir a súa forza transformadora, de xeitos ás veces misteriosos, ata o punto de que “o esposo incrédulo é santificado pola muller, e a muller incrédula é santificada polo marido crente” (1 Co 7,14). 229. Parroquias, movementos, escolas e outras institucións da Igrexa poden despregar diversas mediacións para atender e revitalizar as familias. Por exemplo, a través de recursos como: reunións de casados ou amigos, retiros breves para casados, charlas de especialistas sobre problemas moi concretos da vida familiar, centros de asesoramento matrimonial, axentes misioneiros orientados a falar cos casados das súas dificultades e desexos, consultas sobre diferentes situacións familiares (adiccións, infidelidades, problemas familiares, obradoiros espirituais para pais con violencia familiar), obradoiros espirituais para pais con violencia. A secretaría parroquial deberá ter a posibilidade de acoller e atender cordialmente as emerxencias familiares, ou de derivalas con facilidade a quen as poida axudar. Tamén Hai apoio pastoral que se dá nos grupos matrimoniais, xa sexa de servizo ou misión, oración, formación ou apoio mutuo. Estes grupos ofrecen a oportunidade de dar, de experimentar a apertura da familia aos demais, de compartir a fe, pero ao mesmo tempo son un medio para fortalecer o matrimonio e facelo crecer. 230. É certo que moitas parellas desaparecen da comunidade cristiá despois do matrimonio, pero moitas veces desperdiciamos algunhas ocasións nas que están de novo presentes, nas que poderiamos volverlles a presentar dun xeito atractivo o ideal do matrimonio cristián e achegalos a espazos de acompañamento: refírome, por exemplo, ao bautizo dun fillo, á primeira comunión ou á festa dunha voda, á festa ou á participación dun parente ou dunha voda. amigo. Case todos os matrimonios reaparecen nesas ocasións, que se poderían aproveitar mellor. Outro enfoque é a bendición de fogares ou a visita dunha imaxe da Virxe, que ofrecen a oportunidade de desenvolver un diálogo pastoral sobre a situación familiar. Tamén pode ser útil asignarlle ás parellas maiores a tarefa de acompañar ás parellas máis novas no seu propio barrio, visitalas, acompañalas nos seus inicios e propoñerlles un camiño de crecemento. Co ritmo de vida actual, a maioría das parellas non estarán dispostas a reunirse con frecuencia, e non podemos reducirnos a unha pastoral de pequenas elites. Hoxe ten que ser a pastoral familiar fundamentalmente misioneiro, extrovertido, próximo, en lugar de reducirse a ser unha fábrica de cursos á que poucos asisten. Ilumina crises, angustias e dificultades 231. Unha palabra aos que namorados xa envelleceron o viño novo do cortexo. Cando o viño envellece con esta experiencia do camiño, a fidelidade dos pequenos momentos da vida aparece e florece en toda a súa plenitude. É a fidelidade da espera e da paciencia. Esa fidelidade, chea de sacrificios e alegrías, parece florecer na idade na que todo se volve rancio e os ollos brillan ao contemplar aos fillos dos seus fillos. Así foi dende o principio, pero iso xa se fixo consciente, consolidado, madurando na sorpresa diaria do redescubrimento día tras día, ano tras ano. Como ensinaba San Xoán da Cruz, “os vellos namorados son os xa formados e probados”. Eles «xa non teñen eses furúnculos sensibles nin aquelas furias e lumes fervendo por fóra, senón que saben a suavidade do viño do amor xa ben cocido na súa substancia […] asentada alí dentro na alma»[253]. Isto supón ter sido capaces de superar conxuntamente crises e momentos de angustia, sen escapar dos retos nin ocultar dificultades. O reto das crises 232. A historia dunha familia está marcada por crises de todo tipo, que tamén forman parte da súa beleza dramática. Debemos axudalos a descubrir que unha crise que se supera non leva a unha relación con menos intensidade senón a mellorar, establecer e madura o viño da unión. Non convivimos para ser cada vez menos felices, senón para aprender a ser felices dun xeito novo, a partir das posibilidades que nos abre unha nova etapa. Cada crise implica unha aprendizaxe que nos permita aumentar a intensidade da vida compartida, ou polo menos atopar un novo sentido á experiencia matrimonial. De ningún xeito debemos resignarnos a unha curva descendente, ao deterioro inevitable, á mediocridade soportable. Pola contra, cando o matrimonio se asume como unha tarefa, que tamén implica superar obstáculos, cada crise percíbese como a oportunidade de beber xuntos o mellor viño. É bo acompañar aos cónxuxes para que acepten as crises que xurdan, tomen o guante e fagan un lugar na vida familiar. As parellas experimentadas e formadas deben estar dispostas a acompañar aos demais neste descubrimento, para que as crises non os asusten nin os leven a tomar decisións precipitadas. Cada crise agocha boas novas que hai que saber escoitar afinando os oídos do corazón. 233. A reacción inmediata é resistir o desafío dunha crise, poñerse á defensiva porque sentes que está fóra do teu control, porque amosa a insuficiencia da túa propia forma de vivir, e iso incómodo. Despois utilízase o recurso de negar os problemas, ocultalos, relativizando a súa importancia, apostando só polo paso do tempo. Pero iso atrasa a solución e leva a consumir moita enerxía en ocultación inútil. que complicará aínda máis as cousas. Os lazos deterioráronse e consolídase un illamento que dana a intimidade. Nunha crise que non se asume, o máis danado é a comunicación. Deste xeito, pouco a pouco, alguén que foi “a persoa que quero” convértese “na que sempre me acompaña na vida”, despois só “o pai ou a nai dos meus fillos”, e, ao final, “un descoñecido”. 234. Para afrontar unha crise cómpre estar presente. É difícil, porque ás veces as persoas íslanse para non expresar o que senten, acurralánanse nun silencio mezquino e enganoso. Nestes momentos é necesario crear espazos para comunicar corazón a corazón. O problema é que se fai máis difícil comunicarse así nun momento de crise se nunca aprendeu a facelo. É unha arte que se aprende nos momentos de calma, para poñela en práctica nos momentos difíciles. Debemos axudar a descubrir as causas máis ocultas no corazón dos cónxuxes, e a enfrontalas como un nacemento que pasará e deixará un novo tesouro. Pero as respostas ás consultas realizadas destacan que en situacións difíciles ou críticas a maioría non recorre ao acompañamento pastoral, xa que non o senten integral, próximo, realista, encarnado. Por iso, intentemos agora abordar as crises matrimoniais cunha visión que non ignore a súa carga de dor e angustia. 235. Hai crises comúns que adoitan darse en todos os matrimonios, como a crise do inicio, cando hai que aprender a conciliar diferenzas e deixar ir aos pais; ou a crise da chegada do neno, cos seus novos retos emocionais; a crise da crianza, que cambia os hábitos do matrimonio; a crise da adolescencia do neno, que esixe moita enerxía, desestabiliza aos pais e, ás veces, os enfronta; a crise do “niño baleiro”, que obriga á parella a mirarse de novo; a crise que se orixina na vellez dos pais dos cónxuxes, que demandan máis presenza, coidado e decisións difíciles. Son situacións esixentes que provocan medo, sentimentos de culpa, depresión ou cansazo que poden afectar gravemente ao sindicato. 236. A elas súmanse as crises persoais que afectan á parella, relacionadas con dificultades económicas, laborais, afectivas, sociais e espirituais. E súmanse circunstancias inesperadas que poden alterar a vida familiar, e que requiren un camiño de perdón e reconciliación. Ao mesmo tempo que tenta dar o paso do perdón, cada un ten que preguntarse con serena humildade se non crearon as condicións para expor ao outro a cometer certos erros. Algunhas familias sucumben cando os cónxuxes se culpan mutuamente, pero “a experiencia demostra que, cunha axuda adecuada e coa acción conciliadora da graza, se superan con éxito unha gran porcentaxe das crises matrimoniais. Saber perdoar e sentirse perdoado é unha experiencia fundamental na vida familiar”[254]. “El a difícil arte da reconciliación, que esixe o apoio da graza, precisa da colaboración xenerosa da familia e dos amigos, e ás veces mesmo da axuda externa e profesional»[255]. 237. Chegou a ser habitual que, cando un sente que non está a recibir o que quere, ou que o que soñaba non se está facendo realidade, parece que abonda para acabar cun matrimonio. Deste xeito non haberá matrimonio que dure. Ás veces, para decidir que todo rematou abonda cunha insatisfacción, unha ausencia nun momento no que se precisaba o outro, un orgullo ferido ou un medo difuso. Hai situacións propias da inevitable fraxilidade humana, ás que se lle dá unha carga emocional demasiado grande. Por exemplo, a sensación de non ser totalmente correspondido, os celos, as diferenzas que xorden entre ambos, o atractivo que suscitan outras persoas, os novos intereses que tenden a apoderarse do corazón, os cambios físicos do cónxuxe, e tantas outras cousas que, máis que ataques contra o amor, son oportunidades que invitan a recrealo unha vez máis. 238. Nestas circunstancias, uns teñen a madurez necesaria para elixir unha vez máis ao outro como compañeiro de viaxe, máis alá dos límites da relación, e aceptan de forma realista que non poden satisfacer todos os seus soños queridos. Evitan considerarse os únicos mártires, valoran as pequenas ou limitadas posibilidades que lles brinda a vida familiar e apostan por estreitar o vínculo nunha construción que levará tempo e esforzo. Porque no fondo Recoñecen que cada crise é como un novo “si” que fai posible que o amor renazca fortalecido, transfigurado, madurado, iluminado. Partindo dunha crise, un ten a valentía de buscar as raíces profundas do que está a suceder, de renegociar acordos básicos, de buscar un novo equilibrio e de percorrer xuntos unha nova etapa. Con esta actitude de apertura constante pódense afrontar moitas situacións difíciles. En todo caso, recoñecendo que a reconciliación é posible, hoxe descubrimos que “parece especialmente urxente un ministerio dedicado a aqueles cuxa relación matrimonial rompeu”[256]. Antigas feridas 239. É comprensible que se produzan moitas crises nas familias cando un dos seus membros non madurou na súa forma de relacionarse, porque non curaron feridas dalgún momento da súa vida. A propia infancia ou adolescencia mal vivida é caldo de cultivo de crises persoais que acaban afectando ao matrimonio. Se todos fosen persoas que maduraron normalmente, as crises serían menos frecuentes ou menos dolorosas. Pero o caso é que ás veces a xente necesita facer unha maduración atrasada aos corenta anos que debería ter alcanzado ao final da adolescencia. Ás veces se ama cun amor egocéntrico propio dun neno, ambientado nun escenario onde a realidade se distorsiona e se vive o capricho de que todo xira arredor do propio eu. É un amor insaciable, que berra ou chora cando non ten o que quere. Outras veces ama cun amor fixado nunha etapa adolescente, marcada polo enfrontamento, a crítica ácida, o costume de culpar aos demais, a lóxica do sentimento e da fantasía, onde os outros deben encher os seus propios baleiros ou seguir os seus propios caprichos. 240. Moitos rematan a súa infancia sen ter sentido nunca que son amados incondicionalmente, e iso prexudica a súa capacidade de confiar e entregarse. Unha relación mal vivida cos pais e irmáns, que nunca se cura, reaparece e dana a vida conxugal. Despois tes que facer un proceso de liberación que nunca antes se enfrontou. Cando a relación entre os cónxuxes non está funcionando ben, antes de tomar decisións importantes convén asegurarse de que cada un empregou este camiño de curar a súa propia historia. Isto require recoñecer a necesidade de curar, pedir insistentemente a graza de perdoar e perdoarse, aceptar axuda, buscar motivacións positivas e intentalo unha e outra vez. Cada persoa ten que ser moi honesto consigo mesmo para recoñecer que a súa forma de vivir o amor ten estas inmadurez. Aínda que poida parecer obvio que a outra persoa é totalmente a culpa, nunca é posible superar unha crise esperando que só a outra persoa cambie. Tamén tes que preguntarche sobre as cousas que poderías madurar ou curar para axudarche a superar o conflito. Acompañamento tras rupturas e divorcios 241. Nalgúns casos, valorar a propia dignidade e o ben dos fillos esixe establecer un límite firme ao pretensións excesivas do outro, de grande inxustiza, de violencia ou de falta de respecto que se fixo crónica. Hai que recoñecer que “hai casos nos que a separación é inevitable. Ás veces mesmo pode chegar a ser moralmente necesaria, cando precisamente se trata de protexer ao cónxuxe máis débil, ou aos fillos pequenos, das feridas máis graves causadas pola soberbia e a violencia, o desánimo e a explotación, a alienación e a indiferenza”.[257] Pero “debe ser considerado como un intento de extrema razón, despois de calquera intento extremadamente razoable”. inútil”[258]. 242. Os Pais indicaron que “un discernimiento particular é fundamental para acompañar pastoralmente a quen está separado, divorciado ou abandonado. Hai que acoller e valorar especialmente a dor de quen sufriu inxustamente a separación, o divorcio ou o abandono, ou se viron obrigados a romper a convivencia por mor do maltrato do seu cónxuxe. O perdón das inxustizas que el fai posible é un camiño que non é doado, pero que a graza é necesario para sufrir. unha pastoral de reconciliación e de mediación, a través de centros de escoita especializados que habería que establecer nas dioceses»[259] Asemade, «as persoas divorciadas que non se casaron —que moitas veces son testemuñas da fidelidade conxugal— deben atopar na Eucaristía o alimento que as sustenta no seu estado. A comunidade local e os pastores deben acompañar estas persoas con coidado, sobre todo cando hai fillos ou a súa situación de pobreza é grave”[260]. Un fracaso familiar vólvese moito máis traumático e doloroso cando hai pobreza, porque hai moitos menos recursos para reorientar a súa existencia. Un pobre que perde o ámbito da tutela familiar está dobremente exposto ao abandono e a todo tipo de riscos para a súa integridade. facerlles sentir que forman parte da Igrexa, que “non son excomulgados” e non son tratados como tales, porque forman sempre parte da comuñón eclesial[261] Estas situacións “requiren un coidado discernimento e un acompañamento con moito respecto, evitando calquera linguaxe e actitude que os faga sentir discriminados, e promovendo a súa participación na vida da comunidade”. Para a comunidade cristiá, coidalos non implica un debilitamento da súa fe e do seu testemuño respecto da indisolubilidade do matrimonio; de feito, neste coidado expresan precisamente a súa caridade. 244. Por outra banda, un gran número de Pais “subliñaron a necesidade de facer máis accesibles e áxiles os procedementos de recoñecemento dos casos de nulidade, posiblemente totalmente gratuítos”[263]. A lentitude dos procesos irrita e cansa á xente. Os meus dous documentos recentes sobre esta materia[264] levaron a unha simplificación dos procedementos para unha eventual declaración de nulidade matrimonial. a través deles Tamén quería «facer patente que o propio Bispo na súa Igrexa, da que se constitúe párroco e xefe, é por iso mesmo xuíz entre os fieis que se lle encomenden»[265]. Por iso, “a aplicación destes documentos supón unha gran responsabilidade para os Ordinarios diocesanos, chamados a xulgar eles mesmos algúns casos e a garantir, de todos os xeitos, o acceso máis fácil dos fieis á xustiza. Isto implica a preparación dun número suficiente de persoal, integrado por cregos e laicos, que se dedique de forma prioritaria a este servizo eclesial. Por iso, será necesario poñer a disposición dos medios de comunicación ou servizos de información, asesoramento e parella en situacións de crise separadas. vinculada á pastoral familiar, que tamén pode acoller á xente á vista da investigación preliminar do proceso matrimonial (cf. Mitis Iudex Dominus Iesus, art. 2-3)»[266. 245. Os Pais sinodais tamén destacaron “as consecuencias da separación ou do divorcio sobre os fillos, en todo caso, as consideracións inocentes que sexan”[267]. primeira preocupación, que non debe ser eclipsada por ningún outro interese ou obxectivo. Separástete por moitas dificultades e motivos, a vida púxoche esta proba, pero que non sexan os nenos os que leven o peso desta separación, que non sexan eles. usado como reféns contra o outro cónxuxe. Que medren escoitando que a súa nai fala ben do seu pai, aínda que non estean xuntos, e que o seu pai fala ben da súa nai».[268] É irresponsable danar a imaxe do pai ou da nai para acaparar o cariño do fillo, para vingarse ou para defenderse, porque iso afectará a vida interior dese fillo e causará feridas á Igrexa, aínda que sexa difícil de comprender as situacións conflitivas246. que os matrimonios deben pasar, non pode deixar de ser a voz dos máis fráxiles, que son os fillos que sofren, moitas veces en silencio Hoxe, “a pesar da nosa aparentemente evolucionada sensibilidade, e de todas as nosas depuradas análises psicolóxicas, pregúntome se non nos anestesiamos tamén con respecto ás feridas das almas dos fillos […] Sentimos o peso da alma dos fillos na montaña, onde está o mal do monte. tratados e se fai o mal, ata que se rompa o vínculo de fidelidade conxugal?”[269]. Estas malas experiencias non axudan a estes fillos a madurar para ser capaces de compromisos definitivos. Por iso, as comunidades cristiás non deben deixar soas aos pais divorciados nunha nova unión. Pola contra, deben incluílos e acompañalos na súa función educativa. Porque, «como podemos facerlles todo o exemplo de vida cristiá para educar aos seus fillos, dándolles un exemplo de vida cristiá para educar aos seus fillos. fe convencidos e practicados, se os mantivemos lonxe da vida comunitaria, coma se fosen excomulgados? Debemos actuar de forma que non se sumen outras cargas ás que os fillos, nestas situacións, xa teñen que cargar»[270]. Axudar a curar as feridas dos pais e axudalos espiritualmente tamén é bo para os fillos, que precisan do rostro familiar da Igrexa para apoialos nesta traumática experiencia. O divorcio é un mal, e o crecemento no número de divorcios é, polo tanto, unha tarefa moi importante, sen dúbida, a nosa pastoral. o respecto ás familias é fortalecer o amor e axudar a curar feridas, para impedir o avance deste drama do noso tempo Algunhas situacións complexas 247. «As problemáticas relacionadas cos matrimonios mixtos requiren unha atención específica Os matrimonios entre católicos e outros bautizados “presentan, aínda no seu aspecto particular, numerosos elementos que deben ser valorados e desenvolvidos, tanto pola súa contribución intrínseca como para o seu movemento. Para iso, “hai que buscar unha colaboración cordial entre o ministro católico e o non católico, dende a preparación ata o matrimonio e a voda” (Familiaris consortio, 78). En canto á participación eucarística, lémbrase que “a decisión de permitir ou non a comunión eucarística dos noivos non católicos debe tomarse de acordo coas normas vixentes na materia, tanto para os cristiáns orientais como para os demais cristiáns”. cristiáns, e tendo en conta esta situación especial, é dicir, que dous cristiáns bautizados reciban o sacramento do matrimonio. Aínda que os cónxuxes dun matrimonio mixto teñan en común os sacramentos do bautismo e do matrimonio, a participación da Eucaristía só pode ser excepcional e, en todo caso, deben observarse as disposicións establecidas» (Consello Pontificio para a Promoción da Unidade dos Cristiáns, Directorio para a aplicación dos principios e normas do ecumenismo, 25 de marzo de 1992-17015). 248. “Os matrimonios con disparidade de culto constitúen un lugar privilexiado de diálogo interrelixioso […] Supoñen algunhas dificultades especiais, tanto en relación coa identidade cristiá da familia, como coa educación relixiosa dos fillos […] O número de familias compostas por unións conxugais con disparidade de cultos, aumentando nos territorios de misión, requiren incluso nos países cunha longa tradición cultural e cultural cristiá diferenciada, que dependen urxentes da atención pastoral cristiá diversa. Nalgúns países, onde non existe a liberdade de relixión, o cónxuxe cristián está obrigado a cambiar de relixión para casar, e non pode celebrar o matrimonio canónico con desigualdade de culto nin bautizar aos fillos. matrimonios, non só no período previo á voda. Desafíos peculiares afrontan parellas e familias nas que un cónxuxe é católico e o outro non crente. Nestes casos cómpre testemuñar a capacidade do Evanxeo para mergullarse nestas situacións para posibilitar a educación dos fillos na fe cristiá”[273]. 249. «As situacións relacionadas co acceso ao bautismo das persoas que se atopan nunha situación matrimonial complexa presentan dificultades especiais. Trátase de persoas que entraron nunha unión matrimonial estable nun momento no que polo menos un bispo é chamado a exercer a fe cristiá. casos, o discernimento pastoral de acordo co seu ben espiritual»[274]. 250. A Igrexa avala o comportamento do Señor Xesús que, nun amor ilimitado, se ofrece a todas as persoas sen excepción[275]. Cos Pais sinodales tiven en conta a situación das familias que viven a experiencia de ter no seu interior persoas con tendencias homosexuais, unha experiencia que non é doada nin para os pais nin para os seus fillos. Por iso, queremos sobre todo reiterar que toda persoa, independentemente da súa orientación sexual, debe ser respectada na súa dignidade e acollida con respecto, procurando evitar “calquera signo de discriminación inxusta”[276], e en particular calquera forma de agresión e violencia. No que atinxe ás familias, trátase de garantir a acompañamento respectuoso, para que os que manifestan unha tendencia homosexual poidan ter a axuda necesaria para comprender e realizar plenamente a vontade de Deus na súa vida[277]. 251. No transcurso do debate sobre a dignidade e a misión da familia, os Pais sinodales sinalaron que os proxectos de equiparación das unións entre persoas homosexuais co matrimonio, “non hai fundamento para asimilar ou establecer analoxías, aínda remotas, entre as unións homosexuais e o plan de Deus para o matrimonio e a familia […] É inaceptable que esta cuestión e as organizacións internacionais sufran as presións financeiras e as organizacións locais que condicionan esta cuestión aos países locais. a implantación de leis que instituen o “matrimonio” entre persoas do mesmo sexo»[278. 252. As familias monoparentais son frecuentemente orixinadas de «nais ou pais biolóxicos que nunca quixeron integrarse na vida familiar, situacións de violencia nas que un dos proxenitores vese obrigado a fuxir cos seus fillos, falecemento ou abandono da familia por parte doutro dos proxenitores. Sexa cal sexa a causa, o proxenitor que convive co fillo debe atopar apoio e consolo entre as familias que integran a comunidade cristiá, así como nos órganos pastorais das parroquias. Ademais, estas familias adoitan soportar outros problemas, como dificultades económicas, incerteza do traballo precario, dificultade para manter os fillos, falta de vivenda”[279]. Cando a morte pica 253. Ás veces a vida familiar é desafiada pola morte dun ser querido. Non podemos deixar de ofrecer a luz da fe para acompañar ás familias que sofren nestes momentos[280]. portas para calquera outra acción evanxelizadora 254. Entendo a angustia de quen perdeu a unha persoa moi querida, un cónxuxe co que compartiron tantas cousas, conmoveuse o propio Xesús e púxose a chorar ante o velorio dun amigo (cf. Xn 11,33.35). traga o pasado e tamén o futuro […] E ás veces mesmo chegamos a botarlle a culpa a Deus Cantas persoas —eu entendo— se enfadan con Deus”[281]. «A viuvez é unha experiencia especialmente difícil […] Algúns, cando teñen que vivir esta experiencia, demostran que saben verter aínda máis as súas enerxías nos seus fillos e netos, e atopan nesta experiencia de amor unha nova misión educativa […] A quen non contan coa presenza de familiares aos que se lles poida dedicar e dos que poidan recibir cariño e proximidade, a comunidade cristiá debe apoialos con especial atención e dispoñibilidade, sobre todo. se están en condicións de indixencia»[282]. 255. En xeral, o loito polo defunto pode levar moito tempo, e cando un párroco quere acompañar este proceso ten que adaptarse ás necesidades de cada unha das súas etapas. Todo o proceso está atravesado por preguntas, sobre as causas da morte, sobre o que se puido facer, sobre o que vive unha persoa no momento anterior á morte. Cun camiño sincero e paciente de oración e liberación interior, volve a paz. Nalgún momento de dor debemos axudar aos que perdemos a un ser querido a descubrir que aínda nos queda unha misión que cumprir, e que non nos serve de nada querer prolongar o sufrimento, coma se iso fose unha homenaxe. O ser querido non necesita o noso sufrimento nin lle resulta halagador que estraguemos a nosa vida. Tampouco é a mellor expresión de amor lembralo e nomealo todo o tempo, porque significa ser consciente dun pasado que xa non existe, en lugar de amar a ese ser real que está agora no alén. A súa presenza física xa non é posible, pero se a morte é algo poderoso, “o amor é forte coma a morte” (Cant. 8:6). O amor ten unha intuición que lle permite escoitar sen sons e ver no invisible. Iso non é imaxinar o ser querido como eran, senón poder aceptalos transformados, como son agora. Xesús resucitado, cando a súa amiga María quixo abrazalo con forza, pediulle que non o tocase (cf. Xn 20,17), para levala a un encontro diferente. 256. Confórtanos saber que non hai destrución completa dos que morren, e a fe asegúranos que o Resucitado nunca nos abandonará. Deste xeito podemos evitar que a morte “envelene a nosa vida, faga vanos os nosos afectos, nos faga caer no máis escuro baleiro”[283]. A Biblia fala dun Deus que nos creou por amor, e que nos fixo de tal xeito que a nosa vida non remate coa morte (cf. Sb 3,2-3). San Paulo refírese a un encontro con Cristo inmediatamente despois da morte: «Quero marchar para estar con Cristo» (Flp 1,23). Con el, despois da morte agárdanos «o que Deus ten preparado para os que o aman» (1 Co 2, 9). O prefacio da Liturxia dos Defuntos afirma moi ben: “Aínda que a certeza de morrer nos entristece, consólanos a promesa da futura inmortalidade. Porque a vida dos que cren en Ti, Señor, non remata, transfórmase. Porque “os nosos seres queridos non desapareceron nas tebras da nada: a esperanza está nos bens e esa man forte asegura nos Deus”[28]. 257. Unha forma de comunicarse cos seres queridos que morreron é rezar por eles[285] A Biblia di que «orar polos mortos» é «santo e piadoso» (2M 12,44-45). inxustiza na terra (cf. Ap 6, 9-11), en solidariedade con este mundo en camiño Algúns santos, antes de morrer. Consolaron aos seus seres queridos prometéndolles que estarían preto para axudalos. Santa Teresa de Lisieux sentiu o desexo de seguir facendo o ben desde o ceo[287]. Santo Domingo afirmou que «sería máis útil despois da morte […] Máis poderoso para conseguir grazas»[288]. Son lazos de amor[289]. porque «a unión dos membros da Igrexa peregrina cos irmáns que durmían na paz de Cristo non se interrompe en modo alguno […] Reforzase coa comunicación dos bens espirituais»[290]. 258. Se aceptamos a morte podemos prepararnos para ela. O camiño é crecer no amor polos que camiñan connosco, ata o día en que “non haberá máis morte, nin loito, nin choro, nin dor” (Ap 21,4). Deste xeito, tamén nos prepararemos para reencontrarnos cos seres queridos falecidos. Do mesmo xeito que Xesús entregou o fillo que morrera á súa nai (cf. Lc 7,15), el tamén fará con nós. Non desperdiciemos enerxía quedando anos e anos no pasado. Canto mellor vivamos nesta terra, máis felicidade poderemos compartir cos seres queridos no ceo. Canto máis consigamos madurar e medrar, máis cousas bonitas podemos traerlles para o banquete celestial. Capítulo sétimo REFORZAR A EDUCACIÓN DOS FILLOS 259. Os pais sempre inflúen no desenvolvemento moral dos seus fillos, para ben ou para mal. Por iso, o máis axeitado é que acepten esta función inevitable e a realicen de forma consciente, entusiasta, razoable e axeitada. Xa que esta función a educación familiar é tan importante e volveuse moi complexa, quero determe especialmente neste punto. Onde están os nenos? 260. A familia non pode renunciar a ser un lugar de apoio, acompañamento e orientación, aínda que deba reinventar os seus métodos e atopar novos recursos. Debes considerar a que queres expoñer aos teus fillos. Para iso, non debemos deixar de preguntarnos quen se encarga de darlles diversión e entretemento, quen entra nas súas salas polas pantallas, a quen lles regalan para que os guíe no tempo libre. Só os momentos que pasemos con eles, falando con sinxeleza e cariño sobre cousas importantes, e as saudables posibilidades que creamos para que ocupen o seu tempo, permitiranos evitar unha invasión daniña. Sempre é necesaria a vixilancia. O abandono nunca é saudable. Os pais deben orientar e advertir aos nenos e adolescentes para que saiban afrontar situacións nas que poidan existir riscos, por exemplo, agresións, abusos ou drogodependencias. 261. Pero a obsesión non é educativa, e non podes ter o control de todas as situacións polas que pode pasar un neno. O principio de que “o tempo é superior ao espazo”[291] aplícase aquí. É dicir, trátase de xerar procesos máis que de dominar espazos. Se un pai está obsesionado con saber onde está o seu fillo e controlar todos os seus movementos, só buscará dominar o seu espazo. Deste xeito non o educará, non o fortalecerá, non o preparará afrontar os retos. O importante sobre todo é xerar no neno, con moito amor, procesos de maduración da liberdade, formación, crecemento integral, e cultivo da auténtica autonomía. Só entón ese neno terá dentro de si os elementos que precisa para saber defenderse e actuar con intelixencia e astucia en circunstancias difíciles. Así que a gran pregunta non é onde está o neno fisicamente, con quen está neste momento, senón onde está nun sentido existencial, onde se sitúa dende o punto de vista das súas conviccións, dos seus obxectivos, dos seus desexos, do seu proxecto de vida. Por iso, as preguntas que fago aos pais son: «Intentamos entender “onde” están realmente os nenos no seu camiño? Onde está realmente a súa alma, o sabemos? E, sobre todo, queremos saber?»[292]. 262. Se a madurez fose só o desenvolvemento de algo xa contido no código xenético, non habería moito que facer. A prudencia, o bo criterio e o sentido común non dependen de factores meramente cuantitativos de crecemento, senón de toda unha cadea de elementos que se sintetizan dentro da persoa; para ser máis exactos, no centro da túa liberdade. É inevitable que cada neno nos sorprenda cos proxectos que xorden desa liberdade, que rompe os nosos esquemas, e é bo que iso suceda. A educación supón a tarefa de promover liberdades responsables, que elixen en encrucilladas con sentido e intelixencia; xente que entende sen recortes que a túa vida e a da túa comunidade está nas túas mans e que a liberdade é un agasallo inmenso. Formación ética dos fillos 263. Aínda que os pais necesitan da escola para garantir a educación básica dos seus fillos, nunca poden delegar completamente a súa formación moral. O desenvolvemento emocional e ético dunha persoa require unha experiencia fundamental: crer que os seus pais son de confianza. Isto constitúe unha responsabilidade educativa: xerar confianza nos nenos con cariño e testemuño, inspirarlles respecto amoroso. Cando un neno xa non sente que é valioso para os seus pais, aínda que sexa imperfecto, ou non percibe que teñen unha sincera preocupación por el, isto xera feridas profundas que provocan moitas dificultades na súa maduración. Esa ausencia, ese abandono emocional, provoca unha dor máis íntima que calquera corrección eventual que reciba por unha mala acción. 264. A tarefa dos pais inclúe a educación da vontade e o desenvolvemento de bos hábitos e inclinacións afectivas a favor do ben. Isto implica que as condutas a aprender e as inclinacións a desenvolver se presentan como desexables. Pero sempre é un proceso que vai do imperfecto ao máis completo. A vontade de adaptación á sociedade, ou o hábito de renunciar á satisfacción inmediata para adaptarse a unha norma e garantir unha boa convivencia, é xa en si mesmo un valor inicial que crea disposicións para trascender posteriormente cara a valores superiores. O A formación moral debe realizarse sempre con métodos activos e cun diálogo educativo que incorpore a sensibilidade e a linguaxe propia dos nenos. Ademais, esta formación debe realizarse de xeito inductivo, para que o neno poida descubrir por si mesmo a importancia de determinados valores, principios e normas, en lugar de impoñerlle como verdades irrefutables. 265. Para actuar ben, non abonda con “xulgar axeitadamente” ou saber claramente o que hai que facer, aínda que isto sexa prioritario. Moitas veces somos incoherentes coas nosas propias conviccións, aínda que sexan sólidas. Por moito que a nosa conciencia nos dite un certo xuízo moral, ás veces outras cousas que nos atraen teñen máis poder, se non conseguimos que o ben captado pola mente se arraigue en nós como unha profunda inclinación emocional, como un gusto polo ben que supera outros atractivos, e que nos leva a percibir que o que percibimos como bo tamén é aquí e agora bo para nós. A formación ética eficaz implica amosarlle á persoa ata que punto é do seu propio interese facer o ben. Hoxe adoita ser ineficaz pedir algo que require esforzo e sacrificio, sen mostrar claramente o ben que se pode conseguir con el. 266. É necesario desenvolver hábitos. Os costumes adquiridos na infancia tamén teñen unha función positiva, axudando a que os grandes valores interiorizados se traduzan en comportamentos externos saudables e estables. alguén pode ter sentimentos sociable e boa disposición cara os demais, pero se hai tempo que non se acostuma á insistencia dos seus maiores para dicir “por favor”, “desculpe”, “grazas”, a súa boa disposición interna non se traducirá facilmente nestas expresións. O fortalecemento da vontade e a repetición de determinadas accións constrúen o comportamento moral, e sen a repetición consciente, libre e valorada de certos bos comportamentos, dito comportamento non pode ser plenamente educado. As motivacións, ou a atracción que sentimos por un determinado valor, non se converten nunha virtude sen eses actos debidamente motivados. 267. A liberdade é unha gran cousa, pero podemos arruinala. A educación moral é un cultivo da liberdade a través de propostas, motivacións, aplicacións prácticas, estímulos, recompensas, exemplos, modelos, símbolos, reflexións, exhortacións, revisións da forma de actuar e diálogos que axuden ás persoas a desenvolver eses principios internos estables que as moven a facer o ben de forma espontánea. A virtude é unha convicción que se transformou nun principio de acción interno e estable. A vida virtuosa, polo tanto, constrúe a liberdade, fortalecea e edúcaa, evitando que a persoa se faga escrava de inclinacións compulsivas deshumanizadoras e antisociais. Porque a propia dignidade humana esixe que cada un “actúe segundo unha elección consciente e libre, é dicir, movida e inducida persoalmente desde dentro”[293]. Valor do sanción como incentivo 268. Así mesmo, é fundamental concienciar aos nenos ou adolescentes para que se dean conta de que as malas accións teñen consecuencias. Debemos espertar a capacidade de poñernos no lugar dos demais e de sentir dor polo seu sufrimento cando foron feridos. Algunhas sancións -por comportamentos antisociais agresivos- poden cumprir parcialmente este propósito. É importante guiar firmemente ao neno para pedir perdón e reparar o dano causado aos demais. Cando o camiño educativo amose os seus froitos nunha maduración da liberdade persoal, o propio neno comezará nalgún momento a recoñecer con gratitude que lle foi ben medrar en familia e mesmo sufrir as esixencias que todo proceso educativo supón. 269. A corrección é un estímulo cando tamén se valoran e recoñecen os esforzos e cando o neno descobre que os seus pais manteñen viva a confianza do paciente. Un neno corrixido con amor séntese tido en conta, percibe que é alguén, observa que os seus pais recoñecen as súas posibilidades. Isto non require que os pais sexan inmaculados, senón que saiban recoñecer humildemente os seus límites e mostrar o seu propio esforzo para ser mellores. Pero un dos testemuños que os nenos necesitan dos pais é que non se deixan levar pola ira. O neno que comete unha mala acción hai que corrixilo, pero nunca como inimigo nin como aquel sobre o que se saca a propia agresión. Ademais, un adulto debe recoñecer que algúns mal as accións teñen que ver coa fraxilidade e os límites da idade. Por iso sería prexudicial unha actitude constantemente sancionadora, que non axudaría a notar a diferente gravidade das accións e provocaría desánimo e irritación: «Pais, non exasperades aos vosos fillos» (Ef 6,4; cf. Col 3,21). 270. O fundamental é que a disciplina non se converta nunha mutilación do desexo, senón nun estímulo para ir sempre máis alá. Como integrar a disciplina coa inquietude interior? Como conseguir que a disciplina sexa un límite construtivo no camiño que ten que percorrer un neno e non un muro que o anule ou unha dimensión da educación que o faga complexo? Hai que saber atopar un equilibrio entre dous extremos igualmente daniños: un sería intentar construír un mundo á medida dos desexos do neno, que crece sentíndose suxeito aos dereitos pero non ás responsabilidades. O outro extremo sería levalo a vivir sen conciencia da súa dignidade, da súa singular identidade e dos seus dereitos, torturado polos deberes e pendente do cumprimento dos desexos alleos. Realismo do paciente 271. A educación moral implica pedirlle a un neno ou mozo só aquelas cousas que non supoñan un sacrificio desmesurado, esixindo só unha cota de esforzo que non provoque rancor ou accións puramente forzadas. A vía ordinaria é propoñer pequenos pasos que poidan ser entendidos, aceptados e valorados, e que impliquen unha renuncia proporcionada. En caso contrario, preguntando demasiado, non conseguimos nada. En canto a persoa poida liberarse da autoridade, posiblemente deixará de facer o ben. 272. A formación ética suscita ás veces desprezo por experiencias de abandono, decepción, carencia emocional ou mala imaxe dos pais. Sobre os valores éticos proxéctanse as imaxes distorsionadas da figura do pai e da nai, ou as debilidades dos adultos. Polo tanto, hai que axudar aos adolescentes a practicar a analoxía: os valores realízanse especialmente nalgunhas persoas moi exemplares, pero tamén se realizan de forma imperfecta e en diferentes graos. Ao mesmo tempo, dado que a resistencia dos mozos está intimamente ligada ás malas experiencias, cómpre axudalos a emprender un camiño para a cura dese mundo interior ferido, para que dean un paso para comprender e reconciliarse co ser humano e coa sociedade. 273. Cando se propoñen valores, hai que ir amodo, avanzar de varias maneiras segundo a idade e as posibilidades específicas das persoas, sen pretender aplicar metodoloxías ríxidas e inmutables. As valiosas achegas da psicoloxía e das ciencias da educación amosan a necesidade dun proceso paulatino na consecución de cambios de comportamento, pero a liberdade tamén require de canles e estímulos, porque abandonala a si mesma non garante a maduración. A liberdade concreta e real é limitada e condicionada. Non é unha habilidade pura para escoller o ben con total espontaneidade. Non sempre hai unha distinción adecuada entre un acto “voluntario” e un acto “libre”. Alguén pode querer algo malo con gran forza de vontade, pero por mor dunha paixón irresistible ou dunha mala educación. Nese caso, a súa decisión é moi voluntaria, non contradí a inclinación da súa vontade, pero non é gratuíta, porque se lle fixo case imposible non escoller ese mal. Isto é o que ocorre cun drogadicto compulsivo. Cando o quere faino con todas as súas forzas, pero está tan condicionado que de momento non é quen de tomar ningunha outra decisión. Polo tanto, a súa decisión é voluntaria, pero non é gratuíta. Non ten sentido “deixarlle escoller libremente”, xa que de feito non pode escoller, e expoñelo á droga só aumenta a dependencia. Necesita a axuda dos demais e un camiño educativo. A vida familiar como contexto educativo 274. A familia é a primeira escola de valores humanos, na que aprendemos o bo uso da liberdade. Existen inclinacións desenvolvidas na infancia, que impregnan a intimidade da persoa e permanecen ao longo da vida como emoción favorable cara a un valor ou como rexeitamento espontáneo a determinadas condutas. Moitas persoas actúan dunha determinada maneira toda a vida porque consideran valiosa esa forma de actuar que se lles incorporou dende a infancia, coma por ósmose: “Así me ensinaron”; “Iso é o que me inculcaron”. No ámbito familiar tamén se pode aprender a discernir de forma crítica as mensaxes dos demais. diversos medios. Desafortunadamente, moitas veces algúns programas de televisión ou certas formas de publicidade teñen un impacto negativo e debilitan os valores recibidos na vida familiar. 275. Neste tempo, no que reina a ansiedade e a présa tecnolóxica, unha tarefa moi importante para as familias é educar a capacidade de espera. Non se trata de prohibir que os nenos xoguen con aparellos electrónicos, senón de buscar a maneira de xerar neles a capacidade de diferenciar as distintas lóxicas e de non aplicar a velocidade dixital a todos os ámbitos da vida. O aprazamento non é negar o desexo senón aprazar a súa satisfacción. Cando os nenos ou adolescentes non son educados para aceptar que hai que esperar algunhas cousas, convértense en maltratadores, que someten todo á satisfacción das súas necesidades inmediatas e medran co vicio do “quero e teño”. Este é un gran engano que non favorece a liberdade, senón que a enferma. Por outra banda, cando te educas para aprender a adiar algunhas cousas e a esperar o momento oportuno, ensínaste o que significa ser dono de ti mesmo, autónomo fronte aos teus propios impulsos. Así, cando o neno experimenta que pode coidarse a si mesmo, a súa autoestima enriquécese. Á súa vez, isto ensínalle a respectar a liberdade dos demais. Por suposto, isto non significa esixir aos nenos que actúen como adultos, pero tampouco se debe subestimar a súa capacidade de medrar na maduración da liberdade. responsable. Nunha familia sa esta aprendizaxe prodúcese dun xeito ordinario polas esixencias da convivencia. 276. A familia é o ámbito de socialización primaria, porque é o primeiro lugar onde aprendemos a estar diante dos demais, a escoitar, a compartir, a soportar, a respectar, a axudar, a convivir. A tarefa educativa ten que espertar o sentimento do mundo e da sociedade como fogar, é unha educación para saber “vivir”, máis alá dos límites do propio fogar. No contexto familiar, ensínase a recuperar a veciñanza, o coidado e o saúdo. Alí rómpese o primeiro valado do egoísmo mortal para recoñecer que convivimos con outros, con outros, que son dignos da nosa atención, da nosa bondade, do noso cariño. Non hai vínculo social sen esta primeira dimensión diaria, case microscópica: estar xuntos no barrio, cruzarnos en diferentes momentos do día, preocuparnos polo que nos afecta a todos, axudarnos nas pequenas cousas cotiás. A familia ten que inventar cada día novas formas de promover o recoñecemento mutuo. 277. No fogar, tamén se poden reconsiderar os hábitos de consumo para coidar conxuntamente a casa común: «A familia é protagonista dunha ecoloxía integral, por ser o suxeito social primordial, que contén no seu interior os dous principios básicos da civilización humana na terra: o principio de comuñón e o principio de fecundidade»[294]. Así mesmo, os momentos os momentos difíciles e duros da vida familiar poden ser moi educativos. Isto é o que ocorre, por exemplo, cando chega unha enfermidade, porque “ante a enfermidade xorden dificultades incluso na familia, pola debilidade humana. Pero, en xeral, o tempo da enfermidade fai crecer a forza dos lazos familiares […] Unha educación que deixa de lado a sensibilidade á enfermidade humana fai secar o corazón; e fai que os mozos “anestesias” o sufrimento dos outros co respecto ao sufrimento e á vivencia do sufrimento, ao enfrontarse ao sufrimento dos demais, ao sufrir o vivir, ao sufrimento, ao sufrimento e ao sufrimento. o límite»[295]. 278. O encontro educativo entre pais e fillos pode ser facilitado ou prexudicado por tecnoloxías de comunicación e distracción cada vez máis sofisticadas estes recursos afastan máis que achegar, como cando á hora das comidas cada persoa está centrada no seu teléfono móbil, ou cando un dos cónxuxes adormece á espera do outro, que pasa horas entretidos cun aparello electrónico Na familia, isto tamén debe ser motivo de diálogo e acordos, que permitan priorizar. reunirse cos seus membros sen caer en prohibicións irracionais. En todo caso, non se poden ignorar os riscos das novas formas de comunicación para a infancia e a adolescencia, que ás veces os fan apáticos, desconectados do mundo real. Este “autismo tecnolóxico” expónos máis facilmente ás manipulacións de quen busca entrar na súa intimidade con intereses egoístas. 279. Tampouco é bo que os pais se convertan en seres omnipotentes para os seus fillos, que só poden confiar neles, porque iso impide un adecuado proceso de socialización e maduración emocional. Para facer efectiva esta prolongación da paternidade nunha realidade máis ampla, «as comunidades cristiás están chamadas a ofrecer o seu apoio á misión educativa das familias»[297], especialmente a través da catequese de iniciación. Para promover unha educación integral é preciso “reavivar a alianza entre a familia e a comunidade cristiá”[298]. O Sínodo quixo destacar a importancia da escola católica, que “xoga un papel vital para axudar aos pais no seu deber de educar aos seus fillos […] As escolas católicas deben ser animadas na súa misión de axudar aos estudantes a crecer como adultos maduros que poidan ver o mundo a través da mirada amorosa de Xesús e entender a vida como unha chamada a servir a Deus”[299]. Para iso “debemos afirmar decididamente a liberdade da Igrexa para ensinar a súa propia doutrina e o dereito a obxectar concienciación por parte dos educadores»[300]. Si á educación sexual 280. O Concilio Vaticano II expuxo a necesidade dunha “educación sexual positiva e prudente” que chegue aos nenos e adolescentes “a medida que avanza a súa idade” e “tendo en conta o progreso da psicoloxía, a pedagoxía e a didáctica”[301]. Deberiamos preguntarnos se as nosas institucións educativas asumiron este reto. É difícil pensar na educación sexual nun momento no que a sexualidade tende a ser banalizada e empobrecida. Só se podía entender no marco dunha educación para o amor, para a doazón mutua. Deste xeito, a linguaxe da sexualidade non queda tristemente empobrecida, senón iluminada. O impulso sexual pódese cultivar nun camiño de autocoñecemento e no desenvolvemento dunha capacidade de autocontrol, que pode axudar a sacar á luz valiosas capacidades de alegría e de encontro amoroso. 281. A educación sexual informa, pero sen esquecer que os nenos e mozos non alcanzaron a súa plena madurez. A información debe chegar no momento oportuno e dun xeito axeitado á etapa na que viven. De nada serve saturalas de datos sen desenvolver un sentido crítico ante unha invasión de propostas, ante a pornografía descontrolada e a sobrecarga de estímulos que poden mutilar a sexualidade. Os mozos deben ser capaces de darse conta de que son bombardeados por mensaxes que non buscan o seu ben e a súa maduración. É necesario axudalos a recoñecer e buscar o influencias positivas, ao tempo que se distancian de todo o que desfigura a súa capacidade de amar. Así mesmo, debemos aceptar que “a necesidade dunha linguaxe nova e máis axeitada xorde sobre todo á hora de introducir a infancia e adolescencia no tema da sexualidade”[302]. 282. A educación sexual que fomenta o pudor saudable ten un valor inmenso, aínda que hoxe algúns consideran que é unha cuestión doutros tempos. É unha defensa natural da persoa que protexe a súa interioridade e evita converterse nun obxecto puro. Sen pudor, podemos reducir o afecto e a sexualidade a obsesións centradas só na xenitalidade, a morbilidades que desfiguran a nosa capacidade de amar e a diversas formas de violencia sexual que nos levan a ser tratados de forma inhumana ou a prexudicar aos demais. 283. A educación sexual céntrase con frecuencia na invitación a “coidar de si mesmo”, buscando o “sexo seguro”. Esta expresión transmite unha actitude negativa cara á finalidade natural procreadora da sexualidade, coma se un posible fillo fose un inimigo do que hai que protexerse. Isto promove a agresión narcisista en lugar de acoller. Calquera invitación aos adolescentes a xogar co seu corpo e desexos, coma se tivesen a madurez, os valores, o compromiso mutuo e os obxectivos do matrimonio, é unha irresponsable. Deste xeito anímase felizmente a utilizar a outra persoa como obxecto de procuras compensatorias por falta ou grandes límites. Máis ben, é importante ensinarlles un camiño arredor das diversas expresións de amor, coidado mutuo, tenrura respectuosa e comunicación rica en significado. Porque todo iso prepara un completo e xeneroso don de si que se expresará, tras un compromiso público, na entrega dos corpos. A unión sexual no matrimonio aparecerá así como signo dun compromiso totalizador, enriquecido por todo o camiño anterior. 284. Non hai que enganar aos mozos en planos confusos: a atracción «crea, por un momento, a ilusión de «unión», pero, sen amor, tal unión deixa aos estraños tan separados coma antes»[303]. A linguaxe corporal require unha aprendizaxe paciente que che permita interpretar e educar os teus propios desexos de rendirte verdadeiramente. Cando tentas entregar todo á vez, é posible que non se entregue nada. Unha cousa é comprender as debilidades da idade ou as súas confusións, e outra animar aos adolescentes a prolongar a inmadurez da súa forma de amar. Pero quen fala hoxe destas cousas? Quen é capaz de tomarse en serio aos mozos? Quen che axuda seriamente a prepararte para un amor grande e xeneroso? A educación sexual tómase á lixeira. 285. A educación sexual debe incluír tamén o respecto e a valoración da diferenza, que amose a cada persoa a posibilidade de superar o confinamento dentro dos seus propios límites para abrirse á aceptación do outro. Máis aló do comprensible dificultades que pode experimentar cada un, debemos contribuír a aceptar o propio corpo tal e como foi creado, porque “unha lóxica de dominio do propio corpo transfórmase nunha lóxica ás veces sutil de dominio da creación […] Tamén é necesario valorar o propio corpo na súa feminidade ou masculinidade para recoñecerse no encontro co diferente. Deste xeito é posible aceptar con alegría o traballo específico do outro, o don específico de Deus, con alegría e alegría do outro. enriquecido»[304]. Só perdendo o medo á diferenza se pode liberar finalmente da inmanencia do propio ser e do encanto de si mesmo, a educación sexual debe axudar a aceptar o propio corpo, para que a persoa non intente “cancelar a diferenza sexual porque xa non sabe afrontala”[305], nin se pode ignorar como o ser feminino masculino, non só conflúen factores biolóxicos ou xenéticos, senón tamén múltiples elementos que teñen que ver co temperamento, a historia familiar, a cultura, as experiencias vividas, a formación recibida, as influencias dos amigos, da familia e das persoas admiradas, e outras circunstancias concretas que requiren un esforzo de adaptación É certo que o masculino e o feminino non son algo ríxido. Por iso é posible, por exemplo, que a forma de ser masculina do marido se adapte con flexibilidade á situación laboral da muller. Asumir as tarefas domésticas ou algúns aspectos da crianza non te fai menos masculino nin significa fracaso, renuncia ou vergoña. Hai que axudarlles aos nenos a aceptar con normalidade estes “intercambios” saudables, que non quitan ningunha dignidade á figura paterna. A rixidez convértese nunha sobreactuación do masculino ou feminino, e non educa a nenos e mozos para a reciprocidade plasmada nas condicións reais do matrimonio. Esta rixidez, á súa vez, pode impedir o desenvolvemento das capacidades de cada persoa, ata o punto de considerar pouco viril dedicarse á arte ou á danza e pouco feminino para realizar calquera tarefa de condución. Isto, grazas a Deus, cambiou, pero nalgúns lugares certas concepcións inadecuadas seguen condicionando a liberdade lexítima e mutilando o desenvolvemento auténtico da identidade concreta dos nenos ou das súas potencialidades. Transmitir a fe 287. A educación dos fillos debe estar marcada por un camiño de transmisión da fe, que se dificulta o estilo de vida actual, os horarios de traballo e a complexidade do mundo actual onde moitos levan un ritmo frenético para sobrevivir[306]. Porén, o fogar debe seguir sendo o lugar onde se ensina a percibir as razóns e a beleza da fe, para rezar e servir aos demais. Este comeza no bautismo, onde, como dixo san Agostiño, as nais que levan os seus fillos «cooperan co santo parto»[307]. Entón comeza o camiño de crecemento desa nova vida. A fe é un don de Deus, recibido no bautismo, e non é o resultado da acción humana, senón que os pais son os instrumentos de Deus para a súa maduración e desenvolvemento. Así que “é fermoso cando as nais ensinan aos seus fillos a mandar un bico a Xesús ou á Virxe. ¡Canta tenrura hai niso! Nese momento o corazón dos nenos convértese nun espazo de oración”[308]. A transmisión da fe implica que os pais vivan a experiencia real de confiar en Deus, de buscalo, de necesitalo, porque só así «unha xeración louva á outra as túas obras e cóntalles as túas fazañas» (Sal 144,4) e «o pai ensina aos seus fillos a túa fidelidade» (Is 38,19). Isto require que imploremos a acción de Deus nos corazóns, onde non podemos chegar. O gran de mostaza, tan pequena, convértese nun gran arbusto (cf. Mt 13,31-32), e así recoñecemos a desproporción entre a acción e o seu efecto. Entón sabemos que non somos donos do agasallo senón dos seus coidadosos administradores. Pero o noso esforzo creativo é unha ofrenda que nos permite colaborar coa iniciativa de Deus. Por iso, “os cónxuxes, nais e pais deben ser valorados como suxeitos activos da catequese […] A catequese é de gran axuda. familia, como método eficaz para formar aos mozos e mozas e conciencialos da súa misión como evanxelizadores da súa propia familia”[309]. 288. A educación na fe sabe adaptarse a cada fillo, porque os recursos aprendidos ou as receitas ás veces non funcionan. Os nenos necesitan símbolos, xestos, narracións. Os adolescentes entran a miúdo nunha crise con autoridade e regras, por iso é polo que a súa propia fe é aconsellable para estimular a súa experiencia e os seus testemuños. que destacan pola súa pura beleza Os pais que queren acompañar a fe dos seus fillos están atentos aos seus cambios, porque saben que a experiencia espiritual non é imposta, senón que se propón para a súa liberdade nais que rezan incesantemente, como fixo santa Mónica, polos fillos que se afastaron de Cristo 289. O exercicio de transmitir a fe aos fillos, no sentido de facilitar a súa expresión e crecemento, axuda a que a familia se faga evanxelizadora, e que de xeito espontáneo comece a transmitila a todos os que se achegan a ela e mesmo fóra do ámbito familiar misioneiros, se os pais saben vivir esta tarefa de tal xeito que os demais se sintan próximos e amigos deles, para que os seus fillos medren nesa forma de relacionarse co mundo, sen renunciar á súa fe e ás súas conviccións. Lembremos que o propio Xesús comía e bebeu cos pecadores (cf. Mc 2,16; Mt 11,19), podía pararse a falar coa samaritana (cf. Xn 4,7-26), e recibir a Nicodemo pola noite (cf. Xn 3,1-21), deixou unxir os seus pés por unha prostituta, e detivo a prostituta (cf. enfermo (cf. Mc 1,40-45; 7,33). O mesmo fixeron os seus apóstolos, que non desprezaban aos demais, non se limitaban a pequenos grupos de persoas seleccionadas, illadas da vida do seu pobo. Mentres as autoridades os acosaban, gozaban da simpatía “de todo o pobo” (Feitos 2:47; cf. 4:21.33; 5:13). 290. «A familia convértese en suxeito de acción pastoral a través da proclamación explícita do Evanxeo e do legado de múltiples formas de testemuño, entre as que se atopan: a solidariedade cos pobres, a apertura á diversidade das persoas, a custodia da creación, a solidariedade moral e material cara ás outras familias, especialmente cos máis necesitados, o compromiso coa promoción do ben común, incluso a través da transformación do territorio, a práctica da familia social inxusta, a práctica da familia inxusta. obras de corpo e espiritual»[310]. Isto debe situarse no marco da máis preciada convicción do Os cristiáns: o amor do Pai que nos sostén e nos promove, manifestado na entrega total de Xesucristo, vivo entre nós, que nos fai capaces de afrontar xuntos todas as tormentas e todas as etapas da vida. Tamén no seo de cada familia debemos facer resoar o kerygma, no tempo e fóra do tempo, para que ilumine o camiño. Todos deberíamos poder dicir, a partir do que vivimos nas nosas familias: “Sabemos o amor que Deus nos ten” (1 Xn 4,16). Só a partir desta experiencia o ministerio familiar poderá garantir que as familias sexan á vez igrexas domésticas e fermento evanxelizador na sociedade. Capítulo oitavo ACOMPAÑAR, DISCERNIR E INTEGRAR A FRAXILIDADE 291. Os Pais sinodales manifestaron que, aínda que a Igrexa entende que toda ruptura do vínculo matrimonial “vai contra a vontade de Deus, tamén é consciente da fraxilidade de moitos dos seus fillos”[311] Iluminada pola mirada de Xesucristo, é a quen participa co amor no seu xeito de vida ” e non participa no seu camiño “. recoñecendo que a graza de Deus tamén actúa na súa vida, dándolles a valentía de facer o ben, de coidar amorosamente uns aos outros e de estar ao servizo da comunidade na que viven e traballan»[312]. Por outra banda, esta actitude refórzase no marco dun Ano Xubilar dedicado á misericordia. Aínda que sempre propón a perfección e invita a unha resposta máis plena a Deus, “a Igrexa debe acompañar con atención e coidado aos seus fillos máis queridos”. fráxil, marcado polo amor ferido e perdido, dándolles de novo confianza e esperanza, como a luz dun faro de porto ou un facho que leva entre a xente para iluminar a quen se perdeu ou se atopa no medio da tormenta»[313]. Non esquezamos que, moitas veces, a tarefa da Igrexa é semellante á dun hospital de campaña. 292. na unión entre un home e unha muller, que se entregan recíprocamente nun amor exclusivo e unha fidelidade gratuíta, pertencen ata a morte e abren á comunicación da vida, consagrados polo sacramento que lles confire a graza de converterse nunha igrexa doméstica e fermento de vida nova para a sociedade elementos construtivos naquelas situacións que aínda non se corresponden ou xa non corresponden á súa ensinanza sobre o matrimonio[314] Gradualidade na pastoral 293. Os Pais puxéronse tamén na particular situación dun matrimonio que é só civil ou, a pesar das diferenzas, mesmo dunha mera convivencia na que, “cando a unión logra a unión, se logra un vínculo público de estabilidade notable, por medio dun afecto de responsabilidade notable. descendencia, da capacidade de superar as probas, pode ser vista como unha oportunidade de acompañamento na evolución cara ao sacramento do matrimonio»[315]. Por outra banda, é preocupante que moitos mozos hoxe desconfíen do matrimonio e convivan, pospoñendo o compromiso matrimonial indefinidamente, mentres que outros poñen fin ao compromiso adquirido e establecen de inmediato un novo. Eles, «que forman parte da Igrexa, necesitan unha pastoral misericordiosa e alentadora»[316]. Porque os párrocos son responsables non só da promoción do matrimonio cristián, senón tamén do “discernimento pastoral das situacións de tantas persoas que xa non viven esta realidade”, para “entrar en diálogo pastoral con eles para poñer en valor os elementos da súa vida que poden levar a unha maior apertura ao Evanxeo do matrimonio na súa plenitude”[317]. No discernimento pastoral é importante “identificar elementos que favorezan a evanxelización e o crecemento humano e espiritual”[318]. 294. «A elección do matrimonio civil ou, noutros casos, da simple convivencia, moitas veces non está motivada por prexuízos ou resistencias á unión sacramental, senón por situacións culturais ou continxentes»[319]. Nestas situacións pódense valorar aqueles sinais de amor que dalgún xeito reflicten o amor de Deus[320]. Sabemos que “o número de quen, despois de moito tempo convivir, piden a celebración do matrimonio na Igrexa, non para de crecer. A convivencia simple adoita ser elixida por mor do mentalidade xeral contraria ás institucións e compromisos definitivos, pero tamén porque se prevé que adquira unha maior seguridade existencial (traballo e salario fixo). Noutros países, finalmente, as unións de feito son moi numerosas, non só polo rexeitamento dos valores da familia e do matrimonio, senón sobre todo polo feito de que o casar é considerado un luxo, polas condicións sociais, polo que a miseria material leva á xente a vivir en unións de feito»[321]. Pero “é necesario afrontar de forma construtiva todas estas situacións, tratando de transformalas en oportunidades no camiño cara á plenitude do matrimonio e da familia á luz do Evanxeo. Trátase de acollelas e acompañalas con paciencia e delicadeza”[322]. Isto é o que fixo Xesús coa muller samaritana (cf. Xn 4,1-26): pronunciou unha palabra ao seu desexo de amor verdadeiro, de liberala de todo o que escurecía a súa vida e conducila á alegría plena do Evanxeo. 295. Nesa liña, san Xoán Paulo II propuxo a denominada «lei da gradualidade» coa conciencia de que o ser humano «coñece, ama e realiza o ben moral segundo as distintas etapas de crecemento»[323]. Non se trata dunha “gradualidade da lei”, senón dunha gradualidade no exercicio prudencial dos actos libres en suxeitos que non estean en condicións de comprender, valorar ou practicar plenamente os requisitos obxectivos da lei. Porque a lei tamén é un don de Deus que indica o camiño, un don para todos sen excepción que se pode vivir. coa forza da graza, aínda que cada ser humano «avanza paulatinamente coa integración progresiva dos dons de Deus e das esixencias do seu amor definitivo e absoluto en toda a vida persoal e social»[324]. Discernimento das chamadas situacións “irregulares”[325] 296. O Sínodo fixo referencia a diferentes situacións de fraxilidade ou imperfección. A este respecto, quero lembrar aquí algo que quería manifestar claramente a toda a Igrexa para que non tomemos o camiño equivocado: «Dúas lóxicas percorren toda a historia da Igrexa: a marxinación e a reinserción […] O camiño da Igrexa, dende o Concilio de Xerusalén en diante, é sempre o camiño de Xesús, o da misericordia e a integración […] O camiño da Igrexa é para non sempre condenar a misericordia e condenar a Deus a quen sexa a misericordia de todos. con corazón sincero […] Porque a verdadeira caridade é sempre inmerecida, incondicional e libre»[326]. Por iso, «debemos evitar xuízos que non teñan en conta a complexidade das diversas situacións, e debemos estar atentos á forma en que as persoas viven e sofren pola súa condición»[327]. 297. Trátase de integrar a todos, hai que axudar a cada persoa a atopar o seu propio xeito de participar na comunidade eclesial, para que se sinta obxecto da misericordia “inmerecida, incondicional e gratuíta”. Ninguén pode ser condenado para sempre, porque esa non é a lóxica do Evanxeo. Non me refiro só ao divorciados nunha nova unión pero a todos, na situación que se atopen. Evidentemente, se alguén amosa un pecado obxectivo coma se fose parte do ideal cristián, ou quere impoñer algo diferente do que ensina a Igrexa, non pode pretender dar catecismo ou predicar, e nese sentido hai algo que o separa da comunidade (cf. Mt 18,17). Cómpre escoitar de novo o anuncio do Evanxeo e a invitación á conversión. Pero incluso para el pode haber algunha maneira de participar na vida da comunidade, sexa en tarefas sociais, en reunións de oración ou na forma que suxire a súa propia iniciativa, xunto co discernimento do párroco. Sobre a forma de facer fronte ás distintas situacións chamadas “irregulares”, os Pais sinodales chegaron a un consenso xeral, que eu manteño: “No que respecta a un enfoque pastoral dirixido ás persoas que contraeron matrimonio civil, divorciadas e casadas de novo, ou que simplemente conviven, correspóndelle á Igrexa revelarlles a plenitude da graza divina que lles axude a alcanzar o seu plan de vida. ten para eles”[328], sempre posible co poder do Espírito Santo. 298. As persoas divorciadas en novas unións, por exemplo, poden atoparse en situacións moi diferentes, que non deben catalogarse nin encerrar en declaracións demasiado ríxidas sen deixar espazo para un adecuado discernimento persoal e pastoral. Dáse o caso dunha segunda unión consolidada no tempo, con fillos novos, con fidelidade contrastada, entrega xenerosa, compromiso cristián, coñecemento da irregularidade da súa situación e gran dificultade para volver atrás sen sentir conscientemente que caen en novas culpas. A Igrexa recoñece situacións nas que «cando o home e a muller, por motivos graves -como, por exemplo, a educación dos fillos- non poden cumprir coa obriga de separación»[329]. Dáse tamén o caso dos que fixeron grandes esforzos para salvar o primeiro matrimonio e sufriron un abandono inxusto, ou o de “os que contraeron unha segunda unión con vistas a criar fillos, e ás veces están subxectivamente certos de conciencia de que o matrimonio anterior, irreparablemente destruído, nunca fora válido”[330]. Pero outra cousa é unha nova unión que nace dun divorcio recente, con todas as consecuencias de sufrimento e confusión que afectan a fillos e familias enteiras, ou a situación de alguén que incumpriu reiteradamente os seus compromisos familiares. Hai que ter claro que este non é o ideal que propón o Evanxeo para o matrimonio e a familia. Os Pais sinodales manifestaron que o discernimento dos pastores debe facerse sempre «distingando axeitadamente»[331], cunha mirada que «discerne ben as situacións»[332]. Sabemos que non existen “receitas sinxelas”[333]. 299. Agradezo as consideracións de moitos Pais sinodales, que quixeron expresar que “os bautizados que se divorciaron e casaron de novo Civilmente deben estar máis integrados na comunidade cristiá nas diversas vías posibles, evitando calquera ocasión de escándalo. A lóxica da integración é a clave do seu acompañamento pastoral, para que non só saiban que pertencen ao Corpo de Cristo, que é a Igrexa, senón que poidan vivir unha experiencia feliz e fecunda. Son bautizados, son irmáns e irmás, o Espírito Santo derrama neles dons e carismas para o ben de todos. A súa participación pode expresarse en diferentes oficios eclesiais: cómpre discernir, por tanto, cal das diversas formas de exclusión que se practican actualmente no ámbito litúrxico, pastoral, educativo e institucional se pode superar. Non só non teñen que sentirse excomulgados, senón que poden vivir e madurar como membros vivos da Igrexa, sentíndoa como unha nai que os acolle sempre, os coida con agarimo e os anima no camiño da vida e do Evanxeo. Esta integración tamén é necesaria para o coidado e a educación cristiá dos seus fillos, que deben ser considerados os máis importantes»[334] 300. Se temos en conta a innumerable diversidade de situacións concretas, como as mencionadas anteriormente, cabe entender que non se debe esperar do Sínodo nin desta exhortación persoal e particular, un novo regulamento de tipo canónico xeral, aplicable a todos os casos. recoñecer que, xa que que “o grao de responsabilidade non é o mesmo en todos os casos”[335], as consecuencias ou efectos dunha norma non deben ser necesariamente sempre os mesmos[336]. Os sacerdotes teñen a tarefa de “acompañar ás persoas interesadas no camiño do discernimento segundo o ensino da Igrexa e as directrices do Bispo. Neste proceso será útil examinar a conciencia, a través de momentos de reflexión e arrepentimento. As persoas divorciadas e casadas de novo deben preguntarse como se comportaron cos seus fillos cando a unión matrimonial entrou en crise de conciliación; cal é a situación de crise do cónxuxe abandonado; que consecuencias ten a nova relación no resto da familia e da comunidade de fieis, que exemplo ofrece aos mozos que deben prepararse para o matrimonio A reflexión sincera pode fortalecer a confianza na misericordia de Deus, que non se lle nega a ninguén”[337]. Trátase dun itinerario de acompañamento e discernimento que “guía a estes fieis para que tomen conciencia da súa situación ante Deus. A conversación co sacerdote, internamente, contribúe á formación dun xuízo correcto sobre o que dificulta a posibilidade dunha participación máis plena na vida da Igrexa e sobre os pasos que poden favorecer e facer medrar. Xa que na propia lei, non existe esta consorte gradual (cf. nunca prescindir da demandas de verdade e caridade do Evanxeo propostas pola Igrexa. Para que isto suceda, débense garantir as condicións necesarias de humildade, reserva, amor á Igrexa e ao seu ensino, na procura sincera da vontade de Deus e co afán de conseguir unha resposta máis perfecta a ela»[338], actitudes imprescindibles para evitar o grave risco de mensaxes erróneas, como a idea de que algún sacerdote poida conceder axiña «excepcións», ou de que haxa persoas que poidan obter privilexios e privilexios sacrais a cambio de persoa discreta, responsable de privilexios. quen non pretende poñer os seus desexos por riba do ben común da Igrexa, atópase cun pastor que sabe recoñecer a gravidade do asunto, evítase o risco de que un certo discernimento poida levar a pensar que a Igrexa mantén unha dobre vara de medir. iso hai que telo sempre en conta, para que nunca se pense que se intente diminuír as esixencias do Evanxeo A Igrexa ten unha sólida reflexión sobre as circunstancias condicionantes e atenuantes Xa non se pode dicir que todos aqueles que se atopan nalgunha situación denominada “irregular”, viven nunha situación de pecado mortal. graza santificante. Os límites non só teñen que ver cun posible descoñecemento da norma. Un suxeito, aínda coñecendo ben a norma, pode ter grandes dificultades para comprender “os valores inherentes á norma”[339] ou pode estar en condicións concretas que non lle permitan actuar doutro xeito e tomar outras decisións sen novas culpabilidades. Como ben expresaron os Pais sinodales, «pode haber factores que limitan a capacidade de decisión»[340]. Santo Tomé de Aquino xa recoñecía que alguén pode ter graza e caridade, pero non pode exercer ben ningunha das virtudes[341], de modo que aínda que posúe todas as virtudes morais infundidas, non manifesta claramente a existencia de ningunha delas, porque a obra externa desa virtude é difícil: “Dise que algúns santos non teñen algunhas virtudes, aínda que todos teñan as súas accións difíciles, aínda que teñan as súas accións difíciles de vivir. virtudes”[342]. 302. Respecto destas condicións, o Catecismo da Igrexa Católica exprésase con contundencia: «A imputabilidade e a responsabilidade dunha acción poden ser diminuídas e mesmo suprimidas por descoñecemento, inadvertencia, violencia, medo, hábitos, afectos desordenados e outros factores psíquicos ou sociais»[343]. Noutro parágrafo refírese de novo ás circunstancias que atenúan a responsabilidade moral, e menciona, con moita extensión, “a inmadurez emocional, a forza dos hábitos morais”. contraído, o estado de angustia ou outros factores psicolóxicos ou sociais”[344]. Por iso, un xuízo negativo sobre unha situación obxectiva non implica un xuízo sobre a imputabilidade ou culpabilidade da persoa implicada[345]. No contexto destas conviccións, considero moi apropiado o que moitos Padres sinodais quixeron manter: «En determinadas circunstancias, a xente atópase de xeito diferente, incluso, no discernimento, o discernimento, a a conciencia ben formada das persoas, debe facerse cargo destas situacións Tampouco as consecuencias dos actos realizados son necesariamente as mesmas en todos os casos”[346]. 303. Dende o recoñecemento do peso das condicións concretas, podemos engadir que a conciencia das persoas debe incorporarse mellor á praxe da Igrexa nalgunhas situacións que non cumpren obxectivamente a nosa concepción do matrimonio. Certamente, hai que favorecer a maduración dunha conciencia iluminada, formada e acompañada polo discernimiento responsable e serio do párroco, e propoñer unha confianza cada vez maior na graza. Pero esa conciencia pode recoñecer non só que unha situación non responde obxectivamente á proposta xeral do Evanxeo. Tamén podes recoñecer con sinceridade e honestidade cal é, polo de agora, a resposta xenerosa que se lle pode ofrecer a Deus, e descubrir con certa seguridade moral que esa é a entrega que Deus mesmo está a esixir no medio da complexidade concreta dos límites, aínda que aínda non sexa plenamente o ideal obxectivo. En todo caso, lembremos que este discernimiento é dinámico e debe estar sempre aberto a novas etapas de crecemento e novas decisións que permitan realizar máis plenamente o ideal. Normas e discernimento 304. É mesquino deterse só a considerar se as accións dunha persoa responden ou non a unha lei ou norma xeral, porque iso non abonda para discernir e asegurar a plena fidelidade a Deus na existencia concreta do ser humano. Rezo encarecidamente para que lembremos sempre algo que ensina Santo Tomé de Aquino, e que aprendamos a incorporalo ao discernimento pastoral: “Aínda que hai necesidade nos principios xerais, cantos máis particulares se afronten, máis indeterminación hai […] No ámbito da acción, a verdade ou a rectitud práctica non son iguais en todas as aplicacións particulares, senón que só naqueles principios xerais son idénticos e non son idénticos nas accións; igualmente coñecidas por todos […] Canto máis se descende ao particular, máis aumenta a indeterminación»[347] É certo que as normas xerais presentan un ben que nunca se debe descoidar, pero na súa formulación non poden abarcar absolutamente todas as situacións particulares Ao mesmo tempo, hai que dicir que, precisamente, para iso Por iso, o que forma parte dun discernimento práctico nunha situación particular non pode ser elevado á categoría de norma. Isto non só daría lugar a unha casuística insoportable, senón que poría en risco os valores que deben ser preservados con especial coidado[348]. 305. Polo tanto, un pastor non pode sentirse satisfeito só aplicando as leis morais a quen vive en situacións “irregulares”, coma se fosen pedradas contra a vida das persoas. É o caso dos corazóns pechados, que moitas veces se agochan tras os ensinos da Igrexa «para sentar na cadeira de Moisés e xulgar, ás veces con superioridade e superficialidade, os casos difíciles e as familias feridas»[349]. Nesta mesma liña expresouse a Comisión Teolóxica Internacional: “O dereito natural non debe presentarse como un conxunto de normas xa constituídas que se impoñan a priori ao suxeito moral, senón que é unha fonte de inspiración obxectiva para o seu proceso de toma de decisións eminentemente persoal”[350]. Por condicionantes ou atenuantes, é posible que, no medio dunha situación obxectiva de pecado -non subxectivamente culpable ou non plenamente culpable- se poida vivir na graza de Deus, se poida amar, e tamén se poida medrar na vida de graza e caridade, recibindo para iso a axuda da Igrexa[351]. O discernimento debe axudar a atopar os posibles camiños de resposta a Deus e de crecemento medio dos límites. Ao crer que todo é branco ou negro, ás veces pechamos o camiño da graza e do crecemento, e desanimamos os camiños de santificación que dan gloria a Deus. Lembremos que «un pequeno paso, no medio de grandes límites humanos, pode ser máis agradable a Deus que a vida exteriormente correcta de quen pasa polos seus días sen enfrontarse a importantes dificultades»[352]. A pastoral concreta dos ministros e das comunidades non pode deixar de incorporar esta realidade. 306. En calquera circunstancia, para os que teñen dificultades para vivir plenamente a lei divina, debe resoar a invitación a seguir a via caritatis. A caridade fraterna é a primeira lei dos cristiáns (cf. Xn 15,12; Gál 5,14). Non esquezamos a promesa das Escrituras: «Mantede un amor intenso entre vós, porque o amor encubre multitude de pecados» (1 Ped 4,8); “Expiar os teus pecados con esmola, e os teus crimes axudando aos pobres” (Dn 4,24). “A auga apaga o lume ardente e a esmola perdoa os pecados” (Si 3,30). Isto tamén ensina san Agostiño: «Así como, en perigo de lume, correríamos a buscar auga para apagala […] do mesmo xeito, se da nosa palla xurde a chama do pecado, e por iso nos turbamos, cando se nos ofrece a oportunidade dunha obra chea de misericordia, alegrémonos con ela coma se fose unha fonte na que nos apagamos o lume[3]. A lóxica da misericordia pastoral 307. Para evitar calquera interpretación desviado, lembro que en ningún caso a Igrexa debe renunciar a propoñer o ideal pleno do matrimonio, o proxecto de Deus en toda a súa grandeza: «Hai que animar aos mozos bautizados a non dubidar da riqueza que o sacramento do matrimonio proporciona aos seus proxectos de amor, coa forza do apoio que reciben da graza de Cristo e a posibilidade de participar plenamente na vida da Igrexa»[354]. Calidez, calquera relativismo, ou excesivo respecto á hora de propoñelo, sería unha falta de fidelidade ao Evanxeo e tamén unha falta de amor da Igrexa cara aos propios mozos. Comprender situacións excepcionais nunca implica ocultar a luz do ideal máis pleno nin propoñer menos do que Xesús ofrece ao ser humano. Hoxe, máis importante que unha pastoral dos fracasos é o esforzo pastoral para consolidar os matrimonios e evitar así as rupturas. 308. Pero da nosa conciencia do peso das circunstancias atenuantes —psicolóxicas, históricas e mesmo biolóxicas— dedúcese que, «sen minguar o valor do ideal evanxélico, debemos acompañar con misericordia e paciencia as posibles etapas de crecemento das persoas que se van construíndo día a día», dando lugar a «a misericordia do Señor que nos anima a facer o ben posible»[355]. Entendo aos que prefiren unha pastoral máis ríxida que non dea lugar a ningunha confusión. Pero creo sinceramente que Xesucristo quere unha Igrexa atenta ao ben que o Espírito derrama no medio da fraxilidade: unha Nai que, ao tempo que expresa con claridade a súa ensinanza obxectiva, «non renuncia ao ben posible, aínda que corra o risco de mancharse coa lama do camiño»[356]. Os pastores, que propoñen aos fieis o ideal pleno do Evanxeo e da doutrina da Igrexa, tamén deben axudalos a asumir a lóxica da compaixón polos fráxiles e a evitar persecucións ou xuízos demasiado duros ou impacientes. O propio Evanxeo pídenos que non xulguemos nin condenemos (cf. Mt 7,1; Lc 6,37). Xesús “espéra que renunciemos a buscar aqueles refuxios persoais ou comunitarios que nos permitan manternos afastados do cerne da tormenta humana, para que aceptemos verdadeiramente entrar en contacto coa existencia concreta dos outros e coñezamos o poder da tenrura. Cando o facemos, a vida sempre se nos complica marabillosamente”[357]. 309. É providencial que estas reflexións se desenvolvan no marco dun Ano Xubilar dedicado á misericordia, porque tamén ante as máis diversas situacións que afectan á familia, “a Igrexa ten a misión de anunciar a misericordia de Deus, corazón palpitante do Evanxeo, que a través del debe chegar á mente e ao corazón de cada persoa. A Noiva de Cristo fai seu o comportamento de Deus, excluíndo ao Fillo ao encontro de todos os que exclúen ao Fillo. ningún”[358]. Sabe ben que Xesús mesmo se presenta como o Pastor de cen ovellas, non de noventa e nove. Quereos todos. Desde Esta conciencia permitirá que «o bálsamo da misericordia chegue a todos, crentes e afastados, como sinal do Reino de Deus que xa está presente entre nós»[359]. 310. Non podemos esquecer que “a misericordia non é só obra do Pai, senón que convértese no criterio para saber quen son realmente os seus verdadeiros fillos. Así, pois, estamos chamados a vivir da misericordia, porque a misericordia se nos aplicou en primeiro lugar”[360]. Non é unha proposta romántica nin unha resposta débil ao amor de Deus, que sempre quere promocionar as persoas, xa que “a misericordia é a viga principal que sostén a vida da Igrexa. Todo na súa acción pastoral debe estar cuberto pola tenrura con que se dirixe aos crentes; nada no seu anuncio e no seu testemuño ao mundo pode carecer de misericordia”[361]. É certo que ás veces “comportámonos como controladores da graza e non como facilitadores. Pero a Igrexa non é unha aduana, é a casa do pai onde hai cabida para cada un coa súa vida ao lombo”[362]. 311. O ensino da teoloxía moral non debe deixar de incorporar estas consideracións, porque, se ben é certo que hai que coidar a integridade da ensinanza moral da Igrexa, sempre hai que ter especial coidado en resaltar e fomentar os valores máis elevados e centrais do Evanxeo[363], especialmente o primado da caridade como resposta á libre iniciativa de Deus. PARA Ás veces cústanos moito deixar cabida ao amor incondicional de Deus na nosa pastoral[364]. Poñemos tantas condicións á misericordia que a baleiramos de sentido concreto e significado real, e esa é a peor forma de licuar o Evanxeo. É certo, por exemplo, que a misericordia non exclúe a xustiza e a verdade, pero sobre todo temos que dicir que a misericordia é a plenitude da xustiza e a manifestación máis luminosa da verdade de Deus. Por iso, sempre convén considerar “insuficiente calquera concepción teolóxica que, en definitiva, poña en cuestión a omnipotencia de Deus e, especialmente, a súa misericordia”[365]. 312. Isto dános un marco e un clima que nos impide desenvolver unha moral de mesa fría á hora de falar dos temas máis delicados, e máis ben sitúanos no contexto dun discernimiento pastoral cargado de amor misericordioso, sempre proclive a comprender, a perdoar, a acompañar, a esperar e, sobre todo, a integrar. Esa é a lóxica que debe predominar na Igrexa, para “realizar a experiencia de abrir o corazón a quen vive nas periferias existenciais máis contraditorias”[366]. Convido aos fieis que están a vivir situacións complexas a que se acheguen con confianza para falar cos seus pastores ou con laicos que viven entregados ao Señor. Non sempre atoparás neles unha confirmación das túas propias ideas ou desexos, pero seguro que recibirás unha luz que che permita comprender mellor o que che pasa e poderás descubrir un camiño de maduración persoal. E convido aos pastores a escoitar con agarimo e serenidade, co afán sincero de entrar no corazón do drama das persoas e de comprender o seu punto de vista, de axudalos a vivir mellor e a recoñecer o seu propio lugar na Igrexa. Capítulo noveno MATRIMONIO E ESPIRITUALIDADE FAMILIAR 313. A caridade adquire distintos matices, segundo o estado de vida ao que cada un foi chamado. Hai varias décadas, cando o Concilio Vaticano II referiuse ao apostolado dos laicos, destacou a espiritualidade que nace da vida familiar. Dicía que a espiritualidade dos laicos “debe asumir características peculiares debido ao estado matrimonial e familiar”[367] e que as preocupacións familiares non deberían ser algo alleo “ao seu estilo de vida espiritual”[368]. Por iso convén deterse brevemente a describir algunhas notas fundamentais desta espiritualidade específica que se desenvolve no dinamismo das relacións da vida familiar. Espiritualidade da comuñón sobrenatural 314. Sempre falamos da morada divina no corazón da persoa que vive na graza. Hoxe tamén podemos dicir que a Trindade está presente no templo da comuñón matrimonial. Do mesmo xeito que habita na louvanza do seu pobo (cf. Sal 22,4), vive intimamente no amor conxugal que lle da gloria. 315. A presenza do Señor habita na familia real e concreta, con todos os seus sufrimentos, loitas, alegrías e intentos. todos os días. Cando vives nunha familia, é difícil finxir e mentir, non podemos mostrar unha máscara. Se o amor anima esa autenticidade, alí reina o Señor coa súa alegría e a súa paz. A espiritualidade do amor familiar está feita de miles de xestos reais e concretos. Nesa variedade de dons e encontros que madura a comuñón, Deus ten a súa morada. Esta dedicación asocia «tanto o humano como o divino»[369], porque está chea do amor de Deus. En definitiva, a espiritualidade matrimonial é unha espiritualidade do vínculo habitado polo amor divino. 316. Unha comuñón familiar ben vivida é un verdadeiro camiño de santificación na vida ordinaria e de crecemento místico, un medio para a unión íntima con Deus. Porque as esixencias fraternas e comunitarias da vida familiar son ocasión para abrir cada vez máis o corazón, e iso fai posible un encontro cada vez máis completo co Señor. A Palabra de Deus di que “o que odia ao seu irmán está nas tebras” (1Xn 2,11), “permanece na morte” (1Xn 3,14) e “non coñeceu a Deus” (1Xn 4,8). O meu antecesor Bieito XVI dixo que «pechar os ollos ao próximo tamén nos fai cegos ante Deus»[370], e que o amor é, en definitiva, a única luz que «ilumina constantemente un mundo escuro»[371]. Só “se nos amamos, Deus permanece en nós, e o seu amor chegou a plenitude en nós” (1 Xn 4,12). Xa que “a persoa humana ten unha dimensión social innata e estrutural”[372], e “a primeira e orixinal expresión da dimensión social da persoa é o matrimonio e a familia”[373], a espiritualidade encarnase na comuñón familiar. Polo tanto, os que teñen profundos desexos espirituais non deben sentir que a familia os afasta do crecemento na vida do Espírito, senón que é un camiño que o Señor utiliza para levalos ás alturas da unión mística. Xuntos na oración á luz da Pascua 317. Se a familia consegue centrarse en Cristo, el unifica e ilumina toda a vida familiar. A dor e a angustia viven en comuñón coa cruz do Señor, e abrazalo permítenos soportar os peores momentos. Nos amargos días da familia hai unha unión co Xesús abandonado que pode evitar unha ruptura. As familias conseguen pouco a pouco, «coa graza do Espírito Santo, a súa santidade mediante a vida matrimonial, participando tamén do misterio da cruz de Cristo, que transforma as dificultades e o sufrimento en ofrenda de amor»[374]. Por outra banda, os momentos de alegría, de descanso ou de festa, e mesmo de sexualidade, vívense como unha participación na vida plena da súa Resurrección. Os cónxuxes conforman con diversos xestos cotiáns ese “espazo teolóxico no que se pode vivir a presenza mística do Resucitado”[375]. 318. A oración familiar é un medio privilexiado para expresar e fortalecer esta fe pascual[376]. Podes atopar uns minutos cada día para estar unido antes do Señor vivo, dille as cousas que lle preocupan, roga polas necesidades familiares, pide por alguén que atravesa un momento difícil, pídelle axuda para amar, agradece a vida e as cousas boas, pídelle á Virxe que protexa co manto materno. Con palabras sinxelas, ese momento de oración pode facer moito ben para a familia. As diversas expresións da piedade popular son un tesouro de espiritualidade para moitas familias. O camiño comunitario de oración chega ao seu punto culminante participando xuntos na Eucaristía, especialmente no medio do descanso dominical. Xesús chama á porta da familia para compartir con eles a comida eucarística (cf. Ap 3,20). Alí, os cónxuxes sempre poden selar a alianza pascual que os uniu e que reflicte a Alianza que Deus selou coa humanidade na CRUZ[377]. A Eucaristía é o sacramento da nova Alianza onde se realiza a acción redentora de Cristo (cf. Lc 22,20). Nótanse así os íntimos lazos que existen entre a vida matrimonial e a Eucaristía[378]. O alimento da Eucaristía é a forza e o estímulo para vivir a alianza matrimonial cada día como “igrexa doméstica”[379]. Espiritualidade do amor exclusivo e libre 319. No matrimonio tamén se experimenta o sentimento de pertenza totalmente a unha soa persoa. Os cónxuxes asumen o desafío e a ansia de envellecer e desgastarse xuntos e reflectir así a fidelidade de Deus. Esta decisión firme, que marca un estilo de vida, é a «esixencia interior do pacto de amor conxugal»[380], pois «a quen non decide amar para sempre, é difícil amar de verdade un só día»[381]. Pero isto non tería sentido espiritual se só fose unha lei vivida con resignación. É unha pertenza do corazón, onde só Deus ve (cf. Mt 5,28). Cada mañá, cando te ergues, volves tomar esta decisión de fidelidade ante Deus, pase o que pase ao longo do día. E cada un, cando se vai durmir, espera erguerse para continuar esta aventura, confiando na axuda do Señor. Así, cada cónxuxe é para o outro sinal e instrumento da proximidade do Señor, que non nos deixa sós: “Estou contigo sempre, ata o fin do mundo” (Mt 28,20). 320. Hai un punto no que o amor da parella alcanza a súa maior liberación e convértese nun espazo de saudable autonomía: cando cada un descobre que o outro non é seu, senón que ten un dono moito máis importante, o seu único Señor. Ninguén máis pode pretender tomar posesión da intimidade máis persoal e secreta da persoa querida e só el ou ela pode ocupar o centro da súa vida. Ao mesmo tempo, o principio de realismo espiritual significa que o cónxuxe xa non espera que o outro satisfaga completamente as súas necesidades. É necesario que o camiño espiritual de cada persoa —como ben indicou Dietrich Bonhoeffer— axude a “desilusionarse” co outro[382], a deixar de esperar daquela o que só é propio do amor de Deus. Isto esixe unha desposesión interna. O espazo exclusividade que cada un dos cónxuxes reserva para o seu trato solitario con Deus, non só permite curar as feridas da convivencia, senón que tamén permite atopar o sentido da propia existencia no amor de Deus. Necesitamos invocar a acción do Espírito todos os días para que esta liberdade interior sexa posible. Espiritualidade de coidado, consolo e estímulo 321. «Os cónxuxes cristiáns son mutuamente, por si mesmos, polos seus fillos e polos demais familiares, colaboradores de graza e testemuñas de fe»[383]. Deus chámaos para xerar e coidar. Por iso, a familia «sempre foi o «hospital» máis próximo»[384]. Curémonos, contémonos e estimulémonos uns aos outros, e vívémolo como parte da nosa espiritualidade familiar. A vida de parella é unha participación na fecunda obra de Deus, e cada un é para o outro unha permanente provocación do Espírito. O amor de Deus exprésase «a través das palabras vivas e concretas coas que o home e a muller declaran o seu amor conxugal»[385]. Así, os dous son reflexos do amor divino que consola coa palabra, a mirada, a axuda, a caricia, o abrazo. Por iso, «querer formar unha familia é atreverse a formar parte do soño de Deus, é atreverse a soñar con el, é atreverse a construír con el, é atreverse a xogar con el esta historia de construír un mundo onde ninguén se sinta só»[386]. 322. Toda a vida familiar é un “pastoreo” misericordioso. Cada un, con coidado, pinta e escribe na vida do outro: “Ti es a nosa carta, escrita no noso corazón […] non con tinta, senón co Espírito do Deus vivo” (2 Co 3, 2-3). Cada un é un «pescador de homes» (Lc 5,10) que, en nome de Xesús, «bota redes» (cf. Lc 5,5) aos demais, ou un labrego que traballa nesa terra fresca que son os seus seres queridos, estimulando o mellor deles. A fecundidade matrimonial implica promover, porque “amar un ser é esperar del algo indefinible e imprevisible; e, ao mesmo tempo, proporcionarlle dalgunha maneira os medios para responder a esta expectativa”[387]. Esta é unha adoración a Deus, porque é el quen plantou moitas cousas boas nos demais agardando que as fagamos medrar. 323. É unha experiencia espiritual profunda contemplar a cada ser querido cos ollos de Deus e recoñecer neles a Cristo. Isto reclama unha dispoñibilidade gratuíta que permita poñer en valor a súa dignidade. Podes estar plenamente presente ante o outro se te das “só porque”, esquecendo todo o que te rodea. O ser querido merece toda a atención. Xesús era un modelo porque, cando alguén se achegaba para falar con el, paraba a mirada, miraba con amor (cf. Mc 10,21). Ninguén se sentiu descoidado na súa presenza, xa que as súas palabras e xestos eran expresión desta pregunta: “Que queres que faga por ti?” (Mc 10,51). Isto vívese no medio da vida cotiá da familia. Alí lembramos que a persoa que vive con nós meréceo todo, xa que ten unha dignidade infinita por ser obxecto de inmenso amor do Pai. Así xorde a tenrura, capaz de “espertar no outro a alegría de sentirse amado”. Exprésase, en particular, abordando con exquisita atención os límites do outro, sobre todo cando se presentan de forma evidente»[388]. 324. Baixo o impulso do Espírito, o núcleo familiar non só acolle a vida xerándoa no seu propio seo, senón que tamén se abre, sae de si mesmo para derramar a súa bondade aos demais e procura que a súa felicidade se abre especialmente no seu coidado. hospitalidade[389], alentada pola Palabra de Deus de xeito suxestivo: “non esquezades a hospitalidade: a través dela algúns, sen sabelo, agasallaron aos anxos” (He 13, 2) Cando a familia acolle e sae aos demais, especialmente aos pobres e abandonados, é “símbolo, testemuño e participación na maternidade da Igrexa, que reflicte a unificación social”[390]. significado da familia e da súa misión fóra de si, porque fai presente o kerygma con todas as súas esixencias comunitarias. A familia vive a súa propia espiritualidade, sendo ao mesmo tempo unha igrexa doméstica e unha célula vital para transformar o mundo[391] * * * 325. As palabras do Mestre (cf. Mt 22,30) e as de san Paulo (cf. 29-17, coincidentemente, insírense sobre o mar. a dimensión última e definitiva da nosa existencia, que necesitamos recuperar Deste xeito, as parellas poderán recoñecer o sentido do camiño que percorren. Porque, como lembramos varias veces nesta Exhortación, ningunha familia é unha realidade celestial creada dunha vez por todas, senón que require unha progresiva maduración da súa capacidade de amar. Hai unha chamada constante que vén da plena comuñón da Trindade, da preciosa unión entre Cristo e a súa Igrexa, desa fermosa comunidade que é a familia de Nazaret e da irmandade irmandade que existe entre os santos do ceo. Pero ademais, contemplar a plenitude que aínda non acadamos permítenos relativizar o percorrido histórico que estamos a facer como familias, deixar de esixir ás relacións interpersoais a perfección, unha pureza de intencións e unha coherencia que só podemos atopar no Reino definitivo. Tamén nos impide xulgar con dureza aos que viven en condicións moi fráxiles. Todos estamos chamados a manter viva a tensión cara a un máis alá de nós mesmos e dos nosos límites, e cada familia debe vivir nese estímulo constante. Camiñemos familias, sigamos camiñando. O que nos prometen sempre é máis. Non nos desesperemos dos nosos límites, pero non renunciemos a buscar a plenitude de amor e comuñón que se nos prometeu. do Evanxeo e pequenas igrexas domésticas. Sagrada Familia de Nazaret, que nunca máis haxa episodios de violencia, peche e división nas familias; Que quen foi ferido ou escandalizado sexa pronto consolado e sanado. Sagrada Familia de Nazaret, conciencia a todos do carácter sagrado e inviolable da familia, da súa beleza no proxecto de Deus. Xesús, María e Xosé, escoitade, aceptade a nosa súplica. Amén. Dado en Roma, xunto con San Pedro, no Xubileu extraordinario da Misericordia, o 19 de marzo, Solemnidade de San Xosé, do ano 2016, cuarto do meu Pontificado. Franciscus (22 de setembro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 25 de setembro de 2015, p. 12. [5] Jorge Luis Borges, «Rúa descoñecida», en Fervor de Buenos Aires, Bos Aires 2011, 23. [6] Homilía eucarística celebrada en Puebla de los Ángeles (28 de xaneiro de 1979), 2: AAS 71 (1979), 184. [7] Cf. ibid. [8] Xoán Paulo II, Exhorto. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 4: AAS 74 (1982), 84. [9] Relatio synodi 2014, 5. [10] Conferencia Episcopal Española, Matrimonio y familia (6 de xullo de 1979), 16.3.23. [11] Final Relation 2015, 5. [12] Relatio synodi 2014, 5. [13] Final Relation 2015, 8. [14] Discurso ao Congreso dos Estados Unidos de América (24 de setembro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 25 de setembro de 2015, p. 18. [15] Final Relatio 2015, 29. [16] Relatio synodi 2014, 10. [17] III Asemblea Xeral Extraordinaria do Sínodo dos Bispos, Mensaxe (18 de outubro de 2014). [18] Relatio synodi 2014, 10. [19] Relatio final 2015, 7. [20] Ibid., 63. [21] Conferencia de Bispos Católicos de Corea, Cara a unha cultura da vida! (15 de marzo de 2007). [22] Relatio synodi 2014, 6. [23] Consello Pontificio para a Familia, Carta dos Dereitos da Familia (22 de outubro de 1983), art. 11. [24] Cf. Informe final 2015, 11-12. [25] Consello Pontificio para a Familia, Carta dos Dereitos da Familia (22 de outubro de 1983), Intr. [26] Ibid., 9. [27] Relatio final 2015, 14. [28] Relatio synodi 2014, 8. [29] Cf. Relatio final 2015, 78. [30] Relatio sinodi 2014, 8. [31] Informe final 2015, 23; cf. Mensaxe para o Día Mundial do Migrante e do Refuxiado 2016 (12 de setembro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 2 de outubro de 2015, p. 22-23. [32] Ibid., 24. [33] Ibid., 21. [34] Ibid., 17. [35] Ibid., 20. [36] Cf. ibid., 15. [37] Discurso de clausura da XIV Asemblea Xeral Ordinaria do Sínodo dos Bispos (24 de outubro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 30 de outubro de 2015, p. 4. [38] Conferencia Episcopal Arxentina, Navega no fondo do mar (31 de maio de 2003), 42. [39] Conferencia do Episcopado Mexicano, Que en Cristo a nosa paz México teña unha vida digna (15 de febreiro de 2009), 67. [40] Informe final 2015, [4] 1] 25 . Catequese (22 de abril de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 24 de abril de 2015, p. 12. [43] Catequese (29 de abril de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 1 de maio de 2015, p. 12. [44] Relatio final 2015, 28. [45] Ibid., 8. [46] Ibid., 58. [47] Ibid., 33. [48] Relatio synodi 2014, 11. [49] Conferencia Episcopal de Colombia, En tempos difíciles, novos colombianos 13, 320 (F, 320). Exhortar. ap. Evangelii gaudium (24 de novembro de 2013), 35: AAS 105 (2013), 1034. [51] Ibid., 164: AAS 105 (2013), 1088. [52] Ibid. [53] Ibid., 165: AAS 105 (2013), 1089. [54] Relatio synodi 2014, 12. [55] Ibid., 14. [56] Ibid., 16. [57] Relación final 2015,41. [58] Ibid., 38. [59] Relatio synodi 2014, 17. [60] Relación final 2015, 43. [61] Relatio synodi 2014, 18. [62] Ibid., 19. [63] Relatio final 2015, 38. [64] Xoán Paulo II, Exhort. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 13: AAS 74 (1982), 94. [65] Relatio synodi 2014, 21. [66] Catecismo da Igrexa Católica, 1642. [67] Ibid. [68] Catequese (6 de maio de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 8 de maio de 2015, p. 16. [69] León Magno, Epistula Rustico narbonensi episcopo, inquis. IV: PL 54, 1205A; cf. Incmarus de Reims, Epist. 22: PL 126, 142. [70] Cf. Pío XII, Carta enc. Mystici Corporis Christi (29 de xuño de 1943): AAS35 (1943), 202: «Matrimonio enim quo coniuges sibiinvicem sunt ministri gratiae…»: [71] Cf. Código de Dereito Canónico, cc. 1116. 1161-1165; Código dos Canons das Igrexas Orientais, cc. 832. 848-852. [72] Ibíd., c. 1055 § 2. [73] Relatio synodi 2014, 23. [74] Xoán Paulo II, Exhort. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 9: AAS 74 (1982), 90. [75] Informe final 2015, 47. [76] Ibid. [77] Cfr. Homilía na Santa Misa de clausura do VIII Encontro Mundial das Familias en Filadelfia (27 de setembro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 2 de outubro de 2015, p. 20. [78] Informe final 2015, 53-54. [79] Ibíd., 51. [80] Segunda Iva. Ecum. Conc., Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 48. [81] Cf. Código de Dereito Canónico, c. 1055 § 1: «Ad bonum coniugum atque ad prolis generationem et educationem ordinatum». [82] Catecismo da Igrexa Católica, 2360. [83] Ibíd., 1654. [84] Segunda Iva. Ecum. Conc., Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 48. [85] Catecismo da Igrexa Católica, 2366. [86] Cf. Paulo VI, Carta enc. Humanae vitae (25 de xullo de 1968), 11-12: AAS 60 (1968), 488-489. [87] Catecismo da Igrexa Católica, 2378. [88] Congregación para a Doutrina da Fe, Instrucción Donum vitae (22 de febreiro de 1987), II, 8: AAS 80 (1988), 97. [89] Relatio final 2015, 63. [87] Relatio syno 63. [91] Ibid., 58. [92] Ibid., 57. [93] Relatio final 2015, 64. [94] Relatio synodi 2014, 60. [95] Ibid., 61. [96] Código de Dereito Canónico, c. 1136; cf. Código de Canons das Igrexas Orientais, c. 627. [97] Pontificio Consello para a Familia, Sexualidade humana: verdade e sentido (8 de decembro de 1995), 23. [98] Catequese (20 de maio de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 22 de maio de 2015, p. 16. [99] Cfr. Xoán Paulo II, Exhorto. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 38: AAS 74 (1982), 129. [100] Cf. Discurso á Asemblea Diocesana de Roma (14 de xuño de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 19 de xuño de 2015, p. 6. [101] Relatio synodi 2014, 23. [102] Relación final 2015, 52. [103] Ibid., 49-50. [104] Catecismo da Igrexa Católica, 1641. [105] Cf. Bieito XVI, Enc. Carta. Deus caritas est (25 de decembro de 2005), 2: AAS98 (2006), 218. [106] Exercicios espirituais, Contemplación para alcanzar o amor, 230. [107] Octavio Paz, A dobre chama, Barcelona 1993, 35. [108] Tomás de Aquino, Summa Theologiae II-II, q. 114, a. 2, ad 1. [109] Catequese (13 de maio de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 15 de maio de 2015, p. 9. [110] Summa TheologiaeII-II, q. 27, a. 1, ad 2. [111] Ibíd., II-II, q. 27, a. 1. [112] Catequese (13 de maio de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 15 de maio de 2015, p. 9. [113] Xoán Paulo II, Exhorto. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 21: AAS 74 (1982), 106. [114] Sermon at Dexter Avenue Baptist Church, Montgomery, Alabama, 17 de novembro de 1957. [115] Santo Tomás de Aquino entende o amor como “visus unitiva 20, ISum. 3), retomando unha expresión de Dionisio Ps. Areopagita (De divinis nominibus, 4, 12: PG, 709). [116] Tomás de Aquino, Summa Theologiae II-II, q. 27, a. 2. [117] Carta enc. Casti connubii (31 de decembro de 1930): AAS 22 (1930), 547-548. [118] Xoán Paulo II, Exhorto. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 13: AAS 74 (1982), 94. [119] Catequese (2 de abril de 2014): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 4 de abril de 2014, p. 16. [120] Ibíd. [121] Xoán Paulo II, Exhorto. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 9: AAS 74 (1982), 90. [122] Tomé de Aquino, Summa contra Gentiles, III, 123; cf. Aristóteles, Nicomachean Ethics, 8, 12 (ed. Bywater, Oxford 1984), 174. [123] Letter enc. Lumen fidei (29 de xuño de 2013), 52: AAS 105 (2013), 590. [124] De sacramento matrimonii, 1, 2: in Id., Disputationes, III, 5, 3 (ed. Giuliano, Nápoles 1858), 778. [125] Segunda Iva. Ecum. Conc., Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 50. [126] Ibíd., 49. [127] Cf. Summa Theologiae I-II, q. 31, a. 3, ad 3. [128] Concilio Ecuménico Vaticano II, Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo moderno, 48. [129] Cf. Summa Theologiae I-II, q. 26, a. 3. [130] Ibid., q. 110, a. 1. [131] Confesións, 8, 3, 7: PL 32, 752. [132] Discurso ás Familias do mundo con motivo da súa peregrinación a Roma no Ano da Fe (26 de outubro de 2013): AAS (2013), 980. (133 de decembro de 2013 Ángelus, 133 de decembro de 2013). L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 3 de xaneiro de 2014, p. 2. [134] Discurso ás Familias do mundo con motivo da súa peregrinación a Roma no Ano da Fe (26 de outubro de 2013): AAS (2013), 978. [135] Summa TheologiaeII-II, q. 24, a. 7. [136] Concilio Ecuménico Vaticano II, Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 48. [137] Conferencia Episcopal de Chile, Vida e familia: dons de Deus para cada un de nós (21 de outubro de 2014). [138] Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 49. [139] A. Sertilanges, L’amour chrétien, París 1920, 174. [140] Cf. Tomás de Aquino, Summa Theologiae I-II, q. 24, a. 1. [141] Cf. ibíd., q. 59, a. 5. [142] Enc. letra. Deus caritas est (25 de decembro de 2005), 3: AAS 98 (2006), 219-220. [143] Ibíd., 4: AAS 98 (2006), 220. [144] Cfr. Tomás de Aquino, Summa Theologiae I-II, q. 32, a. 7. [145] Cf. ibid., II-II, q. 153, a. 2, ad 2: «Abundantia delectationis quae est in actu venereo secundum rationem ordinato, noncontratur medio virtutis» . [146] Xoán Paulo II, Catequese (22 de outubro de 1980), 5: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 26 de outubro de 1980, p. 3. [147] Ibid., 3. [148] Id., Catequese (24 de setembro de 1980), 4: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 28 de setembro de 1980, p. 3. [149] Catequese (12 de novembro de 1980), 2: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 16 de novembro de 1980, p. 3. [150] Ibid., 4. [151] Ibid., 5. [152] Ibid., 1: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 16 de novembro de 1980, p. 3. [153] Id., Catequese (16 de xaneiro de 1980), 1: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 20 de xaneiro de 1980, p. 3. [154] Josef Pieper, Über die Liebe, Múnic 2014, 174-175. [155] Xoán Paulo II, Carta Enc. Evangelium vitae (25 de marzo de 1995), 23: AAS87 (1995), 427. [156] Paulo VI, Carta Enc. Humanae vitae (25 de xullo de 1968), 13: AAS 60 (1968), 489. [157] Segunda Iva. Ecum. Conc., Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 49. [158] Catequese (18 de xuño de 1980), 5: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 22 de xuño de 1980, p. 3. [159] Ibíd., 6. [160] Cf. Catequese (30 de xullo de 1980), 1: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 3 de agosto de 1980, p. 3. [161] Catequese (8 de abril de 1981), 3: L’Osservatore Romano, ed. semanal en lingua castelá, 12 abril de 1981, páx. 3. [162] Catequese (11 de agosto de 1982), 4: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 15 de agosto de 1982, p. 3. [163] Carta enc. Deus caritas est (25 de decembro de 2005), 5: AAS 98 (2006), 221. [164] Ibíd., 7: AAS 98 (2006), 224. [165] Informe final 2015, 22. [166] Catequese (166) ed. semanario en lingua castelá, 18 de abril de 1982, p. 3. [167] Glossa in quatuor libros sententiarum Petri Lombardi, 4, 26, 2 (Quaracchi 1957, 446). [168] Xoán Paulo II, Catequese (7 de abril de 1982), 2: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 11 de abril de 1982, p. 3. [169] Id., Catequese (14 de abril de 1982), 3: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 18 de abril de 1982, p. 3. [170] Ibíd. [171] Id., Carta enc. Redemptor hominis (4 de marzo de 1979), 10: AAS 71 (1979), 274. [172] Cf. Tomás de Aquino, Summa Theologiae II-II, q. 27, a. 1. [173] Pontificio Consello para a Familia, a Familia, o Matrimonio e as unións de feito (26 de xullo de 2000), 40. [174] Xoán Paulo II, Catequese (31 de outubro de 1984), 6: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 4 de novembro de 1984, p. 3. [175] Bieito XVI, Carta Enc. Deus caritas est (25 de decembro de 2005), 8: AAS 98 (2006), 224. [176] Xoán Paulo II, Exhort. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 14: AAS 74 (1982), 96. [177] Catequese (11 de febreiro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 13 de febreiro de 2015, p. 12. [178] Ibíd. [179] Catequese (8 de abril 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 10 de abril de 2015, p. 16. [180] Ibíd. [181] Cfr. Ecum de iva. Consello II, Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 51: “Que quede claro para todos que a vida dos homes e a tarefa de transmitila non se limita a este mundo só e non pode ser medido nin entendido só por el, senón que mira sempre ao destino eterno dos homes”. [182] Xoán Paulo II, Carta ao secretario xeral da Conferencia Internacional da Organización das Nacións Unidas sobre a Poboación e o Desenvolvemento (18 de marzo de 1994): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 8 de abril de 1994, p. 11. [183] Id., Catequese (12 de marzo de 1980), 3: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 16 de marzo de 1980, p. 3. [184] Ibíd. [185] Discurso no Encontro coas Familias de Manila (16 de xaneiro de 2015): AAS 107 (2015), 176. [186] Catequese (11 de febreiro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 13 de febreiro de 2015, p. 12. [187] Catequese (14 de outubro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 16 de outubro de 2015, p. 12. [188] Conferencia Episcopal Católica Australiana, Carta pasada. Non te metas co matrimonio (24 de novembro de 2015), 13. [189] Segunda Iva. Ecum. Conc., Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 50. [190] Xoán Paulo II, Catequese (12 de marzo de 1980), 2: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 16 de marzo de 1980, p. 3. [191] Cf. Id., Carta ap. Mulieris dignitatem (15 de agosto de 1988), 30-31: AAS 80 (1988), 1726-1729. [192] Catequese (7 de xaneiro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 9 de xaneiro de 2015, p. 16. [193] Ibíd. [194] Catequese (28 de xaneiro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 30 de xaneiro de 2015, p. 16. [195] Ibíd. [196] Cfr. Informe Final 2015, 28. [197] Catequese (4 de febreiro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 6 de febreiro de 2015, p. 16. [198] Ibíd. [199] Concilio Ecuménico Vaticano II, Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 50. [200] V Conferencia Xeral do Episcopado Latinoamericano e do Caribe, Documento de Aparecida (29 de xuño de 2007), 457. [201] Informe final 2015, 65. [202] Ibíd. [203] Discurso no Encontro coas familias de Manila (16 de xaneiro de 2015): AAS 107 (2015), 178. [204] Mario Benedetti, «Quérote», en Poemas dos outros, Bos Aires 1993, 316. [205] Cf. Catequese (16 de setembro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 18 de setembro de 2015, p. 6. [206] Catequese (7 de outubro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 9 de outubro de 2015, p. 2. [207] Bieito XVI, Carta Enc. Deus caritas est (25 de decembro de 2005), 14: AAS 98 (2006), 228. [208] Cf. Relación final 2015, 11. [209] Catequese (18 de marzo de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 20 de marzo de 2015, p. 12. [210] Catequese (11 de febreiro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanal en lingua castelán, 13 de febreiro de 2015, páx. 12. [211] Cf. Informe final 2015, 17-18. [212] Catequese (4 de marzo de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 6 de marzo de 2015, p. 12. [213] Catequese (11 de marzo de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 13 de marzo de 2015, p.16. [214] Exhortación. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 27: AAS 74 (1982), 113. [215]Xoán Paulo II, Discurso aos participantes no “Foro Internacional sobre a Terceira Idade” (5 de setembro de 1980), 5: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 19 de outubro de 1980, p. 16. [216] Informe Final 2015, 18. [217] Catequese (4 de marzo de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 6 de marzo de 2015, p. 12. [218] Ibíd. [219] Discurso no Encontro cos Maiores (28 de setembro de 2014): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 3 de outubro de 2014, p. 6. [220] Catequese (18 de febreiro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 20 de febreiro de 2015, p. 2. [221] Ibíd. [222] Ibíd. [223] Xoán Paulo II, Exhorto. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 18: AAS 74 (1982), 101. [224] Catequese (7 de outubro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 9 de outubro de 2015, p. 2. [225] Relatio synodi 2014, 30. [226] Ibid., 31. [227] Relación final 2015, 56. [228] Ibid., 89. [229] Relatio synodi 2014, 32. [230] Ibid., 38.33. Informe final 2015, 77. [233] Ibid., 61. [234] Ibid. [235] Ibíd. [236] Ibíd. [237] Cfr. Relatio synodi 2014, 26. [238] Ibid., 39. [239] Conferencia Episcopal Italiana. Orientacións pastorales sobre a preparación para o matrimonio e a familia (22 de outubro de 2012), 1. [240] Ignacio de Loyola, Exercicios espirituais, anotación 2. [241] Ibíd., anotación 5. [242] Xoán Paulo II, Catequese (27 de xuño de 1984), eds.4: Romano L’O, ed. semanario en lingua castelá, 1 de xullo de 1984, p. 3. [243] Catequese (21 de outubro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 23 de outubro de 2015, p. 16. [244] Conferencia Episcopal de Kenia, Mensaxe de Coresma, 18 de febreiro de 2015. [245] Cf. Pío XI, Carta Enc. Casti connubii (31 de decembro de 1930): AAS 22 (1930), 583. [246] Xoán Paulo II, Catequese (4 de xullo de 1984), 3.6: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 8 de xullo de 1984, p. 3. [247] Informe Final 2015, 59. [248] Ibid., 63. [249] Concilio Ecuménico Vaticano II, Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 50. [250] Relación final 2015, 63. [251] Relatio synodi 2014, 40. [252] Ibíd., 34. [253] Cantiga Espiritual, B, 25, 11. [254] Relatio synodi [254] 401, 40. Informe Final 2015, 81. [256] Ibid., 78. [257] Catequese (24 de xuño de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 26 de xuño de 2015, p. 16. [258] Xoán Paulo II, Exhorto. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 83: AAS 74 (1982), 184. [259] Relatio synodi 2014, 47. [260] Ibid., 50. [261] Cf. Catequese (5 de agosto de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, do 7 ao 14 de agosto de 2015, p. 2. [262] Relatio synodi 2014, 51; cf. Informe Final 2015, 84. [263] Ibíd., 48. [264] Cfr. Motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus (15 de agosto de 2015): L’Osservatore Romano, 9 de setembro de 2015, pp. 3-4; Motu proprio Mitis et Misericors Iesus (15 de agosto de 2015), preámbulo, 3, 1: ibid., pp. 5-6. [265] Motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus (15 de agosto de 2015), preámbulo, 3: L’Osservatore Romano, 9 de setembro de 2015, p. 3. [266] Relatio final 2015, 82. [267] Relatio synodi 2014, 47. [268] Catequese (20 de maio de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 22 de maio de 2015, p. 16. [269] Catequese (24 de xuño de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 26 de xuño de 2015, p. 16. [270] Catequese (5 de agosto de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, do 7 ao 14 de agosto de 2015, p. 2. [271] Informe final 2015, 72. [272] Ibid., 73. [273] Ibid., 74. [274] Ibid., 75. [275] Cfr. Bula Misericordiae vultus (11 de abril de 2015), 12: AAS107 (2015), 407. [276] Catecismo da Igrexa Católica, 2358; cf. Informe Final 2015, 76. [277] Cfr. Catecismo da Igrexa Católica, 2358. [278] Informe Final 2015, 76; cf. Congregación para a Doutrina da Fe, Consideracións sobre os proxectos de recoñecemento legal das unións entre persoas homosexuais (3 de xuño de 2003), 4. [279] Informe Final 2015, 80. [280] Cf. ibid., 20. [281] Catequese (17 de xuño de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanalmente en lingua castelá, 19 de xuño de 2015, p. 16. [282] Informe Final 2015, 19. [283] Catequese (17 de xuño de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 19 de xuño de 2015, p. 16. [284] Ibíd. [285] Cfr. Catecismo da Igrexa Católica, 958. [286] Ibíd. [287] Cfr. Últimas conversas: O “Caderno Amarelo” de Madre Inés (17 de xullo de 1897): Obras completas, Burgos 1996, 826. A este respecto, é significativo o testemuño das Irmás do convento sobre a promesa de Santa Teresa de que a súa saída deste mundo sería “como unha choiva de rosas” (ibid., xuño1). [288] Jordan of Saxony, Libellus de principiis Ordinis preachatorum, 93: Monumenta Historica Sancti Patris Nostri Dominici, XVI, Roma 1935, p. 69. [289] Cf. Catecismo da Igrexa Católica, 957. [290] Segunda Iva. Ecum. Conc., Const. dogma. Lumen gentium, sobre a Igrexa, 49. [291] Exhortación. ap. Evangelii gaudium (24 de novembro de 2013), 222: AAS 105 (2013), 1111. [292] Catequese (20 de maio de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 22 de maio de 2015, p. 16. [293] Concilio Ecuménico Vaticano II, Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 17. [294] Catequese (30 de setembro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 2 de outubro de 2015, p. 2. [295] Catequese (10 de xuño de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 12 de xuño de 2015, p. 16. [296] Cf. Informe Final 2015, 67. [297] Catequese (20 de maio de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 22 de maio de 2015, p. 16. [298] Catequese (9 de setembro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 11 de setembro de 2015, p. 14. [299] Informe Final 2015, 68. [300] Ibíd., 58. [301] Segunda Iva. Consello Ecuménico, Declaración Gravissimum educationis, sobre a educación cristiá da mocidade, 1. [302] Informe final 2015, 56. [303] Erich Fromm, The art of Loving, Nova York 1956, 54. [304] Letter enc. Laudato siʼ (24 de maio de 2015), 155. [305] Catequese (15 de abril de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 17 de abril de 2015, p. 2. [306] Cf. Informe final 2015, 13-14. [307] De sancta virginitate, 7, 7: PL 40, 400. [308] Catequese (26 de agosto de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 28 de agosto de 2015, p. 12. [309] Relatio final 2015, 89. [310] Ibid., 93. [311] Relatio synodi 2014, 24. [312] Ibid., 25. [313] Ibid., 28. [314] Cf. ibid., 41,43; Final Relatio 2015, 70. [315] Relatio synodi 2014, 27. [316] Ibid., 26. [317] Ibid., 41. [318] Ibid. [319] Informe final 2015, 71. [320] Cfr. ibid. [321] Relatio synodi 2014, 42. [322] Ibid., 43. [323] Exhort. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 34: AAS 74 (1982), 123. [324] Ibid., 9: AAS 74 (1982), 90. [325] Cf. Catequese (24 de xuño de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 26 de xuño de 2015, p. 16. [326] Homilía na Eucaristía celebrada cos novos cardeais (15 de febreiro de 2015): AAS 107 (215), 257. [327] Informe final 2015, 51. [328] Relatio synodi 2014, 25. [329] Xoán Paulo II, Exhort. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 84: AAS 74 (1982), 186. Nestas situacións, moitos, coñecendo e aceptando a posibilidade de convivencia “como irmáns” que lles ofrece a Igrexa, subliñan que se faltan algunhas expresións de intimidade “pode pór en perigo moitas veces o ben da fidelidade”. Conc., Past Const Gaudium et Spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 51). [330] Ibíd. [331] Relatio synodi 2014, 26. [332] Ibid., 45. [333] Bieito XVI, Diálogo co Papa na festa dos Testemuños. VII Encontro Mundial das Familias en Milán (2 de xuño de 2012): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 10 de xuño de 2012, p. 12. [334] Informe final 2015, 84. [335] Ibíd., 51. [336] Tampouco en relación coa disciplina sacramental, xa que o discernimento pode recoñecer que nunha determinada situación non hai falta grave. Alí aplícase o que dixen noutro documento: cf. Exhortar. ap. Evangelii gaudium (24 de novembro de 2013), 44,47: AAS 105 (2013), 1038.1040. [337] Informe final 2015, 85. [338] Ibid., 86. [339] Xoán Paulo II, Exhort. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 33: AAS 74 (1982), 121. [340] Relación final 2015, 51. [341] Cf. Summa Theologiae I-II, q. 65, a. 3, ad 2; Mal, q. 2, a. 2. [342] Ibid., ad 3. [343] N. 1735. [344] Ibid., 2352; cf. Congregación para a Doutrina da Fe, Declaración Iura et bona, on eutanasia (5 de maio de 1980), II: AAS 72 (1980), 546. Xoán Paulo II, criticando a categoría de “opción fundamental”, recoñeceu que “sen dúbida poden existir situacións moi complexas e escuras dende a perspectiva psicolóxica, que inflúan na imputabilidade subxectiva do pecador”: Exhorto. ap. Reconciliatio et paenitentia (2 de decembro de 1984), 17: AAS 77 (1985), 223. [345] Cf. Pontificio Consello para os Textos Lexislativos, Declaración sobre a admisibilidade das persoas divorciadas e casadas de novo á Sagrada Comuñón (24 de xuño de 2000), 2. [346] Informe final 2015, 85. [347] Summa Theologiae I-II, q. 94, a. 4. [348] Noutro texto, referido ao coñecemento xeral da norma e ao coñecemento particular do discernimento práctico, Santo Tomé chega a dicir que «se só hai un dos dous coñecementos, é preferible que este sexa o coñecemento da realidade particular que máis se aproxime á obra»: Tomé de Aquino, Sententia libri Ethicorum, VI, León, 6, vol. [349] Discurso de clausura da XIV Asemblea Xeral Ordinaria do Sínodo dos Bispos (24 de outubro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 30 de outubro de 2015, p. 4. [350] Na procura dunha ética universal: unha nova mirada ao dereito natural (2009), 59. [351] En certos casos, tamén podería ser a axuda dos sacramentos. Por iso, “lémbrolles aos sacerdotes que o confesionario non debe ser un lugar de tortura senón o lugar da misericordia do Señor”: Exhortar. ap. Evangelii gaudium (24 de novembro de 2013), 44: AAS 105 (2013), 1038. Tamén subliño que a Eucaristía «non é unha recompensa para os perfectos, senón un remedio xeneroso e alimento para os débiles» (ibid, 47: 1039). [352] Exhortación. ap. Evangelii gaudium (24 de novembro de 2013), 44: AAS 105 (2013), 1038-1039. [353] De catechizandis rudibus, 1, 14, 22: PL 40, 327; cf. Exhortar. ap. Evangelii gaudium (24 de novembro de 2013), 193: AAS 105 (2013), 1101. [354] Relatio synodi 2014, 26. [355] Exhort. ap. Evangelii gaudium (24 de novembro de 2013), 44: AAS 105 (2013), 1038. [356] Ibid., 45: AAS 105 (2013), 1039. [357] Ibid., 270: AAS 105 (2018) Bulleia Misericordia, [51283] vultus (11 de abril de 2015), 12: AAS 107 (2015), 407. [359] Ibid., 5: 402 [360] Ibid., 9: 405. [361] Ibid.,10: 406. [362] Exhortación. ap. Evangelii gaudium (24 de novembro de 2013), 47: AAS 105 (2013), 1040. [363] Cf. ibid., 36-37: AAS 105 (2013), 1035. [364] Quizais por escrúpulos, agochados tras un gran afán de fidelidade á verdade, algúns curas esixen aos penitentes un propósito de emenda sen sombra ningunha, co que a misericordia desaparece baixo a procura dunha suposta xustiza pura. Por iso, cómpre lembrar o ensino de san Xoán Paulo II, quen afirmou que a previsibilidade dunha nova caída “non prexulga a autenticidade do propósito”: Carta ao Card. William W. Baum e os participantes no curso anual sobre xurisdición interna organizado pola Penitenciaría Apostólica (22 de marzo de 1996), 5: L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 5 de abril de 1996, p. 4 [365] Comisión Teolóxica Internacional, A esperanza de salvación dos nenos que morren sen bautismo (19 de abril de 2007), 2. [366] Bull Misericordiae vultus (11 de abril de 2015), 15: AAS 107 (2015), 409. [367] Decr. Apostolicam actuositatem, sobre o apostolado dos laicos, 4. [368] Ibid. [369] Concilio Ecuménico Vaticano II, Const. pasado Gaudium et spes, sobre a Igrexa no mundo actual, 49. [370] Carta enc. Deus caritas est (25 de decembro de 2005), 16: AAS 98 (2006), 230. [371] Ibid., 39: AAS 98 (2006), 250. [372] Xoán Paulo II, Exhort. ap. postsin. Christifideles laici (30 de decembro de 1988), 40: AAS 81 (1989), 468. [373] Ibid. [374] Informe Final 2015, 87. [375] Xoán Paulo II, Exhorto. ap. Postsin. Vita consecrata (25 de marzo de 1996), 42: AAS 88 (1996), 416. [376] Cf. Relación final 2015, 87. [377] Cfr. Xoán Paulo II, Exhorto. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 57: AAS 74 (1982), 150. [378] Non esquezamos que a Alianza de Deus co seu pobo exprésase como un compromiso (cf. Ez 16:8.60; Is 62:5; Os 2:21-2. Ap 19:7; 21:2; Ef 5,25). [379] Concilio Ecuménico Vaticano II, Const. dogma. Lumen gentium, sobre a Igrexa, 11. [380] Xoán Paulo II, Exhorto. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 11: AAS 74 (1982), 93. [381] Id., Homilía eucarística celebrada para as familias en Córdoba, Arxentina (8 de abril de 1987), 4: L’Osservatore Romano, ed. semanal en Lingua castelá, 26 de abril de 1987, p. 21. [382] Cf. Gemeinsames Leben, Munich 1973 14, 18. [383] Segunda Iva. Concilio Ecuménico, Decreto. Apostolicam actuositatem, sobre o apostolado dos laicos, 11. [384] Catequese (10 de xuño de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 12 de xuño de 2015, p. 16. [385] Xoán Paulo II, Exhorto. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 12: AAS 74 (1982), 93. [386] Discurso na Festa das Familias e vigilia de oración en Filadelfia (26 de setembro de 2015): L’Osservatore Romano, ed. semanario en lingua castelá, 2 de outubro de 2015, p. 16. [387] Gabriel Marcel, Homo viator: prolégomènes à une métaphysique de l’espérance, París 1944, 63. [388] Relación final 2015, 88. [389] Cf. Xoán Paulo II, Exhorto. ap. Familiaris consortio (22 de novembro de 1981), 44: AAS 74 (1982), 136. [390] Ibid., 49: AAS 74 (1982), 141. [391] Sobre os aspectos sociais da familia: cf. Pontificio Consello “Xustiza e Paz”, Compendio da Doutrina Social da Igrexa, 248-254.
Texto copiado de Amoris laetitia: Exhortación apostólica sobre o amor na familia (19 de marzo de 2016) | Francis (vatican.va) © Copyright – Libreria Editrice Vaticana
