Xoán Paulo II

Non hai paz sen xustiza. Non hai xustiza sen perdón. Xoán Paulo II (1920 Polonia – 2005 Cidade do Vaticano)

MENSAXE DA SÚA SANTIDADE XOÁN PABLO II PARA A CELEBRACIÓN DO XXXV DÍA MUNDIAL DA PAZ O 1 DE XANEIRO DE 2002 NON HAI PAZ SEN XUSTIZA. NON HAI XUSTIZA SEN PERDÓN paz. Paz: obra de xustiza e amor 2. O acontecido recentemente, cos feitos sanguentos que acabamos de lembrar, impulsoume a continuar unha reflexión que a miúdo brota do máis fondo do meu corazón, á hora de lembrar feitos históricos que marcaron a miña vida, sobre todo nos anos da miña mocidade. O sufrimento indecible das persoas e das persoas, incluídos moitos dos meus amigos e coñecidos, provocado polo totalitarismo nazi e comunista, sempre me desafiou íntimamente e animou a miña oración. Moitas veces pareime a pensar nesta cuestión: cal é o camiño que leva á plena restauración da orde moral e social, tan bárbaramente vulnerada? A convicción que cheguei, razoando e confrontándome coa Revelación bíblica, é que a orde quebrada non se restaura completamente a non ser que a xustiza e o perdón se combinen entre si. Os piares da verdadeira paz son a xustiza e esa forma particular de amor que é o perdón. 3. Pero como podemos falar, nas circunstancias actuais, de xustiza e, ao mesmo tempo, do perdón como fontes e condicións de paz? A miña resposta é que podemos e debemos falar diso a pesar da dificultade que supón, entre outras razóns, porque tendemos a pensar a xustiza e o perdón en termos alternativos. Pero o perdón oponse ao rancor e á vinganza, non á xustiza. En realidade, a verdadeira paz é “obra da xustiza” (Is 32,17). Como ten Como afirma o Concilio Vaticano II, a paz é “froito da orde asignada á sociedade humana polo seu divino Fundador e que os homes, sempre sedentos dunha xustiza máis perfecta, deben levar a cabo” (Constitución Pastoral Gaudium et Spes, 78). Durante máis de quince séculos, a ensinanza de Agostiño de Hipona resoa na Igrexa católica, quen recordou que a paz, que hai que procurar coa contribución de todos, consiste na tranquillitas ordinis, na tranquilidade da orde (cf. De civitate Dei, 19, 13). A verdadeira paz é, pois, froito da xustiza, unha virtude moral e garantía xurídica que garante o pleno respecto dos dereitos e deberes, e a xusta distribución de beneficios e cargas. Pero, dado que a xustiza humana é sempre fráxil e imperfecta, exposta ás limitacións e ao egoísmo persoal e grupal, debe ser exercida e en certo modo completada co perdón, que cura feridas e restablece profundamente as truncadas relacións humanas. Isto aplícase tanto ás tensións que afectan aos individuos como ás de ámbito máis xeral, e mesmo internacional. O perdón non se opón en absoluto á xustiza, porque non consiste en inhibirse das lexítimas demandas de reparación da orde vulnerada. O perdón tende máis ben a esa plenitude de xustiza que conduce á tranquilidade da orde e que, sendo moito máis que un fráxil e temporal cesamento das hostilidades, pretende unha profunda recuperación das feridas. aberto. Para esta recuperación, tanto a xustiza como o perdón son esenciais. Estas son as dúas dimensións da paz que quero analizar nesta mensaxe. Este ano, o Día Mundial ofrece a toda a humanidade, e en especial aos Xefes das Nacións, a oportunidade de reflexionar sobre as esixencias da xustiza e o chamamento ao perdón ante os graves problemas que seguen a padecer ao mundo, entre os que se atopa, e non menos importante, o novo nivel de violencia que introduce o terrorismo organizado. O fenómeno do terrorismo 4. É precisamente a paz fundada na xustiza e no perdón a que actualmente é atacada polo terrorismo internacional. Nos últimos anos, sobre todo despois da Guerra Fría, o terrorismo transformouse nunha sofisticada rede de connivencia política, técnica e económica, que supera as fronteiras nacionais e se expande ata abarcar todo o mundo. Son verdadeiras organizacións, moitas veces dotadas de enormes recursos económicos, que planifican estratexias a gran escala, atacando a persoas inocentes e sen implicación algunha nas perspectivas que pretenden os terroristas. Usando os seus propios secuaces como arma contra persoas desarmadas e desprevenidas, estas organizacións terroristas amosan dun xeito abrumador o instinto de morte que as move. O terrorismo nace do odio e xera illamento, desconfianza e exclusión. A violencia súmase á violencia, en unha espiral tráxica que tamén contaxia ás novas xeracións, que herdan así o odio que dividiu ás anteriores. O terrorismo baséase no desprezo á vida humana. Precisamente por iso, non só comete crimes intolerables, senón que en si mesmo, como recurso ao terror como estratexia política e económica, é un verdadeiro crime contra a humanidade. 5. Existe, polo tanto, dereito a defenderse contra o terrorismo. É un dereito que, como calquera outro, debe aterse ás normas morais e legais, tanto na elección dos obxectivos como dos medios. A identificación dos culpables debe estar debidamente acreditada, porque a responsabilidade penal é sempre persoal e, polo tanto, non se pode estender ás nacións, etnias ou relixións ás que pertencen os terroristas. A colaboración internacional na loita contra a actividade terrorista debe supoñer tamén un compromiso especial no ámbito político, diplomático e económico, para resolver con valentía e determinación as situacións de opresión e marxinación que puidesen estar na orixe dos plans terroristas. De feito, o recrutamento de terroristas é máis doado en contextos sociais onde se vulneran dereitos e se toleran as inxustizas durante demasiado tempo. Porén, cómpre afirmar claramente que as inxustizas existentes no mundo nunca poden servir de pretexto para xustificar ataques. terroristas. Tamén hai que subliñar que entre as vítimas da destrución radical da orde, como pretenden os terroristas, hai que incluír en primeiro lugar os millóns de homes e mulleres menos preparados para resistir o colapso da solidariedade internacional. Refírome en concreto ás persoas do mundo en desenvolvemento, que xa viven con marxes estreitas de supervivencia, e que serían os máis dolorosamente afectados polo caos global, económico e político. A afirmación do terrorismo de actuar en nome dos pobres é unha patente falsidade. Non matas no nome de Deus! 6. Quen mata con atentados terroristas cultiva sentimentos de desprezo cara á humanidade, expresando desesperación pola vida e o futuro; Desde esta perspectiva, podes odiar e destruír todo. O terrorista pensa que a verdade na que cre ou o sufrimento sufrido é tan absoluta que o lexitima a reaccionar destruíndo incluso vidas humanas inocentes. Ás veces, o terrorismo é fillo do fundamentalismo fanático, que nace da convicción de poder impoñer a todos a súa propia visión da verdade. A verdade, en cambio, aínda que se conseguiu —e iso ocorre sempre de xeito limitado e perfectible— nunca se pode impoñer. O respecto á conciencia dos demais, na que se reflicte a propia imaxe de Deus (cf. Xen 1, 26-27), só permite propoñer a verdade ao outro, que ten a responsabilidade de aceptala con responsabilidade. Tentando impoñer aos demais con A violencia, que se considera verdade, supón atentar contra a dignidade do ser humano e, en definitiva, insultar a Deus, de quen é imaxe. Polo tanto, o fanatismo fundamentalista é unha actitude radicalmente contraria á fe en Deus. Se nos fixamos ben, o terrorismo non só instrumentaliza o home, senón tamén a Deus, converténdoo nun ídolo, que utiliza para os seus propios obxectivos. 7. Polo tanto, ningún líder relixioso pode ser indulgente co terrorismo, e moito menos predicalo. É unha profanación da relixión proclamarnos terroristas en nome de Deus, facer violencia ao home no seu nome. A violencia terrorista é contraria á fe en Deus, o Creador do home; en Deus que o coida e o ama. En particular, é totalmente contrario á fe en Cristo, o Señor, que ensinou aos seus discípulos a orar así: «Perdoa-nos as nosas ofensas, como nós perdoamos aos que nos ofenden» (Mt 6,12). Seguindo o ensino e o exemplo de Xesús, os cristiáns estamos convencidos de que mostrar misericordia significa vivir plenamente a verdade da nosa vida: podemos e temos que ser misericordiosos, porque a misericordia nos amosou un Deus que é Amor misericordioso (cf. 1 Xn 4,7-12). O Deus que nos redime coa súa entrada na historia, e que a través do drama do Venres Santo prepara a vitoria da Pascua, é un Deus de misericordia e de perdón (cf. Sal 103 [102], 3-4. 10-13). Aos que se opuxeron a que comese con el pecadores, Xesús respondeulles: «Ide, pois, e aprende o que significa: quero misericordia, non sacrificio. Pois non vin a chamar xustos, senón pecadores» (Mt 9, 13). Os seguidores de Cristo, bautizados na súa morte e resurrección, deben ser sempre homes e mulleres de misericordia e de perdón. Necesidade de perdón 8. Pero que significa perdoar concretamente? E por que perdoar? Unha reflexión sobre estas cuestións que o día de volta non tivo a oportunidade de ofrecer para o perdón. Paz 1997 (“Ofrece perdón, recibe a paz”), quero lembrar que o perdón, antes de ser un feito social, nace no corazón de cada persoa. Só na medida en que se afirma unha ética e unha cultura do perdón podemos tamén esperar unha “política do perdón”, expresada con actitudes sociais e instrumentos xurídicos, na que se asume unha realidade máis persoal, por enriba de todo decisión, unha opción do corazón que vai contra o instinto espontáneo de devolver o mal por mal Esta opción ten o seu punto de referencia no amor de Deus, que nos acolle a pesar do noso pecado e, como modelo supremo, o perdón de Cristo, que invocou desde a cruz: “Pai, perdóaos, que non saben o que fan” (Lc 3423). Non obstante, isto non exclúe que o seu valor tamén se poida entender á luz das consideracións baseadas razóns humanas. A primeira de todas é a que fai referencia á experiencia vivida polo ser humano cando comete o mal. Entón decátase da súa fraxilidade e quere que os demais sexan indulxentes con el. Entón, por que non tratas aos demais como queres que te traten? Todo ser humano alberga a esperanza de poder retomar un camiño de vida e non permanecer para sempre prisioneiro dos seus propios erros e das súas propias faltas. Soña con poder mirar de novo cara ao futuro, para descubrir aínda unha perspectiva de confianza e compromiso. 9. Como acto humano, o perdón é ante todo unha iniciativa de cada individuo respecto dos seus semellantes. A persoa, porén, ten unha dimensión esencialmente social, a través da cal establece unha rede de relacións sociais na que se manifesta: non só no ben senón, por desgraza, mesmo no mal. A consecuencia disto é que o perdón tamén é necesario no ámbito social. As familias, os grupos, os Estados, a propia Comunidade Internacional, precisan abrirse ao perdón para remediar as relacións interrompidas, para superar situacións de condena mutua estéril, para vencer a tentación de excluír aos demais, sen concederlles ningunha posibilidade de recurso. A capacidade de perdón é básica en calquera proxecto para unha sociedade futura máis xusta e solidaria. Pola contra, a falta de perdón, sobre todo cando fomenta a continuación dos conflitos, ten un custo enorme para o desenvolvemento das cidades. Os recursos utilízanse para manter a carreira armamentística, os gastos das guerras, as consecuencias da extorsión económica. Deste xeito, falta a dispoñibilidade financeira necesaria para promover o desenvolvemento, a paz e a xustiza. Canto sofre a humanidade por non saber reconciliarse, cantos atrasos sofre por non saber perdoar! A paz é a condición para o desenvolvemento, pero a verdadeira paz só é posible a través do perdón. O perdón, o camiño principal 10. A proposta do perdón non se entende de inmediato nin se acepta facilmente; É unha mensaxe un tanto paradoxal. De feito, o perdón sempre supón unha aparente perda a curto prazo, mentres que, a longo prazo, asegura un beneficio real. A violencia é exactamente o contrario: busca un beneficio inmediato, pero, a longo prazo, produce un dano real e permanente. O perdón pode parecer unha debilidade; En realidade, tanto para concedela como para aceptala, requírese unha gran forza espiritual e coraxe moral. Lonxe de ser un prexuízo para a persoa, o perdón lévaa cara a unha humanidade máis plena e rica, capaz de reflectir en si mesmo un raio de esplendor do Creador. O ministerio que realizo ao servizo do Evanxeo faime sentir profundamente o deber, e ao mesmo tempo dáme forza, para insistir na necesidade do perdón. Tamén o fago hoxe, sustentado na esperanza de poder provocar unha reflexión serena e madura, de fronte a unha renovación xeral, tanto no corazón das persoas como nas relacións entre os pobos da terra. 11. Meditando sobre o tema do perdón, convén lembrar algunhas situacións tráxicas de conflito, que durante demasiado tempo fomentaron un odio profundo e lacerante, coa conseguinte espiral incontrolable de traxedias persoais e colectivas. Refírome, en particular, ao que acontece en Terra Santa, lugar bendito e sagrado do encontro de Deus cos homes, lugar da vida, morte e resurrección de Xesús, o Príncipe da Paz. A delicada situación internacional convida a salientar con forza renovada a urxencia dunha solución ao conflito árabe-israelí, que se prolonga dende hai máis de cincuenta anos, con alternancia de fases máis ou menos agudas. O continuo recurso aos actos terroristas ou á guerra, que agravan a situación para todos e obscurecen as perspectivas, debe dar paso por fin a unha negociación decisiva. Os dereitos e demandas de cada parte serán debidamente tidos en conta, e regulados de forma equitativa, se e cando prevaleza en todos a vontade de xustiza e reconciliación. A estes queridos pobos dirijo unha vez máis unha invitación convincente a loitar cara a unha nova era de respecto mutuo e acordo construtivo. Comprensión e cooperación interreligiosas 12. Neste gran esforzo, os líderes relixiosos teñen unha responsabilidade específica. As confesións cristiás e as grandes relixións do A humanidade debe colaborar entre si para eliminar as causas sociais e culturais do terrorismo, ensinando a grandeza e a dignidade da persoa e divulgando unha maior conciencia da unidade do xénero humano. Este é un campo concreto de diálogo e colaboración ecuménica e interrelixiosa, para prestar un servizo urxente das relixións á paz entre os pobos. En particular, estou convencido de que os líderes relixiosos xudeus, cristiáns e musulmáns deben tomar a iniciativa, condenando publicamente o terrorismo, negando a quen participa nel calquera forma de lexitimación relixiosa ou moral. 13. Ao dar testemuña común da verdade moral, segundo a cal o asasinato deliberado de inocentes é sempre un pecado grave, en todas partes e sen excepcións, os líderes relixiosos do mundo favorecerán a formación dunha opinión pública moralmente correcta. Esta é a condición necesaria para a construción dunha sociedade internacional capaz de acadar a tranquilidade da orde, a xustiza e a liberdade. Un compromiso deste tipo por parte das relixións non pode deixar de entrar no camiño do perdón, que leva á comprensión mutua, ao respecto e á confianza. O servizo que as relixións poden ofrecer a prol da paz e contra o terrorismo consiste precisamente na pedagoxía do perdón, porque o home que perdoa ou pide perdón entende que existe unha Verdade maior que el mesmo e que, ao aceptala, pode transcenderse a si mesmo. Oración pola paz 14. Precisamente por iso, a oración pola paz non é un elemento que “veña despois” do compromiso coa paz. Pola contra, está no centro mesmo do esforzo por construír a paz en orde, xustiza e liberdade. Rezar pola paz significa abrir o corazón humano á irrupción do poder renovador de Deus. Coa forza vivificante da súa graza, Deus pode abrir camiños para a paz onde parece que só hai obstáculos e obstáculos; Pode fortalecer e ampliar a solidariedade da familia humana, a pesar das longas historias de división e loita. Rezar pola paz significa rezar pola xustiza, por unha ordenación adecuada das Nacións e nas relacións entre elas. Significa tamén rezar pola liberdade, especialmente a relixiosa, que é un dereito humano e civil fundamental de cada individuo. Rezar pola paz significa rezar para conseguir o perdón de Deus e medrar, ao mesmo tempo, na valentía necesaria para quen quere, á súa vez, perdoar as ofensas recibidas. Por todas estas razóns, invitei a representantes das relixións do mundo a acudir a Asís, a cidade de San Francisco, o 24 de xaneiro, para rezar pola paz. Con isto queremos demostrar que o sentimento relixioso xenuino é fonte inesgotable de respecto mutuo e de harmonía entre os pobos; Ademais, nel atopamos o principal antídoto contra a violencia e conflitos. Nestes momentos de profunda preocupación, cómpre lembrar á familia humana as razóns seguras da nosa esperanza. Isto é precisamente o que queremos proclamar en Asís, pedindo a Deus Todopoderoso -segundo a expresión que se lle atribúe ao propio San Francisco- que nos faga instrumentos da súa paz. 15. Non hai paz sen xustiza, non hai xustiza sen perdón: é o que quero anunciar nesta Mensaxe a crentes e non crentes, a homes e mulleres de boa vontade, que se preocupan polo ben da familia humana e do seu futuro. Non hai paz sen xustiza, non hai xustiza sen perdón: isto é o que quero lembrar aos que teñen nas súas mans o destino das comunidades humanas, para que sempre se deixen guiar nas súas decisións graves e difíciles á luz do verdadeiro ben do home, na perspectiva do ben común. Non hai paz sen xustiza, non hai xustiza sen perdón: non me cansarei de repetir esta exhortación a quen, por unhas ou outras razóns, nutre en si mesmo o odio, o desexo de vinganza ou o desexo de destrución. Neste Día da Paz, que se levante oración do corazón de cada crente, dun xeito máis intenso, por todas as vítimas do terrorismo, polas súas familias tráxicamente afectadas e por todos os pobos que seguen a ser prexudicados e perturbados polo terrorismo e a guerra. Que os que ofenden gravemente a Deus e ao home con estes actos despiadados non queden fóra da nosa oración: que se lles conceda reflexionar sobre os seus actos e decatarse do mal que causan, para que se sintan obrigados a abandonar todas as intencións de violencia e buscar perdón. Que a humanidade, nestes tempos incertos, poida atopar a paz verdadeira e duradeira, esa paz que só pode nacer do encontro da xustiza coa misericordia. Vaticano, 8 de decembro de 2001. © Copyright – Libreria Editrice Vaticana XXXV Día Mundial da Paz 2002, Non hai paz sen xustiza. Non hai xustiza sen perdón | Xoán Paulo II (vatican.va)