FRANTZIZI AITA SANTUAREN AMORIS LAETITIA EGINDAKO APOSTOLIKOA POSTSINODALA GOIZPIDEEI APAIZ ETA DIAKONOEI HERRI SEGRATUARI KRISTAU SENARRAREI ETA FAMILIAN MAITASUNARI BURUZKO FEDIDE LAIKO GUZTIEI.
29
Sep
1. Familietan bizi den maitasunaren poza ere Elizaren poza da. Aita Sinodoek adierazi dutenez, ezkontzak krisiaren zantzu ugari izan arren, «familiaren nahiak bizirik dirau, batez ere gazteen artean, eta horrek Eliza bultzatzen du»[1]. Nahi horri erantzuteko «familiari buruzko kristau iragarpena benetan berri ona da»[2]. 2. Bide sinodalak gaur egungo munduan familien egoera mahai gainean jartzea, gure ikuspegia zabaltzea eta ezkontzaren eta familiaren garrantziari buruzko kontzientzia berpiztea ahalbidetu zuen. Aldi berean, planteatutako gaien konplexutasunak doktrina, moral, espiritual eta pastoral gai batzuetan askatasunez sakontzen jarraitzeko beharra erakutsi zigun. Artzain eta teologoen hausnarketak, Elizari fidela bada, zintzoa, errealista eta sortzailea, argitasun handiagoa aurkitzen lagunduko digu. Komunikabideetan edo argitalpenetan, eta baita Elizako ministroen artean ere, gertatzen diren eztabaidak, hausnarketa edo oinarri nahikorik gabe dena aldatzeko nahi neurrigabetik, arau orokorrak aplikatuz edo gogoeta teologiko batzuetatik gehiegizko ondorioak ateraz dena konpontzen saiatzeko jarreraraino doaz. 3. Denbora espazioa baino handiagoa dela gogoratuz, berretsi nahi dut eztabaida doktrinal, moral edo pastoral guztiak ez direla esku-hartze magistralekin konpondu behar. Berez, Elizan a doktrinaren eta praxiaren batasuna, baina horrek ez du eragozten doktrinaren alderdi batzuk edo hortik eratortzen diren zenbait ondorio interpretatzeko modu desberdinak egotea. Hori gertatuko da Espirituak egia osora eramaten gaituen arte (ik. Jn 16,13), hau da, Kristoren misterioan ezin hobeto sartzen gaituenean eta bere begiradaz dena ikusi ahal izango dugunean. Gainera, herrialde edo eskualde bakoitzean konponbide inkulturatuagoak bilatu daitezke, bertako tradizio eta erronkei adi, «kulturak elkarrengandik oso desberdinak direlako eta printzipio orokor oro […] inkulturatu beharra dago, behatu eta aplikatu nahi bada»[3]. 4. Nolanahi ere, esan behar dut bide sinodalak edertasun handia eduki duela eta argi asko eman duela. Eskertzen ditut mundu osoko familien arazoak beren zabalera osoan kontenplatzen lagundu didaten ekarpen ugari. Aitaren esku-hartze multzoa, etengabeko arretaz entzuten nuena, poliedro ederra iruditu zitzaidan, zilegizko kezka ugariz eta galdera zintzo eta zintzoz osatua. Hori dela eta, egokitzat jo nuen Exhortazio Apostoliko Sinodal Osteko bat idaztea, azken bi Sinodoek familiari buruz egindako ekarpenak biltzen dituena, hausnarketa, elkarrizketa edo praxi pastorala bideratu ditzaketen beste gogoeta batzuk gehituz, eta, aldi berean, familiei dedikazioan eta zailtasunetan bultzada, estimulazioa eta laguntza eskaintzeko. 5. Exhortazio honek esanahi berezia hartzen du Urte honen testuinguruan Errukiaren Jubileua. Lehenik eta behin, kristau familientzako proposamen bat bezala ulertzen dudalako, ezkontza eta familiaren dohainak balioestera eta eskuzabaltasuna, konpromisoa, fideltasuna edo pazientzia bezalako balioez betetako maitasun sendo bati eustea bultzatzen duena. Bigarrenik, denak erruki eta hurbiltasun seinale izatera bultzatu nahi duelako familia-bizitza ezin hobeto gauzatzen ez den edo bakean eta pozarekin garatzen ez den lekuetan. 6. Testuaren garapenean, Eskritura Santuetan inspiratutako hasiera batekin hasiko naiz, zeinak tonu egokia ematen baitu. Hortik aurrera, familien egungo egoera kontuan hartuko dut hankak lurrean mantentzeko. Orduan, Elizak ezkontza eta familiari buruzko irakaspenaren oinarrizko gai batzuk gogoratuko ditut, maitasunari eskainitako bi kapitulu zentralak sortzeko. Jarraian, Jainkoaren planaren arabera etxe sendo eta emankorrak eraikitzera bideratzen gaituzten pastoral bide batzuk nabarmenduko ditut, eta haurren heziketari atal bat eskainiko diot. Gero, Jaunak proposatzen digunari guztiz erantzuten ez dion egoeretan erruki eta discernimendu pastoralerako gonbidapenean geldituko naiz, eta azkenik, familia-espiritualitatearen ildo laburrak aurkeztuko ditut. 7. Bide sinodalak eman zuen bi urteko hausnarketaren aberastasuna dela eta, Exhortazio honek, estilo ezberdinez, gai asko eta askotarikoak jorratzen ditu. Horrek azaltzen du bere luzapen saihestezina. Horregatik ez dut irakurketa orokor azkar bat gomendatzen. Hobeto erabil daiteke, bai familiek, bai familia pastoraleko eragileek, pazientziaz zatika sakontzen badute edo bertan bilatzen badute egoera zehatz bakoitzean behar dutena. Litekeena da, adibidez, bikote ezkonduak laugarren eta bosgarren kapituluekin gehiago identifikatzea, pastoralgileek interes berezia izatea seigarren kapituluan, eta denek erronka handia izatea zortzigarren kapituluan. Espero dut bakoitza, irakurketaren bitartez, familien bizitza maitasunez zaintzera deituta sentitzea, «ez direlako arazo bat, aukera bat dira batez ere»[4]. Lehenengo kapitulua HITZAREN ARGIAN 8. Biblia familiaz, belaunaldiz, maitasun istorioz eta familia krisiez beteta dago, lehen orrialdetik, non Adan eta Evaren familia eszenan sartzen den bere bortizkeriaren pisuarekin baina baita jarraitzen duen bizi indarrarekin (cf. 4. Gen.), azken orrialderaino, non Emaztegaiaren eta Bildotsaren ezkontza agertzen den azken orrialderaino (cf. Ap. 921,2). Jesusek deskribatzen dituen bi etxeak, harkaitzean edo hondar gainean eraikiak (cf. Mt 7,24-27), hainbeste familia-egoeren adierazpen sinbolikoa dira, kideen askatasunek sortutakoak, izan ere, poetak idatzi zuen bezala, «etxe bakoitza argizaiola da»[5]. Sar gaitezen orain etxe horietako batean, Salmistak gidatuta, gaur egun oraindik juduen ezkontza liturgian zein Kristaua: «Bedeinkatua Jaunaren beldur da, eta bere bideei jarraitzen diona! Zure eskuen lanetik jango duzu, pozik egongo zara, ongi etorriko zaizu. Zure emaztea, mahatsondo emankorra bezala, zure etxearen erdian; zure seme-alabak oliba kimuak bezala, zure mahai inguruan. Hau da Jaunaren beldur den gizonaren bedeinkapena. Jaunak bedeinka zaitzala Siondik, ikus dezala Jerusalemen oparotasuna, zure bizitzako egun guztietan; Ikus ditzazun zure seme-alaben seme-alabak. Bakea Israeli! (Sal 128,1-6). Zu eta zure emaztea 9. Pasa dezagun orduan etxe lasai honen ataria, bere familia jai-mahaiaren inguruan eserita. Erdian, aita eta ama bikotea aurkituko dugu haien maitasun istorio osoarekin. Horietan gauzatzen da Kristok berak intentsitatez pizten duen lehen egitasmo hori: «Ez al duzu irakurri Sortzaileak hasieran gizon eta eme sortu zituela?». (Mt 19,4). Eta Genesiaren agindua berriro hartzen da: «Horregatik gizonak aita eta ama utziko ditu eta bere emaztearekin elkartuko dira eta biak haragi bat izango dira» (2:24). 10. Genesiaren lehen bi kapitulu handiek giza bikotearen irudikapena eskaintzen digute oinarrizko errealitatean. Bibliaren hasierako testu horretan adierazpen erabakigarri batzuk distira egiten dute. Lehenak, Jesusek laburki aipatua, hauxe dio: «Jainkoak gizakia bere irudian sortu zuen, Jainkoaren irudira sortu zuen, gizona eta emakumea sortu zituen» (1:27). Harrigarria bada ere, «Jainkoaren irudiak» paralelo esplikatzaile gisa du, hain zuzen, «gizon eta emakume» bikotea. Horrek esan nahi al du Jainkoa bera sexuala dela edo horrekin Jainkozko lagun bat al dago, antzinako erlijio batzuek uste zuten bezala? Jakina ezetz, badakigulako Bibliak zeinen argi eta garbi arbuiatu zituen Lur Santuko kanaandarren artean zabaldutako sinesmen horiek idolatro gisa. Jainkoaren transzendentzia gordetzen da, baina, aldi berean Sortzailea denez, giza bikotearen emankortasuna «irudi» bizi eta eraginkorra da, sorkuntza-ekintzaren seinale agerikoa. 11. Bizitza maite eta sortzen duen bikotea da benetako “eskultura” bizia —ez Dekalogoak debekatzen duen harrizko edo urrezkoa— Jainko sortzaile eta salbatzailea agertzeko gai dena. Horregatik maitasun emankorra Jainkoaren errealitate intimoen ikur bilakatzen da (ik. Gen 1,28; 9,7; 17,2-5,16; 28,3; 35,11; 48,3-4). Horregatik, Genesiaren kontakizuna, «apaiz-tradizioa» deritzonari jarraituz, hainbat sekuentzia genealogikok zeharkatzen dute (ik. 4,17-22,25-26; 5; 10; 11,10-32; 25,1-4,12-17,19-26; 36), zeina giza historiaren salbamenerako gaitasuna baita. Horren harira, bikotearen harreman emankorra Jainkoaren misterioa ezagutzeko eta deskribatzeko irudi bilakatzen da, funtsezkoa den Trinitatearen kristau ikuspegian Jainko Aita, Semea eta maitasunaren Espiritua kontenplatzen dituena. Trinitate Jainkoa maitasunaren komunztadura da, eta familia bere isla bizia. San Joan Paulo II.aren hitzek argitzen gaituzte: «Gure Jainkoa, bere misteriorik intimoenean, ez da bakardade bat, familia bat baizik, bere baitan darama eta. aitatasuna, filiazioa eta maitasuna den familiaren esentzia. Maitasun hori, jainkozko familian, Espiritu Santua da»[6]. Familia ez da, beraz, jainkozko esentzia berari arrotz den zerbait[7]. Bikotearen alderdi trinitario honek irudikapen berria du Paulinoko teologian Apostoluak Kristo eta Elizaren arteko batasunaren «misterioarekin» lotzen duenean (cf. Ef 5,21-33). 12. Baina Jesusek, ezkontzaz egindako hausnarketan, Genesiaren beste orrialde batera bideratzen gaitu, 2. kapituluan, non bikotearen erretratu miresgarri bat ageri den xehetasun argitsuekin. Aukera ditzagun bi besterik ez. Lehena, «elkarrekiko laguntza» (18,20) bilatzen duen gizonaren egonezina da, asaldatzen duen eta animalien eta sortutako guztiaren hurbiltasunak baretzen ez duen bakardade hori konpontzeko gai dena. Jatorrizko hebreerazko esamoldeak harreman zuzena, ia «frontala» aipatzen digu —begiak begietan—, isilbidezko elkarrizketa batean ere, maitasunean isiluneak hitzak baino elokuenteagoak izaten baitira. Jainkozko maitasuna islatzen duen eta «zoriaren hasiera, haren antzeko laguntza eta euskarriaren zutabea» den aurpegiarekin, «zu» batekin topatzea da (Si 36,24), Bibliako jakintsu batek dioen bezala. Edo, Kantuen Kantuan emakumeak elkarrekikotasuneko maitasun eta dohaintza lanbide zoragarri batean oihukatuko duen bezala: «Nire maitea nirea da eta ni berea […] Ni nire maitearentzat naiz eta nire maitea niretzat» (2:16; 6:3). 13. Bakardadea sendatzen duen topaketa honetatik belaunaldia eta familia sortzen dira. Hau bigarrena da azpimarra dezakegun xehetasuna: Adamek, gure planetako garai guztietako eta eskualde guztietako gizona denak, bere emaztearekin batera, familia berri bat sortzen du, Jesusek Genesiari buruz errepikatzen duen bezala: «Emaztearekin elkartuko da, eta biak haragi bat izango dira» (Mt 19,5; cf. Gen 2,24). Jatorrizko hebreerazko «batu» aditzak armonia estua adierazten du, atxikimendu fisiko eta barnekoa, Jainkoarekiko batasuna deskribatzeko erabiltzen den punturaino: «Nire arima zurekin batu da» (Sal 63, 9), otoizten duenak abesten du. Ezkontza-elkartasuna, beraz, bere dimentsio sexual eta gorpuztunean ez ezik, maitasunaren borondatezko dohaintzan ere gogoratzen da. Batasun horren fruitua “haragi bat izatea” da, dela besarkada fisikoan, dela bihotz eta bizitzen batasunean eta, beharbada, bien artean jaioko den umean, bere baitan eramango dituena, genetikoki ez ezik espiritualki ere elkartuz, bi “haragi”. Zure seme-alabak oliba kimuak bezalakoak dira 14. Itzuli gaitezen Salmistaren kantura. Bertan agertzen dira, gizona eta emaztea mahaian eserita dauden etxe barruan, haiekin batera doazen umeak «oliba-kimuak bezala» (Sal 128,3), hots, indarrez eta bizitasunez beteak. Gurasoak etxearen zimenduak bezalakoak badira, seme-alabak familiaren «harri biziak» bezalakoak dira (ik. 1 P 2,5). Esanguratsua da Itun Zaharrean jainkozkoaren ondoren gehienetan agertzen den hitza (yhwh, «Jauna») «semea» (ben) dela, «eraiki» esan nahi duen hebreerazko aditzari erreferentzia egiten dion hitza. (banah). Horregatik, 127. salmoan haurren dohaina goratu egiten da, bai etxe baten eraikuntzari, bai hiriko atean egiten zen gizarte eta merkataritzako bizitzari erreferentzia egiten dioten irudiekin: «Jaunak ez badu etxea eraikitzen, harginak alferrik nekatzen; Jaunak ematen duen herentzia seme-alabak dira; beren ordainsaria sabeleko fruitua dira: gazteen semeak geziak dira gudariaren eskuan; Zorionekoa haiekin bere txondorra betetzen duen gizona: ez da garaitua izango bere aurkariarekin plazan auzitan jarduten duenean» (v. 1,3-5). Egia da irudi hauek antzinako gizarte baten kultura islatzen dutela, baina seme-alaben presentzia da, nolanahi ere, salbamenaren historia beraren jarraipenean familiak duen betetasunaren seinale, belaunaldiz belaunaldiko beste dimentsio honetan bil dezakegu familiako beste dimentsio honetan. Badakigu Itun Berriak «etxean elkartzen den eliza»z hitz egiten duela (cf. 1 Ko 16,19; Rom 16,5; Col 4,15; Phm 2). joka: norbaitek entzun eta irekitzen badit, sartuko naiz eta elkarrekin jango dugu» (3, 20). Horrela azaltzen da Jainkoaren presentzia, otoitz arrunta eta, beraz, Jaunaren bedeinkapena daraman etxea bere baitan. Hau da oinarritzat hartzen dugun 128. Salmoan dioena: «Zion Jainkoarengandik». 5). 16. Bibliak ere familia hartzen du haurren katiximaren egoitzatzat. Hori distira egiten du Pazko-ospakizunaren deskribapenean (ik. Ex 12,26-27; Dt 6,20-25), eta gero esplizitu egin zen judu-haggadan, hau da, pazko-bazkariaren errituarekin batera doan narrazio dialogikoan. Gainera, Salmo batek fedearen familiaren iragarpena goratzen du: «Entzun eta ikasi genuena, gure aitak kontatu zigutena, ez diegu haien seme-alabei ezkutatuko, etorkizuneko belaunaldiei esango diegu: Jaunaren laudorioak, bere boterea, egin zituen mirariak. Jakobentzat arau bat ezarri baitzuen, Israeli lege bat eman zion: gure gurasoei eta seme-alabei nork irakats zezaten agindu zuen ondorengo belaunaldiei gero jaioko ziren, altxatu eta haien seme-alabei berri eman» (Sal 78, 3-6). Beraz, familia da gurasoak beren seme-alaben fedearen lehen irakasle bilakatzen diren lekua. Artisau-lan bat da, pertsona batetik bestera: «Bihar zure semeak galdetzen dizunean […] erantzungo diozu…» (Ex 13,14). Horrela, belaunaldi ezberdinek beren kantua abestuko diote Jaunari, «gazteak eta baita neskameak, zaharrak umeekin batera» (Sal 148,12). 17. Gurasoek beren hezkuntza-misioa serio betetzeko betebeharra dute, Bibliako jakintsuek maiz irakasten dutenez (cf. Pr 3,11-12; 6,20-22; 13,1; 29,17). Haurrak agindua onartzera eta praktikatzera deituak daude: «Ohoratu zure aita eta ama» (Ex 20,12), non «ohore» aditzak adierazten duen. familia- eta gizarte-konpromisoak beren osotasunean betetzea, erlijio-aitzakiekin alde batera utzi gabe (cf. Mc 7,11-13). Izan ere, «aita ohoratzen duenak bere bekatuak barkatzen ditu, ama errespetatzen duenak altxorrak pilatzen ditu» (Si 3,3-4). 18. Ebanjelioak ere gogorarazten digu haurrak ez direla familiaren ondasunak, baizik eta euren bizi-bidea dutela aurretik. Egia bada Jesusek bere burua lurreko gurasoekiko obedientzia eredu gisa aurkezten duela, haiei men eginez (cf. Lk 2,51), egia da ere erakusten duela semearen bizi-aukerak eta bere kristau-bokazioa bereiztea eska dezaketela Jainkoaren Erreinuari bere dedikazioa betetzeko (cf. Mt 10,34-37; Lk 62,9). Gainera, hamabi urterekin berak erantzuten die Mariari eta Joseri bere familia historikoaz harago bete beharreko beste misio bat, goragoko bat (ik. Lk 2,48-50). Horregatik, beste lotura batzuen beharra goraipatzen du, familia-harremanetan ere oso sakonak: «Hauek dira nire ama eta nire anaiak: Jainkoaren Hitza entzun eta praktikan jartzen dutenak» (Lk 8,21). Bestalde, haurrei ematen dien arretan –Ekialde Hurbileko antzinako gizartean eskubide berezirik gabeko subjektutzat eta baita familiaren jabetzako objektutzat hartuta ere–, Jesusek helduei ia irakasle gisa aurkeztera heltzen da, besteengan duten konfiantza soil eta espontaneoagatik: «Egiaz diotsuet, ez bazarete bihurtu eta haurrak bezala bihurtu, ez zarete haren erreinuan sartuko. Nork Beraz, haur hau bezala txiki egiten dena zeruetako erreinuan handiena da” (Mt 18, 3-4). Sufrimenduaren eta odolaren bide bat 19. 128. Salmoan adierazten den idiliak ez du ukatzen Eskritura Santu guztiak markatzen dituen errealitate mingotsa. Minaren presentzia da, gaizkiaren eta indarkeriaren presentzia, familia eta bizimodu intimoa apurtzen dituena. Ezkontzari buruzko Kristoren diskurtsoa (cf. Mt 19,3-9) dibortzioari buruzko eztabaidan txertatzen da Jainkoaren Hitza hasiera batean irekitzen den dimentsio ilun honen etengabeko testigantza, gizonaren eta emakumearen arteko maitasun eta garbitasun harremana nagusi bihurtzen denean: «Zure senarra desio duzu, eta berak menperatuko du eta Bibliako orrialde askotan zehar doan odola, hasi Kainek Abelen aurkako indarkeria anaikideetatik eta Abraham, Isaak eta Jakob patriarken seme-alaben eta emazteen arteko liskar ezberdinetatik, ondoren Daviden familia odolez betetzen duten tragedietaraino iritsiz, Tobiasen kontakizunean edo abandonatutakoaren aitorpen mingotsatik igarotzen diren familia-zailtasun anitzetaraino iritsiz, edo abandonatutakoaren aitorpen mingotsetik: «… Nire bizitzak emaztea higuintzen duen arte, nire anaiak nazkatzen ditut» (Jb 19,13,17). 21. Jesus bera jaio da laster atzerri batera ihes egin behar duen familia xume batean. Pedroren etxera sartzen da non. amaginarreba gaixorik dago (Mk 1,30-31), Jairoren etxean edo Lazaroren etxean heriotza draman parte hartzen uzten du (cf. Mk 5,22-24,35-43); Naingo alargunaren oihu etsitua entzuten du hildako semearen aurrean (cf. Lk 7,11-15), epileptikoaren aitaren oihua entzuten du landako herri txiki batean (cf. Mt 9,9-13; Lk 19,1-10. Publikoek aurkitzen ditu Mateo edo Zakeoren etxeetan bekataria bezalakoak, eta bekataria bere etxeetan sartzen diren emakumeak bezalaxe, Mateo edo Zakeo bezala). Fariseoaren etxea (cf. Lk 7,36-50) Familien kezkak eta tentsioak bere paraboletan sartuz ezagutzen ditu: etxetik irteten diren umeak abenturaren bat probatzera (cf. Lk 15,11-32) jokabide esplikaezinak dituzten ume zailak (cf. Mt 21,28-31, ardoaren biktimak 2-9). (cf. Jn 2,1-10) edo gonbidatuen asistentzia faltagatik (cf. Mt 22,1-10), familia txiro batean txanpon bat galtzearen amesgaiztoa ezagutzen duen bezala (ik. Lk 15,8-10). min batzuen artean, eta bidearen helburua erakusten die, Jainkoak «begietako malkoak garbituko dituenean. Ez da gehiago heriotzarik, ez dolurik, ez oihurik, ez oinazerik izango» (Ap 21, 4). langile gisa aurkeztua, bere eskuen lanarekin bere familiaren ongizate fisikoari eta lasaitasunari eutsi diezaiokeena: «Eskuen lanetik jango duzu, zoriontsu izango zara, ongi etorriko zaizu» (v. 2). Lan hori giza bizitzaren duintasunaren oinarrizko atal bat dela ondorioztatzen da Bibliaren lehen orrialdeetatik, «Jainkoak gizakia hartu eta Edengo lorategian jarri zuen, gorde eta lantzeko» esaten denean (Gen 2,15). Langilearen irudikapena da materia eraldatzen duena eta sortutakoaren energiak aprobetxatzen dituena, «zure izerdiaren ogia» jaiotzen duena (Sal 127,2), bere burua lantzeaz gain. 24. Lanak ahalbidetzen du aldi berean gizartearen garapena, familiaren sostengua eta baita haren egonkortasuna eta emankortasuna ere: «Ikus dezazula Jerusalemen oparotasuna zure bizitzako egun guztietan; zure seme-alabak ikus ditzazuen» (Sal 128,5-6). Esaera liburuan familia-amaren zeregina ere ageri da, zeinaren lana bere eguneroko berezitasun guztietan azaltzen den, senarraren eta seme-alaben laudorioak erakarriz (cf. 31,10-31). bizibidea (cf. Eg 18, 3; 1 Ko 4, 12; 9, 12), lanaren beharraz, arau zorrotz bat ezarri zuen bere komunitateentzat: «Norbaitek ez badu lanik egin nahi, ez dezala jan» (2 Ts 3,10; ik. 1 Ts 4,11). ulertzen du langabezia eta lan prekarietatea sufrimendu bilakatzen direla, Ruten liburu txikian adierazi bezala eta Jesusek gogoratzen duen bezala herriko plazan eserita, behartutako aisialdian, langileen parabolan (ik. Mt 20,1-16), edo nola bizi duen askotan behartsu eta goseez inguratuta egotean. Hori da gizartea tragikoki bizitzen ari dena herrialde askotan, eta lan iturririk ez horrek modu ezberdinetan eragiten du familien lasaitasuna. 26. Ezin dugu ahaztu bekatuak gizartean sartzen duen endekapena, gizakiak naturaren aurrean tirano gisa jokatzen duenean, hura suntsituz, modu berekoi eta are anker batean erabiliz. Ondorioak dira, aldi berean, lurzoruaren basamortutzea (ik. Gen 3,17-19) eta desoreka ekonomiko eta sozialak, zeinen aurka argiro altxatzen den profeten ahotsa, Eliasengandik (ik. 1. Erregeak 21) Jesusek berak injustiziaren aurka esaten dituen hitzetara (ik. Lk 12,13-21-13). Besarkadaren samurtasuna 27. Kristok bere ikasleen ikur gisa sartu ditu maitasunaren legea eta besteei norberaren dohainaren gainetik (ik. Mt 22,39; Jn 13,34), eta aitak edo amak euren existentzian lekuko ohi duen printzipio baten bidez egin zuen: «Inork ez du maitasun handiagorik (norberaren lagunentzat) (15) lagunentzat». Errukia eta barkamena ere maitasunaren fruitua dira. Ildo honetan, eszena hori Jerusalemgo tenpluko esplanadean adulterio bat erakusten du, bere salatzaileez inguratuta, eta gero bera kondenatzen ez duen eta bizitza duinago batera gonbidatzen duen Jesusekin bakarrik (ik. Jn 8,1-11). 28. Maitasunaren horizontean, ezkontzaren eta familiaren kristau esperientziaren erdigunea, beste bertute bat ere nabarmentzen da, harreman frenetiko eta azaleko garai hauetan baztertu samarra: samurtasuna. Goazen 131. Salmo gozo eta bizira. Beste testu batzuetan ere adierazi bezala (ik. Ex 4,22; Is 49,15; Sal 27,10), fededunen eta beren Jaunaren arteko batasuna aitaren edo amaren maitasunaren ezaugarriekin adierazten da. Hemen agertzen da amaren eta bere haurraren artean dagoen intimitate fin eta samurra, bularra eman ostean amaren besoetan lo egiten duen jaioberria. Hebreerazko gamul hitzak adierazten duen bezala, haur bat da, eta bularrean daraman amari kontzienteki eusten diona. Orduan intimitate kontziente bat da eta ez soilik biologikoa. Horregatik abesten du salmistak: «Nire barnea bakean eta isiltasunean daukat, amaren altzoan txirikordatua bezala» (Sal 131,2). Aldi berean, beste eszena batera joan gaitezke, non Oseas profetak aita gisa Jainkoaren ahoan jartzen dituen hitz hunkigarri hauek: «Israel gaztea zenean, maite nuen […] Efraim ibiltzen irakatsi nion, besoetan altxatu nuen […] Giza sokekin, maitasun-uhalekin erakarri nuen; Haientzat umea masailaren kontra altxatzen duenaren antzekoa nintzen, makurtu eta jaten eman nuen» (11,1.3-4). Fedez eta maitasunez, graziaz eta konpromisoz, giza familiaz eta Trinitate jainkotiarrez egindako ikuspegi honekin, Jainkoaren Hitzak gizonaren, emakumearen eta seme-alaben eskuetan uzten duen familia kontenplatzen dugu, Aita, Seme eta Espiritu Santuaren arteko batasunaren irudia den pertsonen elkartasuna osa dezaten. Sorkuntza eta hezkuntza jarduera, berriz, Aitaren sorkuntza lanaren isla da. Familiari dei egiten zaio eguneroko otoitza, Jainkoaren Hitzaren irakurketa eta jaunartze eukaristikoa partekatzera, maitasuna hazi eta Espiritua bizi den tenplu bilakatzeko. 30. Familia bakoitzaren aurrean, Nazareteko familiaren ikonoa aurkezten da, bere eguneroko bizitza nekeak eta baita amesgaiztoak ere osatuta, Herodesen indarkeria ulertezina jasan behar izan zuenean bezala, gaur egun ere tragikoki errepikatzen den esperientzia baztertu eta defentsarik gabeko iheslarien hainbeste familietan. Jakintsuak bezala, familiak gonbidatzen dira Haurra eta Ama kontenplatzera, prosternatzera eta gurtzera (cf. Mt 2,11). Mariari bezala, ausardiaz eta lasaitasunez bizitzera gomendatzen zaie familia-erronka triste eta zirraragarriak, eta Jainkoaren mirariak beren bihotzean gorde eta gogoetatzera (ik. Lk 2,19,51). Mariaren bihotzeko altxorrean ere gure familia bakoitzaren gertakari guztiak daude, arreta handiz gordetzen dituenak. Horregatik, haiek interpretatzen lagun diezaguke Jainkoaren mezua familiaren historian aitortzeko. Bigarren kapitulua FAMILIEN ERREALITATEA ETA ERRONKAK 31. Familiaren ongia erabakigarria da munduaren eta Elizaren etorkizunerako. Ezkontza eta familiari buruz, gaur egungo zailtasun eta erronkei buruz egin diren analisiak ugariak dira. Osasungarria da errealitate konkretuari erreparatzea, izan ere, «Espiritu Santuaren eskakizunek eta deiek ere oihartzun dute historiako gertakarietan bertan», zeinen bidez «Eliza ezkontzaren eta familiaren misterio agortezina ezagutzera bideratu baitaiteke»[8]. Ez dut hemen aurkezteko asmorik egungo testuinguruan familiari lotutako hainbat gairi buruz esan litekeen guztia. Baina, Aita Sinodoek mundu osoko familien errealitateari erreparatu diotela ikusita, egoki deritzot euren pastoralen ekarpen batzuk biltzea, nire ikuspegitik datozen beste kezka batzuk gehituz. Familiaren egungo egoera 32. «Kristoren irakaspenei leial, gaur egungo familiaren errealitateari bere konplexutasun osoan, bere argi eta itzaletan begiratzen diogu […] Egun aldaketa antropologiko-kulturalak bizitzaren alderdi guztietan eragiten du eta ikuspegi analitikoa eta dibertsifikatua eskatzen du»[9]. Duela zenbait hamarkadaren testuinguruan, Espainiako Gotzainek jada askatasunerako espazio gehiago dituen etxeko errealitate bat aitortzen zuten, «kargen, erantzukizunen eta zereginen bidezko banaketarekin […] Ezkontideen arteko komunikazio pertsonala gehiago baloratuz, guztia gizatiartzen laguntzen du. familia-bizikidetza […] Ez bizi garen gizarteak, ez aurrera goazenak, ez dute uzten iraganeko formek eta ereduak bereizirik gabe irautea»[10]. Baina «jakitun gara aldaketa antropologiko-kulturalak hartzen ari diren norabideaz, hori dela eta, gizabanakoek iraganean baino gutxiago babesten dituzte gizarte-egiturek beren bizitza afektibo eta familiarrean»[11]. 33. Bestalde, «kontuan hartu behar dugu indibidualismo larri batek suposatzen duen arrisku gero eta handiagoa, familia-loturak desitxuratzen dituena eta familiako kide bakoitza uharte gisa kontsideratzen amaitzen duena, gailentzen baita, zenbait kasutan, izaera absolutuarekin hartutako bere desioen arabera eraikitzen den subjektuaren ideia»[12]. «Jabetzaren eta gozamenaren kultura indibidualista gehiegizko batek eragindako tentsioek intolerantzia eta agresibitate dinamikak sortzen dituzte familien barruan»[13]. Egungo bizi-erritmoa, estresa, gizarte- eta lan-antolaketa gehitu nahiko nituzke, aukera iraunkorrak arriskuan jartzen dituzten kultur faktoreak direlako. Aldi berean, fenomeno anbiguoak aurkitzen ditugu. Esaterako, badago pertsonalizazioa, agindutako jokabideak erreproduzitu beharrean benetakotasuna ardatz duena. Gaitasun eta espontaneotasun desberdinak susta ditzakeen balio bat da, baina, okerra bada, susmo iraunkorreko jarrerak sor ditzakeena, konpromisoetatik ihes egitea, erosotasunean konfinatzea, harrokeria. Aukeratzeko askatasunak bere bizitza planifikatzeko eta bere baitan onena lantzeko aukera ematen du, baina helburu noblerik eta diziplina pertsonalik ez badu, eskuzabaltasunez emateko ezintasuna bihurtzen da. Izan ere, ezkontza-kopurua gutxitzen den herrialde askotan, bakarrik bizitzea erabakitzen duten edo elkarbizitzarik gabe elkarrekin bizi direnen kopurua handitzen da. Justizia zentzu laudagarria ere nabarmendu dezakegu; baina, gaizki ulertuta, zerbitzuak soilik eskatzen dituzten bezero bihurtzen ditu herritarrak. 34. Arrisku horiek familia ulertzeko modura pasatzen badira, pasagune bilaka daiteke, bertara joaten den norberak komeni zaionean, edo eskubideak aldarrikatzeko, loturak desioen eta zirkunstantzien prekarietate aldakorrean uzten diren bitartean. Sakonean, gaur egun erraza da benetako askatasuna nahastea norberak egoki deritzon moduan epaitzen duen ideiarekin, gizabanakoetatik haratago ez balego bezala gidatuko gaituen egia, balio, printzipiorik, dena berdina izango balitz bezala eta edozer onartu beharko litzatekeen bezala. Testuinguru horretan, ezkontzako ideala, esklusibitatearen eta egonkortasunaren aldeko apustuarekin, erosotasun zirkunstantzialak edo sentikortasunaren kapritxoek suntsitzen amaitzen dute. Bakardadeari beldurra ematen zaio, babes eta fideltasun espazio bat nahi da, baina aldi berean hazten da asmo pertsonalen lorpena atzeratu dezakeen harreman batek harrapatuta geratzeko beldurra. 35. The Kristauek ezin dute utzi ezkontza proposatzeari, egungo sentsibilitateen aurka ez egiteko, modan egoteko edo hondamendi moral eta giza hondamendiaren aurrean gutxiagotasun sentimenduengatik. Munduari eman ditzakegun eta eman behar ditugun balioak kenduko genituzke. Egia da ez duela zentzurik egungo gaitzen salaketa erretorikoan gelditzeak, horrekin zerbait aldatuko bagenu bezala. Agintearen indarrez arauak ezartzen saiatzea ere ez da erabilgarria. Ahalegin arduratsuagoa eta eskuzabalagoa egin dezakegu, hau da, ezkontza eta familia aukeratzeko arrazoiak eta motibazioak aurkeztean, pertsonak hobeto egon daitezen Jainkoak eskaintzen dien graziari erantzuteko. 36. Aldi berean umila eta errealista izan behar dugu, zenbaitetan kristau konbentzimenduak aurkezteko gure moduak eta pertsonak tratatzeko moduak gaur egun damutzen duguna eragiten lagundu duela, horregatik autokritika erreakzio sanoa izaten dugula. Bestalde, sarritan aurkezten dugu ezkontza, non bere helburu bateratua, maitasunean hazteko deia eta elkarrekiko laguntza ideala, ugaltzearen betebeharra ia esklusiboki azpimarratzeaz gainditzen baitzen. Ezkontza berriei ere ez diegu laguntza ona eman lehen urteetan, euren ordutegietara, hizkuntzetara eta kezka zehatzenetara egokitzen diren proposamenekin. Beste batzuetan, ezkontzaren ideal teologikoa ere aurkeztu dugu abstraktua, ia artifizialki eraikia, egoera konkretutik eta benetako familien aukera eraginkorretatik urrun. Gehiegizko idealizazio horrek, batez ere grazian konfiantza piztu ez dugunean, ez du ezkontza desiragarri eta erakargarriagoa egin, guztiz kontrakoa baizik. 37. Luzaroan uste genuen doktrina, bioetika eta moral gaietan tematu besterik gabe, graziarako irekiera motibatu gabe, familiei behar adina laguntzen genuela, ezkontideen lotura sendotzen eta elkarbanatutako bizitza esanahiz betetzen. Zailtasunak ditugu ezkontza bizitza osoan zehar jasan beharreko zama gisa baino gehiago garapen eta betetze bide dinamiko gisa aurkeztea. Zaila egiten zaigu ere fededunen kontzientziari lekua uztea, askotan Ebanjelioari bere mugen artean ahalik eta ondoen erantzuten diotenak eta eskema guztiak hautsita dauden egoeretan beren discernimendua gara dezaketelako. Kontzientziak osatzera deituak gaude, baina ez horiek ordezkatzen saiatzeko. 38. Eskertu behar dugu gehienek denboran iraun nahi duten eta besteekiko errespetua bermatzen duten familia-harremanak baloratzen dituztela. Hori dela eta, estimatzen da Elizak maitasunaren hazkuntzarekin, gatazkak gainditzearekin edo haurren hezkuntzarekin lotutako gaietan laguntza eta aholkularitza espazioak eskaintzea. Askok adiskidetzean bizi duten graziaren indarra estimatzen dute sakramentala eta Eukaristian, ezkontza eta familiaren erronkei aurre egiteko aukera ematen diena. Zenbait herrialdetan, batez ere Afrikako hainbat tokitan, laikotasunak ez du lortu balio tradizional batzuk ahultzea, eta ezkontza bakoitzean bi familia zabalen arteko batasun sendoa dago, non gatazkak eta zailtasunak kudeatzeko sistema ongi zehaztua mantentzen den oraindik. Egungo munduan ere eskertzen dugu denboran iraun ez ezik, proiektu komun baten alde eta maitasuna gordetzen jarraitzen duten ezkontzen testigantza ere. Honek pastoral positibo eta abegikorrari ateak irekitzen dizkio, Ebanjelioaren eskakizunetan pixkanaka-pixkanaka sakontzea posible egiten duena. Hala ere, askotan defentsan jokatu dugu, eta artzain-energiak mundu dekadentearen aurkako erasoa bikoiztu egin dugu, zoriontasunerako bideak erakusteko gaitasun proaktibo gutxirekin. Askok ez dute uste Elizak ezkontza eta familiari buruzko mezua Jesusen predikazioaren eta jarreren isla argia izan denik, zeinak, ideal zorrotza proposatzen zuen bitartean, ez zuen inoiz galdu hauskorrekiko hurbiltasun errukitsua, emakume samariarra edo emakume adulterioarekiko, esaterako. 39. Horrek ez du esan nahi maitasuna eta dedikazioa sustatzen ez duen kultur dekadentziaz ohartu gabe egotea. Azken bi sinodoen aurreko kontsultek «behin-behinekoaren kultura»ren hainbat sintoma azaleratu zituzten. Jendeak duen abiaduraz ari naiz, adibidez Harreman emozional batetik bestera doaz. Maitasuna, sare sozialak bezala, kontsumitzaileak nahi duen moduan konektatu edo deskonektatu daitekeela eta baita azkar blokeatu ere. Konpromiso iraunkor baten aurreikuspenak sortzen duen beldurra ere pentsatzen dut, denbora librearen obsesioa, kostuak eta onurak neurtzen dituzten eta bakardadea konpontzeko, babesa izateko edo zerbitzuren bat jasotzeko bitartekoak badira bakarrik mantentzen diren harremanei. Objektuekin eta ingurunearekin gertatzen dena harreman afektiboetara eramaten da: dena botatzekoa da, bakoitzak erabiltzen eta botatzen du, gastatu eta apurtu, erabili eta birrintzen du erabilgarria den bitartean. Orduan agur! Narzisismoak jendea ezin du bere buruaz, bere desio eta beharrez harago begiratu. Baina beste batzuk lehenago edo beranduago erabiltzen dituenak logika berarekin erabiltzen, manipulatzen eta abandonatzen amaitzen du. Deigarria da sarritan hausturak gertatzea “autonomia” moduko bat bilatzen duten heldu adinekoengan, eta elkarrekin zahartzearen ideala baztertzen dutenak, elkar zainduz eta elkarri lagunduz. 40. «Sinplifikatzeko arriskuan, esan genezake badela kultura bat gazte asko bultzatzen dituena, familia bat ezin izatera, etorkizuneko aukerak gabe daudelako. Hala ere, kultura horrek beste askori ematen die, aitzitik, hainbeste aukera, non haiek ere familia bat sortzeari uko egiten diote»[14]. ekonomia, lan edo ikasketa arazoak. Batzuetan, beste arrazoi batzuengatik, hala nola, ezkontza eta familia gutxiesten duten ideologien eragina, euren burua busti nahi ez duten beste bikote batzuen porrotaren esperientzia, handiegia eta sakratuegitzat jotzen duten zerbaitekiko beldurra, elkarrekin bizitzeak dakartzan aukera sozialak eta abantaila ekonomikoak, maitasunaren kontzepzio emozional eta erromantiko hutsa, askatasuna galtzeko beldurra eta burujabetza instituzionaltzat hartzen den ororen ukapena, burokratikoa»[15]. Gazteen zuntz intimoenak ukitzen laguntzen diguten hitzak, motibazioak eta testigantzak aurkitu behar ditugu, non eskuzabaltasuna, konpromisoa, maitasuna eta baita heroismoa ere gai diren, ezkontzaren erronka ilusioz eta ausardiaz onartzera gonbidatzeko. 41. Aita Sinodoek gaur egungo «mugarik gabeko afektibitate bat inposatzen omen duten joera kulturala, […] afektibitate nartzisista, ezegonkor eta aldakorra, beti subjektuei heldutasun handiagoa lortzen laguntzen ez diena». Esan dute kezkatuta daudela «pornografiaren nolabaiteko hedapena eta gorputzaren komertzializazioa, besteak beste Interneten erabilera desorekatuak bultzatuta», eta «prostituzioa egitera behartuta dauden pertsonen egoerarekin». Testuinguru horretan, «ezkontideak sarritan ziurtasunik gabe sentitzen dira, erabaki ezinean eta zaila egiten zaie bideak aurkitzea hazi. Asko dira bizitza emozionalaren eta sexualaren lehen faseetan egoteko joera dutenak. Ezkontideen arteko krisiak familia ezegonkortzen du eta, banantze eta dibortzioen bidez, ondorio larriak izan ditzake helduengan, haurrengan eta gizartean, gizabanakoaren eta gizartearen arteko loturak ahulduz»[16].Ezkontzako krisiei maiz «azaletik eta pazientziaren, elkarrizketa zintzoaren, elkarrekiko barkamenaren, adiskidetzearen eta, halaber, sakrifizioaren ausardirik gabe aurre egiten zaie. Porrotak harreman berriak, bikote berriak, batasun berriak eta ezkontza berriak sortzen ditu, kristau aukerarako familia-egoera konplexu eta problematikoak sortuz»[17] 42. «Era berean, gainbehera demografikoak, mentalitate antinatalista baten ondorioz eta ugalketa-osasunaren politika globalak bultzatuta, ez du soilik baldintzatzen duen egoera bat, non belaunaldien segidak belaunaldien segidak denboran zehar arrisku ekonomikoa bermatuko ez duen eta arrisku ekonomikoa bermatuko ez ezik. etorkizunean itxaropena galtzea Bioteknologien aurrerapenak ere eragin handia izan du jaiotza-tasetan»[18]. Beste faktore batzuk gehitu daitezke, hala nola «industrializazioa, sexu-iraultza, gainpopulazioaren beldurra, arazo ekonomikoak. Kontsumo-gizarteak ere desanimatu dezake jendea seme-alabak edukitzea bere askatasuna eta bizimodua mantentzeko soilik»[19]. Egia da kontzientzia zuzena dela senarrek, bizitzaren komunikazioan oso eskuzabalak izan direnean, haurren kopurua mugatzeko erabakira bideratu ditzakete arrazoi aski larriengatik, baina, era berean, «kontzientzia duintasun hori maitatzeagatik, Elizak indar osoz arbuiatzen ditu Estatuaren esku-hartze hertsatzaileak antisorgailuaren, esterilizazioaren eta are abortuaren alde»[20]. Neurri hauek onartezinak dira jaiotza-tasa altua duten lekuetan ere, baina deigarria da politikariek ere bultzatzea jaiotza-tasa oso baxuaren tragedia jasaten duten herrialde batzuetan. Koreako apezpikuek adierazi dutenez, hori «kontraesanean jokatzea eta norberaren betebeharra alde batera uztea» da[21]. 43. Zenbait gizartetan fedearen eta praktika erlijiosoaren ahultzeak familiei eragiten die eta bakarrik gehiago uzten ditu zailtasunekin. Gurasoek adierazi zutenez, «gaur egungo kulturaren pobrezia handienetako bat bakardadea da, pertsonen bizitzan Jainkoaren ezaren ondorioa eta harremanen hauskortasunaren ondorioa. Era berean, ezintasun sentsazio orokorra dago errealitate sozioekonomikoaren aurrean, askotan familiak zapaltzen amaitzen duena […] Askotan, familiak abandonatuta sentitzen dira erakundeen ikuspuntu negatiboen desinteresen ikuspuntutik. antolakuntza sozialaren agerikoak dira: krisi demografikotik hezkuntza zailtasunetara, bizitza jaioberriari ongietorria emateko neketik sentitzera. adinekoen presentzia zama gisa, batzuetan indarkeriara iristen den ondoeza emozional bat zabaldu arte. Estatuari dagokio legegintza- eta lan-baldintzak sortzea gazteen etorkizuna bermatzeko eta haiek familia sortzeko proiektua gauzatzen laguntzeko»[22]. 44. Etxebizitza duin edo egokirik ez izateak harremana formalizatzea atzeratzea ekarri ohi du. Gogoratu behar da «familiak eskubidea duela etxebizitza duina, familia-bizitzarako egokia eta bere kideen osasun- eta bizitza fisikorako oinarrizko zerbitzu-kopuruarekin proportzionala, familia-bizitzarako oinarrizko zerbitzuak eskaintzen dituena. komunitatea»[23]. Familia eta etxea elkar aldarrikatzen duten bi gauza dira. Adibide honek erakusten du familia-eskubideetan tematu behar dugula, eta ez eskubide indibidualetan soilik. Familia gizarteak ezin duen ondasuna da, baina babestu egin behar da[24]. Eskubide horien defentsa «familia-erakundearen aldeko dei profetikoa da, errespetatu eta defendatu behar den familia-eraso guztien aurka, batez ere egungo testuinguru politikoan okupatzen duen eremu txikian»[25]. Familiek, besteak beste, «agintari publikoen familia politika egoki batekin kontatu ahal izatea arlo juridikoan, ekonomikoan, sozialean eta fiskalean»[26] Batzuetan, familiaren larritasuna izugarria da, maite baten gaixotasunaren aurrean ezin dutenean. osasun-zerbitzu egokietarako sarbidea izatea, edo enplegu duinerako aukerarik gabeko denbora luzatzen denean. «Koertzio ekonomikoak familiak hezkuntzarako, bizitza kulturarako eta bizitza sozial aktiborako sarbidea baztertzen du. Egungo sistema ekonomikoak gizarte-bazterketa mota desberdinak sortzen ditu. Familiek bereziki lanarekin lotutako arazoak jasaten dituzte. Gazteentzako aukerak gutxi dira eta lan eskaintza oso selektiboa eta prekarioa da. Lanaldi luzeak dira eta askotan bidaia-denbora luzeek gehitzen dituzte. Honek ez die laguntzen familiako kideei elkar eta beren seme-alabak aurkitzen, eguneroko harremanak elikatzeko»[27] 45. «Hainbat dira ezkontzaz kanpo jaiotzen diren umeak, batez ere herrialde batzuetan, eta asko geroago gurasoetako bakarrarekin hazten direnak edo familia-testuinguru hedatu edo berregituratu batean […] Bestalde, haurtzaroaren sexu-esplotazioak gaur egungo gizartearen eskandalu eta perbertsorik handienak osatzen ditu. Era berean, gerraren, terrorismoaren edo krimen antolatuaren presentziak eragindako indarkeriaren ondorioz, familia-egoerak okerrera egiten dira eta, batez ere, metropoli handietan eta haien periferietan, kaleko haurren fenomenoa hazten da. ikastetxeetan eta kristau komunitate eta erakundeetan[29]. 46. »Migrazioak «familia bizitzan dituen ondorio guztiekin aurre egin eta ulertu beharreko garaiaren beste seinale bat da»[30]. Azken Sinodoak garrantzi handia eman dio arazo honi, eta adierazi duenez, «modu ezberdinetan munduko hainbat tokitako populazio osoei dagokie. Elizak zeregin garrantzitsua izan du alor honetan. Lekuko ebanjeliko hori mantendu eta garatzeko beharra (ik. Mt 25,35) inoiz baino premiazkoagoa da gaur egun […] Giza mugikortasuna, pertsonen mugimendu historiko naturalari dagokiona, herrialde aberastasuna eta emigraziorako aberastasuna emigratu dezakeena. Beste gauza bat da familien behartutako migrazioa, gerra, jazarpen, pobrezia, injustizia egoeren ondorioz, askotan bizitzak arriskuan jartzen dituen bidaiaren gorabeherak, pertsonak traumatizatzen dituena eta familiak desegonkortzen dituena beren kulturak, jatorri erlijiosoa eta giza jatorria, baita beren erritoen eta tradizioen aberastasun espirituala ere, pastoral espezifikoen bidez ere […] Migrazio esperientziak bereziki dramatikoak eta dramatikoak dira. suntsitzaileak, bai familientzat bai norbanakoentzat, legezkotasunetik kanpo gertatzen direnean eta nazioarteko giza trafikoaren zirkuituek eusten dituztenean. Era berean, lagundu gabeko emakume edo umeei buruzkoak direnean, herrialde batetik bestera igarotzeko lekuetan denbora luzez egotera behartuta, errefuxiatuen kanpamenduetan, ezin baita integrazio bide bat hasi. Muturreko pobreziak eta beste desintegrazio-egoerek batzuetan familiak beren seme-alabak saltzera bultzatzen dituzte prostituziorako edo organoen salerosketarako.»[31] «Kristauen jazarpenak, baita gutxiengo etniko eta erlijiosoen aurkakoak ere, munduko leku askotan, batez ere Ekialde Hurbilean, proba handia dira: Elizarentzat ez ezik, baita kristau-komunitate osoak ere babestu behar du herrialde guztietan beren familia osoak babesteko ahalegina. jatorria»[32]. 47. Aitak ere arreta berezia eskaini zieten «desgaitasunen bat duten pertsonen familiei, zeinen baitan urritasun horrek, bizitzan apurtzen denak, erronka sakon eta ustekabean sortzen dituenak, eta oreka, desioak eta itxaropenak apurtzen dituena […] Seme-alaba ezinduaren kalbario zaila maitasunez onartzen duten familiei miresmen handia merezi dute. Elizari eta gizarteari leialtasun-bizitzaren testigantza baliotsu bat oparituko diote. ezagutu, kristau komunitatearekin batera, keinu eta hizkuntza berriak, ulermen eta identitate formak, hauskortasunaren misterioa harrera eta zaintzeko bidean. Desgaitasuna duten pertsonak maitasunean, elkarrekiko laguntzan eta batasunean hazteko opari eta aukera bat dira familiak […] Desgaitasuna duten pertsonen presentzia fedearen begiekin onartzen duen familia bizitza bakoitzaren kalitatea eta balioa aitortu eta bermatu ahal izango du, bere beharrekin, eskubideekin eta aukerarekin. Familia horrek laguntza eta zaintza eskainiko ditu, eta laguntasuna eta maitasuna sustatuko ditu, bizitzako fase guztietan»[33]. Azpimarratu nahi dut bai migratzaileei eta bai ezinduei eskainitako arreta Espirituaren seinale dela. Bi egoerak paradigmatikoak direlako: batez ere, jokoan jartzen dute nola bizi den errukitsuenaren harrera eta integrazioaren logika. maitasuna eta bedeinkapentzat hartu behar dira adinekoen alde, espiritualki eta sozialki lan egiten duten familia-elkarte eta mugimenduei […] Oso industrializatutako gizarteetan, non haien kopurua handitzen ari den, jaiotza-tasa jaisten ari den bitartean, zama gisa hautemateko arriskua dute, bestalde, behar duten zaintzak maiz jartzen du bere maitea”[4]. «Bizitzaren amaierako fasea baloratzea are beharrezkoagoa da gaur egun, izan ere, gaur egungo gizartean trantsizio unea modu guztietan bertan behera uztea da. Adinekoen ahulezia eta menpekotasuna batzuetan bidegabe ustiatzen dira abantaila ekonomikorako. Familia askok irakasten digute bizitzako azken urteei aurre egin diezaiekegula gure existentzia osoa Pazko misterioan betetzearen eta integratzearen zentzua baloratuz. Adineko jende ugari harrera egiten zaie eliz egituretan, non ingurune lasai eta familiar batean bizi ahal izateko maila material eta espiritualean. Eutanasia eta lagundutako suizidioa mehatxu larriak dira mundu osoko familientzat. Bere praktika legezkoa da herrialde askotan. Elizak, praktika hauen aurka irmoki agertuz, bere adineko eta gaixo dauden kideak zaintzen dituzten familiei laguntzeko betebeharra sentitzen du».[35] 49. Azpimarratu nahi dut miserian murgilduta dauden familien egoera, hainbat modutan zigortuak, non bizitzaren mugak modu lazgarrian bizi diren. Pertsona orok zailtasunak baditu, oso pobreago batean, [36] emakume bakar batean hazi behar du seme-alaba. Banantze baten ondorioz edo beste arrazoi batzuengatik, eta beste pertsona batekin uzteko aukerarik gabe lan egin behar du, umea era guztietako arriskuak jartzen dituen abandonuan hazten da, eta bere heltze pertsonala arriskuan jartzen da behartsuenek bizi dituzten egoera zailetan, Elizak arreta berezia jarri behar du ulertzeko, kontsolatzeko, integratzeko, saihesteko. haitz bat balira bezala arau batzuk ezarriz, eta horrek hain zuzen ere Jainkoaren errukia ekartzera deitua dagoen Ama horrek epaitu eta abandonatuak sentiaraztea eragiten du. Horrela, graziaren indar sendagarria eta Ebanjelioaren argia eskaini beharrean, batzuek «doktrinatu» egin nahi dute, «besteen aurka botatzeko harri hilak»[37]. Erronka batzuk 50. Ibilbide sinodalean egindako bi kontsultetan jasotako erantzunetan erronka berriak planteatzen dituzten egoera anitzenak aipatu ziren. Jada adierazitakoez gain, askok hezkuntza funtzioa aipatu dute, eta oztopatu egiten da, besteak beste, gurasoak nekatuta eta hitz egiteko gogorik ez dutelako etxera iristen, familia askotan jada ez dago elkarrekin jateko ohiturarik ere, eta telebistarekiko menpekotasunaz gain distrakzio eskaintza ugari hazten ari direlako. Horrek zaildu egiten du gurasoengandik seme-alabei fedea transmititzea. Beste batzuek adierazi zuten familiak maiz gaixotzen direla antsietate izugarriaren ondorioz. Badirudi etorkizuneko arazoak prebenitzeak oraina partekatzeak baino kezka handiagoa duela. Arazo kulturala den hori larriagotu egiten da etorkizun profesionalaren ziurgabetasunagatik, segurtasun ezagatik edo seme-alaben etorkizunarekiko beldurragatik. 51. Drogamenpekotasuna gure garaiko izurriteetako bat bezala ere aipatu zen, familia asko sufritu eta askotan suntsitzen amaitzen duena. antzeko zerbait Alkoholismoarekin, jokoarekin eta bestelako mendekotasunekin gertatzen da. Familia izan liteke prebentziorako eta eusteko lekua, baina gizartea eta politika ez dira guztiz jabetzen arriskuan dagoen familia batek «erreakzionatzeko gaitasuna galtzen duela bere kideei laguntzeko […] Haustura honen ondorio larriak nabaritzen ditugu hautsitako familietan, errotik deserrotuta dauden umeetan, abandonatutako adinekoetan, bizi diren gurasoen seme-alaba umezurtz, nerabe eta gazte desorientatuta eta araurik gabekoetan»[38]. Mexikoko apezpikuek adierazi dutenez, badaude familia-indarkeria egoera tristeak, gizarte-agresibotasun berrien sorleku direnak, izan ere, «familia-harremanek nortasun bortitza izateko joera ere azaltzen dute. Horretan eragiten duten familiak komunikazio eskasa dutenak dira; horietan defentsa-jarrerak nagusitzen dira eta euren kideek ez dute elkar onartzen; familia-harremanak eta guraso-harremanak indarkeriazkoak eta gatazkatsuak izateko joera ez dutenak; zeinetan, guraso-seme-alaben arteko harremanak etsaitasun-jarrerak dira. 52. Inork ezin du pentsatu familia ezkontzan oinarritutako gizarte natural gisa ahultzea gizarteari mesede egiten dion zerbait denik. Alderantziz gertatzen da: pertsonen heltzeari, komunitatearen balioak lantzeari eta pertsonen garapen etikoari kalte egiten dio. hiriak eta herriak. Jada ez dago argi gizon eta emakumearen arteko batasun esklusibo eta disolbaezinak bakarrik betetzen duen funtzio sozial osoa, konpromiso egonkorra izanik eta emankortasuna posible eginez. Aitortu behar dugu nolabaiteko egonkortasuna eman dezaketen familia-egoera askotarikoak, baina de facto edo sexu berekoen arteko elkartzeak, adibidez, ezin dira ezkontzarekin parekatu. Prekarioa edo bizitzaren komunikazioari itxita dagoen sindikatu batek ez digu gizartearen etorkizuna ziurtatzen. Baina nor da gaur egun ezkontzak sendotzeaz, mehatxatzen dituzten arriskuak gainditzen laguntzeaz, hezkuntza-eginkizunean laguntzeaz, ezkontza-elkartearen egonkortasuna suspertzeaz? 53. «Gizarte batzuetan oraindik indarrean dago poligamiaren praktika; Beste testuinguru batzuetan, ezkontza konbinatuen praktikak bere horretan dirau […] Testuinguru askotan, eta ez bakarrik Mendebaldekoetan, ezkontzaren aurretiko bizikidetzaren praxia zabaltzen da, baita erakunde-loturaren forma hartzera bideratu gabeko bizikidetzak ere»[40]. Hainbat herrialdetan, legediak alternatiba ugariren aurrerapena errazten du, beraz, esklusibotasun, disolbaezintasun eta bizitzarako irekitasun notak dituen ezkontza eskaintza zaharkitu gisa agertzen amaitzen da beste askoren artean. Familiaren lege-deseraikuntza bat aurrera doa herrialde askotan, ia esklusiboki oinarritutako formak hartzeko joera duena. borondatearen autonomiaren paradigma. Zilegi eta bidezkoa den arren, familia-forma zaharrak «tradizionalak» baztertzea, autoritarismoak eta are indarkeriak ere ezaugarri dituztenak, horrek ez luke ezkontza mespretxua ekarri behar bere benetako esanahia berraurkitzea eta berritzea baizik. Familiaren indarra «funtsean maitatzeko eta maitatzen irakasteko ahalmenean datza. Familiak minduta egon arren, maitasunari esker hazi daiteke»[41]. 54. Errealitateari begirada labur honetan, nabarmendu nahi dut, emakumeen eskubideen aitorpenean eta espazio publikoetan parte hartzean hobekuntza nabarmenak izan badira ere, oraindik asko dagoela egiteko zenbait herrialdetan. Ohitura onartezinak ez dira guztiz desagerrarazten. Emakumeen aurka batzuetan gauzatzen den indarkeria lotsagarria, familiaren tratu txarrak eta esklabotza mota desberdinak nabarmentzen ditut, indar maskulinoaren erakustaldi bat baizik eta degradazio koldar bat baizik. Ezkontza batzuetan emakumeen aurka egiten den hitzezko, fisiko eta sexu indarkeriak ezkontza-elkartearen izaera bera kontraesanean du. Pentsatzen dut zenbait kulturatan emakumeen genitalen mutilazio larriaz, baina baita lan duinetara eta erabakiak hartzen diren lekuetarako sarbidearen desberdintasunaz ere. Historiak kultura patriarkalen gehiegikerien aztarnak ditu, non emakumeak bigarren mailakotzat hartzen baitziren, baina gogora ditzagun ere subrogazioa edo » Emakumearen gorputzaren instrumentalizazioa eta merkantilizazioa egungo komunikabideen kulturan»[42]. Badira emakumeak emantzipatu zirenetik gaur egungo arazo asko gertatu direla uste dutenak. Baina argudio honek ez du balio, «faltsukeria bat da, ez da egia. Matxismo forma bat da»[43]. Gizonen eta emakumeen arteko duintasun berdinak poztzera bultzatzen gaitu diskriminazio-modu zaharrak gainditzen direlako eta familien barnean elkarrekikotasun ariketa garatzen direlako. Feminismo-formak sortzen badira, egokitzat jotzen ezin ditugun feminismo-formak sortzen badira, oraindik ere miresten dugu emakumearen izpiritua euren lan duinagoaren aitortza eta errekonozimendua. Eskubideak 55. Gizonak «berdin erabakigarria du familia-bizitzan, batez ere emaztearen eta seme-alaben babesean eta babesean […] Gizon askok familian duten garrantziaz jabetzen dira eta izaera maskulinoaren izaerarekin bizi dute gurasoen portaera»[44]. 56. Beste erronka bat era ezberdinetan sortzen da genero-genero deituriko ideologia batetik, «gizonen eta emakumeen arteko ezberdintasuna eta elkarrekikotasun naturala ukatzen duena. Horrek sexu-desberdintasunik gabeko gizartea aurkezten du, eta oinarri antropologikoa hustu egiten du». familia. Ideologia honek hezkuntza-proiektuak eta lege-gidalerroak garatzen ditu, gizon eta emakumeen arteko aniztasun biologikotik errotik urrundutako identitate pertsonala eta intimitate emozionala sustatzen dutenak. Giza identitatea aukera indibidualista batek zehazten du, eta hori ere denborarekin aldatzen da»[45]. Kezkagarria da zenbaitetan uler daitezkeen asmo batzuei erantzun nahi dieten mota honetako ideologia batzuk haurren heziketa ere baldintzatzen duen pentsamendu bakar gisa inposatzen saiatzea. giza ugalketaren alorrean iraultzak egintza sortzailea manipulatzeko aukera sartu du, gizonaren eta emakumearen arteko harreman sexualetik independente bihurtuz. Horrela, gizakiaren bizitza, baita aitatasuna eta amatasuna ere, errealitate konposagarri eta deskonposagarri bihurtu dira, batez ere gizabanakoen edo bikoteen desioen menpe»[47]. errealitatearen alderdiak ez gaitezen erori Sortzailea ordezkatu nahian. eta horrek, batez ere, sortu den bezala onartzea eta errespetatzea esan nahi du. 57. Eskerrak ematen dizkiot Jainkoari, beren burua perfektutzat urrun dauden hainbat familia maitasunean bizi direlako, beren bokazioa bete eta aurrera egiten dutelako, nahiz eta bidean askotan erori. Hausnarketa sinodaletatik ez dago familia idealaren estereotiporik, hainbeste errealitate ezberdinez osatutako “collage” interesgarri bat baizik, poz, drama eta ametsez betea. Arduratzen gaituzten errealitateak erronkak dira. Ez gaitezen erori autodefentsako negaretan alferrik galtzearen tranpan, misiolarien sormena piztu beharrean. Egoera guztietan, «Elizak egiazko eta itxaropenezko hitz bat esateko beharra sentitzen du […] Ezkontzaren eta kristau-familiaren balio handiak giza existentzia barneratzen duen bilaketari dagozkio»[48]. Zailtasun asko antzematen baditugu, Kolonbiako Gotzainek esan bezala, “itxaropenaren energiak gure baitan askatzeko, amets profetiko, ekintza eraldatzaile eta karitate irudimen bihurtuz” dei bat dira[49]. Hirugarren kapitulua JESUSARI BEGIRA: FAMILIAREN BOKAZIOA 58. Familien aurrean, eta horien artean, lehen iragarkiak berriro oihartzuna izan behar du beti, hau da, «politena, handiena, erakargarriena eta, aldi berean, beharrezkoena»[50], eta «ebanjelizatzeko jardueraren erdigunea okupatu behar du»[51]. Iragarpen nagusia da, «beti berriro entzun behar duzuna». modu ezberdinetan eta hori beti berriro iragarri behar da era batera edo bestera»[52]. Zeren «ez dagoelako iragarpen hori baino sendoago, sakonago, ziurrago, trinkoago eta jakintsuagorik» eta «kristau formazio guztia kerygmaren sakontzea da ororen gainetik»[53]. 59. Ezkontza eta familiari buruzko gure irakaspena maitasun eta samurtasunaren iragarpen honen argitan inspiratu eta transfiguratu ezinik, doktrina hotz eta bizigabe baten defentsa hutsa izan ez dadin. Kristau-familiaren misterioa ezin baita guztiz ulertu Aitaren maitasun mugagabearen argitan ez bada, Kristorengan agertu zena, bere burua azkeneraino eman eta gure artean bizi dena. Horregatik, hainbeste maitasun istoriotan dagoen Kristo bizia kontenplatu nahi dut, eta Espirituaren sua deitu munduko familia guztietan. 60. Esparru horretan, kapitulu labur honek Elizak ezkontza eta familiari buruzko irakaspenaren sintesia jasotzen du. Hemen ere aita sinodarrek fedeak eskaintzen digun argiari buruzko gogoetetan aurkeztutako hainbat ekarpen aipatuko ditut. Jesusen begiradatik abiatu eta adierazi zuten «maitasunez eta samurtasunez topatzen zituen emakume eta gizonei begiratzen ziela, haien urratsak egiaz, pazientziaz eta errukiz lagunduz, Jainkoaren Erreinuaren eskakizunak iragartzen zituen heinean»[54]. Era berean, Jaunak bidelagun gaitu gaur familiaren Ebanjelioa bizitzeko eta transmititzeko dugun interesan. Jesus berreskuratu eta bere betetasunera ekartzen du jainkozko proiektua 61. Ezkontza debekatu zutenen aldean, Itun Berriak irakasten du «Jainkoak sortu duen guztia ona da, ez da ezer bota» (1 Tm 4,4). Ezkontza Jaunaren “opari” bat da (ik. 1 Ko 7,7). Aldi berean, balorazio positibo hori dela eta, enfasi handia jartzen da jainkozko dohain hori zaintzeari: «Errespetatu ezkontza, ezkontza-ohea» (Heb 13,4). Jainkoaren dohain horrek sexualitatea barne hartzen du: «Ez ezazu elkarri kendu» (1 Ko 7,5). 62. Aita sinodokoek gogoratu zutenez, Jesusek «gizonaren eta emakumearen lehen egitasmoari erreferentzia eginez, haien arteko batasun disolbaezina berresten du, nahiz eta esanez «zure bihotzaren gogortasuna dela eta, Moisesek zure emazteak dibortziatzeko utzi zintuzten; baina, hasieratik, ez zen horrela izan” (Mt 19, 8). Ezkontzaren disolbaezintasuna – “Jainkoak batu duena, inork ez dezala zatitu” (Mt 19,6)– ez da batez ere ulertu behar gizakiei ezarritako “uztarri” gisa, ezkontzarekin batutako pertsonei egindako “opari” gisa baizik […] bihotza bere graziaz, bere hasierarantz bideratuz, Ebanjelioetatik argi eta garbi ateratzen da Jesusen adibidea, […] Jainkoaren jatorrizko proiektua berreskuratzen duen errebelazio-betetasuna bezala ezkontzaren zentzuari buruzko mezua (cf. Mt 19, 3)»[55. 63. «Jesus, bere baitan ezkontzara adiskidetu zuena. jatorrizkoa (cf. Mc 10,1-12). Familia eta ezkontza Kristok erreskatatu zituen (cf. Ef 5, 21-32), Trinitate Santuaren irudira berreskuratu, benetako maitasun oro sortzen den misterioa. Sorkuntzan inauguratu eta salbamenaren historian ageri den ezkontide-aliantza, Kristorengan eta bere Elizan duen esanahiaren agerpen osoa jasotzen du. Kristorengandik, Elizaren bidez, ezkontzak eta familiak Jainkoaren maitasunaren lekuko izateko eta komunztadura bizitzeko beharrezko grazia jasotzen dute. Familiaren Ebanjelioak munduaren historia zeharkatzen du, gizakia Jainkoaren irudiko eta antzerako sorreratik (ik. Gen 1,26-27) Kristorengan Itunaren misterioa bete arte Bildotsaren ezkontzarekin mendeen amaieran (cf. Ap 19,9)»[56]. 64. «Jesusen adibidea Elizaren paradigma da […] Kanako ezteietan mirariarekin hasi zuen bere bizitza publikoa (cf. Jn 2,1-11) […] Eguneroko adiskidetasun uneak partekatzen zituen Lazaroren eta bere arrebekin (ik. Lk 10,38) eta Pedroren familiarekin (cf. Mt 8,14). Gurasoen oihuak entzun zituen seme-alaben alde, bizia berreskuratuz (ik. Mc 5,41; Lk 7,14-15), eta horrela, Itunaren berrezartzea dakarren errukiaren benetako esanahia erakutsiz (ik. Joan Paulo II., Dives in Misericordian, 4). Hori argi ageri da emakume samariarrarekin (ik. Jn 4,1-30) eta adulterioarekin (cf. Jn 8,1-11) topaketetan, zeinetan bekatuaren pertzepzioa esnatzen den maitasunaren aurrean. Jesusengandik libre»[57]. 65. Hitza giza familia batean sartzeak, Nazareten, mugitzen du munduaren historia bere berritasunarekin. Jesusen jaiotzaren misterioan murgildu behar dugu, Mariak aingeruaren iragarpenari baietz, Hitza bere sabelean ernatu zenean; Joseren baian ere, Jesusi izena eman eta Maria zaindu zuena; artzai-jaietan, pegetoaren ondoan, Errege Magoen adorazioan; Egiptora ihesean, zeinetan parte hartzen baitu Jesusek bere herri erbesteratu, jazarri eta umiliatuaren minean; Zakariasen itxaropen erlijiosoan eta Joan Bataiatzailearen jaiotzarekin batera datorren poztasunean, Simeonentzat eta Anarentzat tenpluan betetako promesan, lege-doktoreen miresmenean, Jesus nerabearen jakinduria entzuten. Eta gero, sartu Jesusek bere eskuekin lan eginez bere ogia irabazten zuen hogeita hamar urte luzeetan, bere herriaren otoitz eta sinesmen tradizioa xuxurlatuz eta gurasoen fedean heziz, Erreinuko misterioan fruitua eman arte. Hau da Gabonetako misterioa eta Nazareteko sekretua, familiaren lurrinez betea. Asisko Frantzisko, Teresa Jesus Haurraren eta Charles de Foucauld hain liluratu zituen misterioa da, kristau-familiek ere beren itxaropena eta poza berritzeko abiatzen dutena. 66. «Nazareteko Familia Santua bizi den maitasunaren eta fideltasunaren itunak argitzen du familia bakoitza eratzen duen printzipioa, eta bizitzaren eta bizitzaren gorabeherei hobeto aurre egiteko gai bihurtzen du. historiaren. Oinarri honetan, familia bakoitza, bere ahulezia izan arren, munduaren iluntasunean argi bilaka daiteke. «Etxeko bizitzaren ikasgaia. Nazaretek irakats dezala zer den familia, bere maitasun-komunitatea, bere edertasun soil eta zorrotza, bere izaera sakratu eta ukiezina; irakatsi zein gozoa eta ordezkaezina den bere pedagogia; irakatsi zer den bere soziologian oinarrizkoa eta gaindi ezina» (Pablo VI, Nazareten hitzaldia, 1964ko urtarrilaren 5a)»[58]. Familia Elizaren dokumentuetan 67. Vatikanoko II Kontzilio Ekumenikoak, Gaudium et Spes Pastoral Konstituzioan, «ezkontzaren eta familiaren duintasunaren sustapena» jorratu zuen (cf. 47-52). Ezkontza bizi- eta maitasun-komunitate gisa definitu zuen (ik. 48), maitasuna familiaren erdigunean jarriz […] «Egiazko senar-emazteen arteko maitasunak» (49) elkarrekiko amore ematea dakar, sexu-dimentsioa eta afektibitatea barne hartzen eta integratzen ditu, jainkozko egitasmoaren arabera (cf. 48-49). Gainera, ezkontideek Kristogan duten errotzea nabarmentzen du: Kristo Jauna «ezkontza sakramentuan kristau ezkontideen bila doa» (48), eta haiekin geratzen da. Enkarnazioan, giza maitasuna bere gain hartzen du, garbitu, bere betetasunera ekartzen du eta ezkontideei, bere Espirituarekin, bizitzeko gaitasuna ematen die, haien bizitza osoa fedez, itxaropenaz eta karitatez bustiz. Horrela, ezkontideak sagaratzen dira eta, beren graziaren bitartez, Kristoren Gorputza eraikitzen dute eta etxeko eliza osatzen dute (ik. Lumen gentium, 11), Elizak, Bere misterioa guztiz ulertzeko, begiratu kristau-familiari, zeinak modu jator batean adierazten baitu»[59]. 68. Gero, «Vatikano II. Kontzilioaren arrastoari jarraituz, Paulo VI.a dohatsuak ezkontza eta familiari buruzko doktrinan sakondu zuen. Hain zuzen ere, Humanae Vitae Entziklikarekin, ezkondu-maitasunaren eta ugalketaren arteko lotura estua nabarmendu zuen: “Ezkontza-maitasunak eskatzen du ezkontideek gurasotasun arduratsuaren misioaz jabetzea, gaur egun hain zuzen aldarrikatzen dena eta zehatz-mehatz ulertu behar dena […] Gurasotasunaren ariketa arduratsuak eskatzen du, beraz, ezkontideek beren familia eta gizartearekiko betebeharrak guztiz aitortzea Jainkoarekiko, gizartearekiko eta gizartearekiko balioak” (10). Evangelii nuntiandi exhortazio apostolikoan, Paulo VI.a dohatsuak familiaren eta Elizaren arteko harremana frogatu zuen»[60]. 69. «San Joan Paulo II.ak arreta berezia eskaini zion familiari, giza maitasunari buruzko katixismoen bidez, Gratissimam sane Familiei Gutunaren bidez eta, batez ere, Familiaris consortio Exhortazio Apostolikoaren bidez. Dokumentu horietan, Pontifizeak familia “Elizaren bidez” definitu zuen; gizona eta emakumea maitatzeko bokazioari buruzko ikuspegi orokorra eskaini zuen; familiaren pastoralerako eta familiak gizartean duen presentziarako oinarrizko ildoak proposatu zituen. Bereziki, ezkontideen karitateari buruz ari zela (cf. Familiaris consortio, 13), ezkontideek, beren elkarrenganako maitasuna, jaso Kristoren Espirituaren dohaina eta bizi santutasunerako deia»[61]. 70. «Benedikto XVI.ak, Deus caritas est entziklikan, gizonaren eta emakumearen arteko maitasunaren egiaren gaia hartu zuen, zeina guztiz argitzen den Kristo gurutziltzatuaren maitasunaren argitan bakarrik (ik. 2. zk.). bere herriarekin eta, alderantziz, Jainkoaren maitatzeko modua giza maitasunaren neurri bihurtzen da» (11). Gainera, Caritas in veritate entziklikan, maitasunak gizartean bizi-printzipio gisa duen garrantzia azpimarratzen du (cf. 44. zk.), ongi komunaren esperientzia ikasten den lekua»[62]. Ezaugarriak. Familia Jainkoaren irudia da, […] bataioan, Aitaren ahotsak Jesus Seme maitea deitzen du, eta maitasun horretan ezagutu dezakegu Espiritu Santua (cf. Mk 1, 10-11), bere baitan dena adiskidetu eta gizakia bekatutik berrezitu zuena, ez bakarrik ezkontza eta familia bere sakratuaren formara itzuli zuen (cf. Mt 19, 1-12; Mk 10, 1-12, Ef 5, 21-32). Ezkontzak eta familiak Jainkoaren maitasunaren Ebanjelioaren lekuko izateko beharrezkoa den grazia jasotzen dute»[63]. 72. Ezkontzaren sakramentua ez da gizarte-konbentzio bat, errito huts bat edo konpromisoaren kanpoko zeinu hutsa. Sakramentua ezkontideen santutze eta salbaziorako dohaina da, zeren «beraien elkarrekiko pertenentzia Kristoren zeinu sakratuaren benetako harremana baita. Ezkontideak dira, beraz, gurutzean gertatutakoaren oroitzapen iraunkorra Elizarentzat; Elkarrekiko eta beren seme-alabentzat dira, salbamenaren lekuko, zeinetan sakramentuak partaide bihurtzen dituen»[64]. Ezkontza bokazio bat da, ezkontza-maitasuna Kristoren eta Elizaren arteko maitasunaren seinale inperfektu gisa bizitzeko dei zehatzari erantzuna baita. Horregatik, ezkontzeko eta familia sortzeko erabakiak bokazio-disernimenduaren emaitza izan behar du. Bataioaren grazia, zeinak pertsona ororen oinarrizko aliantza ezartzen du Elizan, elkarrekiko onarpenean eta Kristoren graziaz, bikoteak elkarri erabateko dedikazioa, fideltasuna eta bizitzarako irekitasuna agintzen dio, eta, era berean, Jainkoak eskaintzen dizkion dohainak aintzat hartzen ditu, bere izenean eta Elizak, orain, fedea hobeki eusten dion bezala, onartzen duen dohainak sakramentuaren graziaren laguntza […] Beraz, Elizaren begirada ezkontideengana zuzentzen da, familia osoaren bihotzera bezala, zeinak bere begirada Jesusengana bideratzen baitu»[65]. Sakramentua ez da «gauza» edo «indar bat», izan ere, errealitatean Kristo bera «ezkontzako sakramentuaren bidez, kristau ezkontideen bila ateratzen da (cf. Gaudium et spes, 48). Beraiekin geratzen da, hari jarraitzeko indarra ematen die, bere gurutzea hartuz, erorketen ondoren jaikitzeko, elkarri barkatzeko, elkarri ezkontza kristaua sinatzea besterik ez da».[66] adierazten du Kristok zenbat maite zuen bere Eliza gurutzean zigilatutako Itunean, baina maitasun hori ere presente egiten du ezkontideen komunztaduran. Haragi bakarrean elkartuz, Jainkoaren Semearen ezkontza giza izaerarekin adierazten dute. Horregatik, «bere maitasunaren eta bere familia-bizitzaren pozetan ematen die, hemen jada, Bildotsaren eztei-oturunaren aitzinamendua»[67]. Nahiz eta «senar-emazte bikotearen eta Kristo-Elizaren arteko analogia» «analogia inperfektua» den[68], Jaunari dei egitera gonbidatzen gaitu ezkontza-harremanen mugetan bere maitasuna isurtzeko. 74. Sexu-batasuna, giza erara bizi izan eta sakramentuaren bidez santua, aldi berean ezkontideen grazia-bizitzan hazteko bidea da. “Ezteizko misterioa” da[69]. Organoen batasunaren balioa adostasun-hitzetan adierazten da, non elkarri onartu eta eman zioten. beste bat bizitza osorako partekatzeko. Hitz hauek sexualitateari zentzua ematen diote eta edozein anbiguotasunetik askatzen dute. Baina, egia esan, ezkontideen elkarbizitza osoa, elkarren artean, seme-alabekin eta munduarekin ehunduko duten harreman-sare osoa, Enkarnazioko eta Pazko misteriotik datorren sakramentuaren graziaz busti eta indartuko da, non Jainkoak gizadiarekiko maitasun guztia adierazi eta harekin intimo bat egin zuen. Ez zara inoiz bakarrik egongo zure indarrez sortzen diren erronkei aurre egiteko. Jainkoaren dohainari beren konpromisoarekin, sormenarekin, erresistentziarekin eta eguneroko borrokarekin erantzutera deituak daude, baina beti izango dute beren batasuna sagaratu duen Espiritu Santua deitzeko, jasotako grazia egoera berri bakoitzean berriro ager dadin. 75. Elizaren tradizio latindarraren arabera, ezkontza sakramentuan ezkontzen diren gizona eta emakumea dira ministroak[70], zeinek, beren adostasuna agertuz eta gorpuzkera emanez adieraziz, dohain handi bat jasotzen baitute. Haien adostasuna eta haien gorputzen batasuna haragi bat egiten duten jainkozko ekintzaren tresnak dira. Bataioan, Jainkoaren deiari erantzuteko Jaunaren ministro gisa ezkontzeko gaitasuna sagaratu zen. Beraz, kristau ez diren bi ezkontide bataiatzen direnean, ez da beharrezkoa ezkontza-promesa berritzea, eta nahikoa da hura ez ukatzea, bataioarekin jasotzen baitute batasun hori automatikoki bihurtzen baita. sakramentala. Zuzenbide Kanonikoak ministro ordenatu gabe ospatzen diren ezkontza batzuen baliozkotasuna ere onartzen du[71]. Izan ere, ordena naturala Jesukristoren erredentzioak bereganatu du, halako moldez, non «bataiatuen artean, ezin da izan ezkontza-kontratu baliozkorik, beraz, sakramentua ez dena»[72]. Elizak egintzaren publizitatea, lekukoen presentzia eta historian zehar askotarikoak izan diren beste baldintza batzuk eska ditzake, baina horrek ez die kentzen ezkontzen diren biei sakramentuaren ministro izateari, ezta gizonaren eta emakumearen adostasunaren zentraltasuna ahultzen ere, hau da, berez sakramentu-lotura ezartzen duena. Edonola ere, Ekialdeko elizetan oso nabarmena den ezkontza-erritoan jainkozko ekintzari buruz gehiago hausnartu behar dugu, ezkongaien bedeinkazioa Espirituaren dohainaren seinale gisa duen garrantzia nabarmenduz. Hitzaren haziak eta egoera inperfektuak 76. «Familiaren Ebanjelioak elikatzen ditu oraindik heltzeko zain dauden hazi horiek, eta bizitasuna galdu eta baztertu behar ez diren zuhaitzak zaindu behar ditu»[73], horrela, Kristo Sakramentuan egindako dohainetik abiatuta, «pazientziaz pazientziaz eramanak izan daitezen, nire ezagutza osoago batean gehiago aberastu eta gehiago barneratu arte. bizitza»[74]. 77. Bibliako irakaspena bere gain hartuz, zeinaren arabera dena Kristok eta Kristorentzat sortu baitzuen (ik. Col 1,16), Sinodoko Aitak Gogoratu dutenez, «erredentzio ordenak kreazioarena argitzen eta betetzen du. Ezkontza naturala, beraz, guztiz ulertzen da bere betetze sakramentalaren argitan: Kristorengan begirada finkatuz soilik ezagutu dezakegu sakonki giza harremanen egia. «Errealitatean, gizakiaren misterioa argitzen da soilik Adanen misterioaren misterioan, Kristoren agerpenean, Adanen beraren misterioan […] Aitaren eta bere maitasunaren misterioak, gizakia gizakiari bere buruari bete-betean adierazten dio eta bere bokazioaren handitasuna agerian uzten dio» (Gaudium et spes, 22). Bereziki egokia da Kristorengan ulertzea […] ezkontideen ongia (bonum coniugum)»[75], batasuna, bizitzarako irekitasuna, leialtasuna eta kristau ezkontza-bide osoa, elkarrenganako soluziorik gabe eta kristau-konsolbagarritasunerako bidea barne hartzen dituena. Jaunarekiko adiskidetasuna «Beste kulturetan semina Verbiren presentziaren discernimendua (cf. Ad gentes divinitus, 11) ezkontzaren eta familiaren errealitateari ere aplika dakioke benetako ezkontza naturaletik kanpo beste erlijio-tradizioetako ezkontza-formetan ere elementu positiboak»[76], nahiz eta. Esan dezakegu: «Gaizkia gainditzeko xedea duen ekintza guztietan haurrak pozten irakasten dien familia bat mundu honetara ekarri nahi duen orok —Espiritua bizirik eta aktibo dagoela erakusten duen familiak— esker ona eta estimua aurkituko du, edozein dela ere. pertsonak, edo erlijioa edo eskualdea»[77]. 78. «Kristoren begiradak, zeinaren argiak gizaki oro argitzen duen (ik. Jn 1,9; Gaudium et Spes, 22) Elizaren pastorala bultzatzen du elkarrekin bizi diren fededunenganako, ezkontza zibila baino ez dutenengana edo dibortziatu eta berriro ezkondutakoenganako, Elizaren maitasun jainkotiarrarekin hurbiltzen direnenganako begirada. bere bizitzan modu inperfektuan: konbertsioaren grazia eskatzen die ongia egiteko, elkarri maitasunez zaintzeko eta bizi eta lan egiten duten komunitatearen zerbitzura egoteko ausardia […] Sindikatuak lotura publiko baten bidez egonkortasun nabarmena lortzen duenean —eta afektu sakonak adierazten duena, norberaren ondorengoekiko erantzukizuna, beste batenganako aukerak gainditzeko aukera izan daiteke; ezkontzaren sakramentua, ahal den guztietan».[78] 79. «Egoera zailen eta familia zaurituen aurrean, beti gogoratu beharra dago printzipio orokor bat: «Artzainak, egiaren maitasunagatik, egoerak ondo antzematea behartuta daude» (Familiaris consortio, 84). Erantzukizun-maila ez da kasu guztietan berdina, eta erabakitzeko gaitasuna mugatzen duten faktoreak egon daitezke. Horregatik, doktrina argi adierazten den aldi berean, egoera ezberdinen konplexutasuna aintzat hartzen ez duten epaiketak saihestu behar ditugu, eta jendea bizitzeko moduari adi egon behar dugu. eta euren egoeragatik jasaten dute»[79]. Seme-alaben bizi-transmisioa eta heziketa 80. Ezkontza, lehenik eta behin, «bizitza eta maitasun ezkondu-elkarte intimo bat» da[80], ezkontideentzat beraientzako ondasuna dena[81], eta sexualitatea «gizon-emakumearen maitasun ezkonduari ordenatuta dago»[82]. Horregatik, «Jainkoak seme-alabarik eman ez dien senarrek zentzuz beteriko ezkondu-bizitza eraman dezakete, giza eta kristautasunez»[83]. Hala ere, batasun hori belaunaldiari «bere izaera naturalagatik» agindua dago[84]. Heltzen den haurra «ez dator kanpotik ezkontideen elkarrekiko maitasuna gehitzera; elkarrekiko dohain horren bihotzetik sortzen da, zeinaren fruitu eta betetze baita»[85]. Ez da prozesu baten amaiera gisa agertzen, amodioaren hasieratik ageri da, maitasuna bera mutilatu gabe ukatu ezin den funtsezko ezaugarri gisa. Hasieratik, maitasunak baztertzen du bere baitan ixteko bulkada oro, eta bere existentziatik haratago zabaltzen duen emankortasun batera irekitzen da. Beraz, ezkontideen egintza genitalak ezin du zentzu hori ukatu[86], nahiz eta hainbat arrazoirengatik ezin beti bizitza berri bat sortu. 81. Haurrak maitasun horretatik jaio dela aldarrikatzen du, eta ez nolanahi, «ez baita eskubide bat, dohaina baizik»[87], «gurasoen ezkondu-maitasunaren egintza zehatzaren fruitua» baita[88]. Zeren «sorkuntza ordenaren arabera, gizon eta emakume baten arteko ezkontza-maitasuna eta bizitzaren transmisioa dira elkarrekiko ordenatua (cf. Gen 1,27-28). Horrela, Sortzaileak gizona eta emakumea bere sorkuntza-lanean parte hartu zituen eta, aldi berean, bere maitasunaren tresna bihurtu zituen, gizateriaren etorkizuna bere arduraren esku utziz, giza bizitzaren transmisioaren bidez»[89]. 82. Aita Sinodalek aipatu dute «ez dela zaila egiaztatzea bizitzaren sorrera edo elizaren ezkontideen proiektu indibidualaren aldagai izatera murrizten duen mentalitate bat zabaltzen ari dela egiaztatzea»[90]. “Ezkontideen arteko komunztadura harmoniatsu eta kontzientean bizitzen laguntzen du, bere dimentsio guztietan, erantzukizun sortzailearekin batera. Beharrezkoa da Paulo VI.aren Humanae Vitae Entziklikaren mezua berraurkitzea, non jaiotza-tasa erregulatzeko metodoen ebaluazio moralean pertsonaren duintasuna errespetatu beharra azpimarratzen duena […] Adopzioaren eta harreraren aukerak ezkondu esperientziaren emankortasun berezi bat adierazten du»[91]. Bereziki esker onez, Elizak «gaitasun anitzak dituzten haurrak harrera, hezi eta maitasunez inguratzen dituzten familiei laguntzen die»[92]. 83. Testuinguru honetan, ezin dut esan besterik esan, familia bizitzaren santutegia bada, bizitza sortu eta zaintzen den lekua, bizitza ukatu eta suntsitzen den leku bilakatzen den kontraesan lazgarria dela. Hain handia da giza bizitzaren balioa, eta hain ukaezina den haurraren bizitzarako eskubidea. bere amaren sabelean hazten den errugabea, ezin dela inolaz ere bizitza horri buruzko erabakiak hartzeko aukera norberaren gorputzaren gaineko eskubidetzat hartu, zeina berez helburu den eta ezin dela inoiz beste gizaki baten menperatze objektu izan. Familiak bizitza babesten du bere etapa guztietan eta baita bere gainbeheran ere. Hori dela eta, «osasun-egituretan lan egiten dutenei kontzientzia-eragozpenaren betebehar morala gogorarazten zaie. Era berean, Elizak heriotza naturalaren eskubidea baieztatzearen premia ez ezik, krudelkeria terapeutikoa eta eutanasia saihestuz», baizik eta «heriotza zigorra irmo arbuiatzen du»[93]. 84. Era berean, Aitek azpimarratu nahi izan dute «gaur egun familiek bizi duten oinarrizko erronketako bat hezkuntza-erronka dela ziur aski, are nekez eta konplexuagoa egungo kultur errealitatearen eta hedabideen eragin handia dela-eta»[94]. «Elizak paper preziatua betetzen du familiei laguntzeko, kristau hastapenetik hasita, komunitate harreragileen bidez»[95]. Baina oso garrantzitsua iruditzen zait gogoratzea haurren hezkuntza integrala «betebehar oso larria» dela, baita gurasoen «lehen eskubide» bat ere[96]. Zama edo pisu bat ez ezik, ezinbesteko eta ordezkaezina den eskubide bat da defendatzera deituta eta inork kentzen saiatu behar ez duena. Estatuak hezkuntza-zerbitzua eskaintzen du modu subsidiarioan, eta horrekin batera gurasoen eginkizun eskuordetu ezina, beren usteen arabera seme-alabei eman nahi dieten hezkuntza mota —eskuragarria eta kalitatezkoa— askatasunez aukeratzeko eskubidea baitute. Eskolak ez ditu gurasoak ordezkatzen, hauek osatzen baizik. Oinarrizko printzipio bat da: «Hezkuntza-prozesuko beste edozein kolaboratzailek gurasoen izenean jardun behar du, haien baimenarekin eta, neurri batean, haiek hala eskatuta ere»[97]. Baina «hutsune bat ireki da familiaren eta gizartearen artean, familiaren eta eskolaren artean, hezkuntza-ituna hautsi da gaur egun; eta horrela, gizartearen familiarekin duen hezkuntza-aliantza krisian sartu da»[98] 85. Elizari dei egiten zaio lankidetzan jardutera, pastoral-ekintza egoki batekin, gurasoek eurek beren hezkuntza-misioa bete dezaten. Beti egin behar da beren benetako eginkizuna jaso dutenei, ezkontza hori jaso eta aintzat hartzen lagunduz. hezkuntza ministroak, seme-alabak hezten dituztenean Eliza eraikitzen dutelako[99], eta, horrela, Jainkoak proposatzen dien bokazioa onartzen dute[100. Familia eta Eliza 86. «Poz intimoz eta kontsolamendu sakonez, Elizak Ebanjelioaren irakaspenei leial geratzen zaizkien familiei begiratzen die, eskerrak emanez eta eskerrak emanez ezkontza disolbaezina eta fidela betirako sinesgarri bihurtzen da Familian, «eliza dei daitekeena» (Lumen gentium, 11), lehen eliz esperientzia heltzen da. pertsonen arteko komunztadura, zeinetan Trinitate Santuaren misterioa islatzen den, graziaz. “Hemen ikasten da pazientzia eta lanaren poza, senide-maitasuna, barkamen eskuzabala, errepikatua ere, eta batez ere jainkozko gurtza otoitzaren eta norberaren bizitzaren eskaintzaren bidez” (Eliza Katolikoaren Katekismoa, 1657)»[101]. 87. Eliza familia familia bat da, etxeko eliza guztien bizitzak etengabe aberasten duena. Beraz, «Ezkontzako sakramentuaren bitartez, familia bakoitza, ondorio guztietarako, Elizaren ondasun bihurtzen da. Ikuspegi honetan, zalantzarik gabe, dohain baliotsua ere izango da, gaur Elizarentzat, familia eta Elizaren arteko elkarrekikotasuna kontuan hartzea: Eliza ona da familiarentzat, familia ona da Elizarentzat. 88. Familietan bizi den maitasuna Elizaren bizitzarako etengabeko indarra «Ezkontzaren xedea etengabeko deia da maitasun hori areagotzeko eta sakontzeko, ezkontideek aitatasunaren eta amatasunaren edertasuna elkarbanatzen dituzte, desioak eta zaletasunak elkarri zaintzen eta elkarren bizitzan gogor bizitzen ikasten dute; Elkarrekiko eta doako dohainaren edertasuna, hori bizitzeko poza jaiotzen da eta kide guztien zaintza maitekorra, txikietatik hasi eta adinekoetaraino, familiaren bokazioari erantzuna bakarra eta ordezkaezina egiten duten fruituetako batzuk dira»[103], Elizarentzat zein gizarte osoarentzat. Laugarren kapitulua MAITASUNA EZKONTZAN 89. Esandako guztia ez da nahikoa ezkontzaren ebanjelioa agertzeko ezkontzaz eta familia geldiezinaz hitz egiten ez badugu bereziki, maitasunaz eta familia geldiezinaz hitz egiten ez badugu. fideltasun eta elkarrekiko dedikazioa bultzatzen ez badugu ezkontza-maitasunaren hazkundea, sendotzea eta sakontzea sustatzen. Izan ere, ezkontzaren sakramentuaren graziak «ezkontideen maitasuna perfekzionatzeko» xedea du hemen ere: «Nahiko fedea izan dezaket mendiak mugitzeko». Maitasunik ez badut, ez naiz ezer. Dudan guztia limosnatan banatu eta bizirik erretzen utzi ere bai; Maitasunik ez badut, ez zait ezertarako balio» (1 Ko 13,2-3). Baina «maitasuna» hitza, erabilienetakoa, itxuragabetua agertzen da maiz[105]. Gure eguneroko maitasuna 90. San Paulok idatzitako karitatezko ereserki deritzonean, egiazko maitasunaren ezaugarri batzuk ikusten ditugu: «Maitasuna pazientzia da, ez da bekaizkeria, lagungarri, ez da harrotu, lagungarri; gogor jokatu, ez du bere interes propioa bilatzen, ez da sumintzen, ez du gaizkia kontatzen, ez da injustiziaz pozten, baina egiaz pozten da gauza guztiak barkatzen ditu, gauza guztiak sinisten ditu, gauza guztiak itxaroten ditu, gauza guztiak jasaten ditu» (1 Kor. 13,4-7). Hori ezkontideek egunero partekatzen duten bizitzaren erdian bizi eta lantzen da, elkarren artean eta seme-alabekin. Horregatik, baliotsua da testu honetako esamoldeen esanahia zehazteari gelditzea, familia bakoitzaren existentzia konkretuari aplikatzen saiatzea. Pazientzia 91. Erabilitako lehen esamoldea makrothymei da. Itzulpena ez da besterik gabe «gauza guztiak jasaten dituela», ideia hori 7. v.aren amaieran adierazten delako. Esanahia Itun Zaharreko grezierazko itzulpenetik hartua da, non Jainkoa «haserrerako motela» dela dioen (Ex 34,6; Nm 14,18). Pertsonak bulkaden aurrean amore ematen ez duenean eta erasotzea saihesten duenean erakusten da. Itunaren Jainkoaren kualitate bat da, haren imitazioa eskatzen duena familia-bizitzan ere. Paulok termino hori erabiltzen duen testuak Jakinduriaren Liburuaren atzealdean irakurri behar dira (ik. 11,23; 12,2,15-18); Aldi berean, Jainkoaren neurritasuna goraipatzen den damuari lekua egiteko, haren boterea azpimarratzen da, errukiz jardutean agertzen dena. Jainkoaren pazientzia bekatariarekiko erruki ariketa bat da eta benetako boterea erakusten du. 92. Pazientzia izateak ez du esan nahi gure burua etengabe tratu txarrak jasaten uzten, edo eraso fisikoak onartzen, edo objektu gisa tratatzen uztea. Arazoa da harremanak zerukoak edo pertsonak perfektuak izatea eskatzen dugunean, edo erdigunean jartzen garenean eta gure borondatea bakarrik beteko dela espero dugunean. Beraz, denak pazientziatu egiten gaitu, Guztiak garamatza erasokor erreakzionatzera. Pazientzia lantzen ez badugu, beti izango ditugu amorruz erantzuteko aitzakiak, eta azkenean elkarrekin bizitzen ez dakiten pertsona bihurtuko gara, antisozialak, bulkadak atzeratzeko gai ez direnak, eta familia gudu zelai bihurtuko gara. Hori dela eta, Jainkoaren Hitzak gomendatzen digu: «Kerra ezazue zuengandik samintasuna, haserrea, haserrea, irainak eta gaitz guztiak» (Ef 4,31). Pazientzia hori indartu egiten da aitortzen dudanean besteak ere nirekin lur honetan bizitzeko eskubidea duela, haiek diren bezala. Berdin dio oztopo bat ote den, nire planak aldatzen dituen, bere izateko moduarekin edo bere ideiekin molestatzen nauen, espero nuen guztia ez bada. Maitasunak beti dauka erruki sakon bat, bestea mundu honen parte gisa onartzera eramaten duena, nahiz eta nik nahi baino beste modu batera jokatzen duten. Zerbitzu-jarrera 93. Biblia osoan bakarra den jrestéuetai hitzari jarraitu, jrestós-etik (pertsona ona, bere lanetan bere ontasuna erakusten duena). Baina, dagoen lekuagatik, aurreko aditzarekiko paralelismo zorrotzean, bere osagarria da. Horrela, Paulok argitu nahi du lehen aipatutako “pazientzia” ez dela jarrera guztiz pasiboa, baizik eta jarduera batekin batera doala, besteekiko erreakzio dinamiko eta sortzaile batekin. Maitasunak besteei mesede egiten diela eta sustatzen duela adierazten du. Horregatik, «lagungarri» gisa itzultzen da. 94. Testuan zehar ikusten da Paulok maitasuna ez dela azpimarratu nahi duela sentimendu bat besterik ez, baina «maitasun» aditzak hebreeraz duen zentzuan ulertu behar da: «ongi egitea» da. Loiolako San Inaziok zioen bezala, «maitasuna hitzetan baino gehiago ekintzetan jarri behar da»[106]. Horrela, bere emankortasun guztia ager dezake, eta ematearen zoriona, geure burua soberan ematearen noblezia eta handitasuna, neurtu gabe, ordainik eskatu gabe, emateko eta zerbitzatzeko plazer bakarragatik bizitzeko aukera ematen digu. Inbidia sendatzea 95. Orduan, zeloi (jelosia, inbidia) gisa adierazitako jarrera bat baztertzen da maitasunaren aurkakotzat. Esan nahi du maitasunean ez dagoela beste baten onerako ondoeza sentitzeko lekurik (ik. Eg 7,9; 17,5). Bekaizkeria besteen onerako tristura bat da, eta horrek erakusten du ez zaigula besteen zoriona interesatzen, gure ongizatean soilik jartzen baikara arreta. Maitasunak geure burua utzarazten gaituen bitartean, inbidiak gure buruan zentratzera garamatza. Benetako maitasunak besteen lorpenak baloratzen ditu, ez ditu mehatxu gisa sentitzen eta inbidiaren zapore mingotsetik libratzen da. Onartu bakoitzak dohain eta bide desberdinak dituela bizitzan. Beraz, saiatu zoriontsu izateko zure modua aurkitzen, besteei eurena aurkitzen utziz. 96. Laburbilduz, Jainkoaren Legearen azken bi aginduek eskatzen zutena betetzea da: «Ez izan hurkoaren ondasunak gutiziatu. Ez duzu gutiziatuko zure hurkoaren emaztea, ez haren esklabo edo esklabo, ez idi, ez asto, ez berea den ezer» (Ex 20:17). Gizaki bakoitzari bihotz-bihotzez balioestera garamatza, zoriontasunerako eskubidea aitortuz. Maite dut pertsona hori, Jainko Aitaren begiradaz begiratzen diot, dena ematen diguna «goza dezagun» (1 Tm 6,17), eta orduan onartzen dut nire baitan ondo pasatzeko aukera dudala. Maitasunaren erro hori bera da, nolanahi ere, batzuek gehiegi duten eta besteek ezer ez duten injustizia baztertzera eramaten nauena, edo gizartean erabilgarri daudenek ere poz apur bat bizi dezaten bilatzera bultzatzen nauena. Baina hori ez da inbidia, ekitate nahia baizik. Erakutsi edo handitu gabe 97. Perpereuotai terminoak jarraitzen du, alferkeria adierazten duena, bere burua nagusi gisa erakusteko nahia, besteak jarrera pedante eta oldarkorrarekin hunkitzeko. Maite dutenek bere buruaz gehiegi hitz egitea saihesteaz gain, besteengan zentratuta daudenez, badakite beren lekuan jartzen erdigune izaten saiatu gabe. Hurrengo hitza —physioutai— oso antzekoa da, maitasuna harrokeria ez dela adierazten duelako. Hitzez hitz adierazten du ez duela bere burua «handitzen» besteen aurrean, eta zerbait sotilagoa adierazten du. Norberaren ezaugarriak erakusteko obsesioa ez ezik, errealitatearen zentzua galtzen da. Bere burua dena baino handiagoa dela uste baitu bere burua «espiritualagoa» edo «jakintsuagoa» dela. Paulok beste batzuetan erabiltzen du aditz hau, esate baterako, «jakintzak puztu egiten du, baina maitasunak eraikitzen du» (1 Ko 8,1). Alegia, batzuek uste dute bikainak direla besteek baino gehiago dakitelako, eta haiek Haiek eskatzen eta kontrolatzera dedikatzen dira, errealitatean handi egiten gaituena ahulak ulertu, zaindu eta babesten dituen maitasuna baita. Beste bertso batean, «bere burua handitzen» direnei (ik. 1 Ko 4,18) kritikatzeko ere aplikatzen du, baina, egia esan, Espirituaren egiazko «boterea» baino gehiago hitz egiten dutenak (cf. 1 Ko 4,19). 98. Garrantzitsua da kristauek hori bizitzea fedean gaizki osatuta, hauskor edo ez hain tinko sinesmenean dauden senitartekoak tratatzeko. Batzuetan kontrakoa gertatzen da: beren familiaren barruan ustez aurreratuenak harrokeria eta jasangaitz bihurtzen dira. Apaltasunaren jarrera maitasunaren parte den zerbait bezala agertzen da hemen, zeren eta besteak bihotzetik ulertu, barkamena eskatzeko edo zerbitzatzeko ezinbestekoa baita harrotasuna sendatzea eta umiltasuna lantzea. Jesusek bere ikasleei gogorarazi die boterearen munduan bakoitza bestea menderatzen saiatzen dela, eta horregatik esaten die: «Ez da horrela izan behar zuen artean» (Mt 20,26). Kristau-maitasunaren logika ez da besteak baino gehiago sentitzen eta haien indarra sentiarazi behar dutenena, baizik eta «zuen artean lehena izan nahi duena, izan bedi zure zerbitzari» (Mt 20,27). Familia-bizitzan, batzuen eta besteen nagusitasunaren logikak, edo nor den adimentsu edo boteretsuagoa ikusteko lehia, ezin da nagusi, logika horrek maitasuna suntsitzen duelako. Familiarentzat ere gomendio hau da: «Umiltasun sentimenduak izan elkarren artean, Jainkoak harroei aurre egiten dielako, baina bere grazia xumeei ematen dielako» (1 Pt. 5.5). Adeitasuna 99. Maitatzea atsegin bihurtzea ere bada, eta hor asjemonéi hitzak zentzua du. Esan nahi du maitasunak ez duela zakar jokatzen, ez duela adeigabe jokatzen, ez dela tratu gogorra. Haien ohiturak, hitzak, keinuak atseginak dira eta ez gogorrak edo zurrunak. Gorroto du besteak sufritzea. Kortesia «sentsibilitate eta desinteresaren eskola bat da», eta horrek eskatzen dio pertsonari «bere burua eta zentzumenak lantzea, sentitzen, hitz egiten ikastea eta, une batzuetan, isilik egoten»[107]. Jatorra izatea ez da kristau batek aukeratu edo baztertu dezakeen estiloa. Maitasunaren ukaezina den eskakizunen baitan, «gizaki oro behartuta dago bere ingurukoekin atsegin izatera»[108]. Egunero, «beste baten bizitzan sartzeak, gure bizitzaren parte izanda ere, konfiantza eta errespetua berritzen dituen jarrera ez-inbaditzaile baten fintasuna eskatzen du […] Maitasuna, intimoagoa eta sakonagoa denean, zenbat eta askatasunarekiko errespetua eta besteari bere bihotzari atea irekitzeko zain egoteko gaitasuna eskatzen du»[109]. 100. Bestearekin benetako topaketa bat prestatzeko, harenganako begirada atsegina behar da. Hori ez da posible besteen akatsak eta akatsak nabarmentzen dituen ezkortasuna nagusitzen denean, agian norberaren konplexuak konpentsatzeko. Begirada atsegin batek bere mugetan hainbeste ez gelditzeko aukera ematen digu, eta horrela jasan dezakegu eta proiektu komun batean bat egin dezakegu, nahiz eta desberdinak izan. Maitasun onak loturak sortzen ditu, loturak lantzen ditu, integrazio-sare berriak sortzen ditu, a ehun sozial sendoa. Horrela babesten du bere burua, kidetasun-sentimendurik gabe ezin baita besteekiko dedikazioa eutsi, bakoitzak bere erosotasuna baino ez du bilatzen bukatzen eta elkarbizitza ezinezkoa bihurtzen da. Pertsona antisozial batek uste du beste batzuk existitzen direla bere beharrak asetzeko, eta hori egiten dutenean bere betebeharra baino ez dutela egiten. Beraz, ez dago lekurik maitasunaren adeitasunari eta bere hizkuntzari. Maite duena gai da animo hitzak esateko, kontsolatzeko, indartzeko, kontsolatzeko, suspertzeko. Ikus ditzagun, adibidez, Jesusek jendeari esan zizkion hitz batzuk: «Animo, seme!». (Mt 9,2). «Ze handia den zure fedea!» (Mt 15,28). «Jaiki!» (Mk 5,41). «Zoaz bakean» (Lk 7:50). «Ez izan beldurrik» (Mt 14,27). Ez dira umiliatzen duten, tristatzen duten, haserretzen duten, mespretxatzen duten hitzak. Familian ikasi behar dugu Jesusen hizkuntza atsegin hau. Desanexioa 101. Askotan esan dugu besteak maitatzeko lehenik zeure burua maitatu behar dela. Hala ere, maitasunari egindako ereserki honek dio maitasunak «ez du bere interes propioa bilatzen» edo «ez du berea dena bilatzen». Beste testu batean ere erabiltzen da esamolde hau: «Ez zaitezte mugatu zure interesetara, baina denok besteen interesak bilatzen dituzue» (Fil 2,4). Liburu Santuen adierazpen argi horren aurrean, saihestu behar dugu norberaren maitasunari lehentasuna ematea besteei norberaren dohaina baino nobleagoa balitz bezala. Norberaren maitasunaren lehentasun jakin bat baldintza psikologiko gisa soilik uler daiteke, bat bezala Bere burua maitatzeko gai ez da eta besteak maitatzea zaila egiten zaio: «Bere buruarekin zikorrak dena, norekin izango da eskuzabala? […] Inor ez da bere buruarekin azkarra baino okerrago» (Si 14,5-6). 102. Baina Santo Tomas Akinokoak berak azaldu duenez, «maitatu nahi izatea baino gehiago karitateari dagokio maitatu nahi izatea»[110] eta, hain zuzen ere, «gehien maite duten amek, maitatu nahi izatea baino gehiago bilatzen dute»[111]. Horregatik, maitasuna justiziaz harago joan daiteke eta aske gainezka egin daiteke, «ordainik ezer espero gabe» (Lk 6,35), maitasun handienera iritsi arte, hau da, besteentzat «bizia ematea» (Jn 15,13). Aske eman eta amaierara arte ematea ahalbidetzen duen urruntze hori posible al da oraindik? Segur aski posible da, Ebanjelioak eskatzen duena delako: «Dohainik jaso duzuna, eman dohainik» (Mt 10,8). Barne-indarkeriarik gabe 103. Besteen ahulezi edo akatsen aurrean bat-bateko erreakzioa saihesten duen pazientziara gonbidatzen gintuen ereserkiaren lehen esamoldeak, orain beste hitz bat agertzen da —paroxýnetai—, kanpoko zerbaitek eragindako sumindura barneko erreakzio bati erreferentzia egiten diona. Barne-indarkeria bat da, ageriko sumindura bat, besteen aurrean defentsiboan jartzen gaituena, saihestu beharreko etsai gogaikarri balira bezala. Eraso intimo hori elikatzea alferrik da. Gaixotu egiten gaitu eta isolatzen amaitzen gaitu. Sumintasuna osasungarria da injustizia larri baten aurrean erreakzionatzera eramaten gaituenean, baina kaltegarria da gure ekintza guztiak barneratu ohi dituenean. besteekiko jarrerak. 104. Ebanjelioak habeari geure begiz begiratzera gonbidatzen gaitu, baizik (cf. Mt 7,5), eta kristauek ezin dugu baztertu Jainkoaren Hitzak haserrea ez elikatzeko etengabeko gonbidapenari: «Ez zaitez gaiztoak menderatzen utzi» (Rm 12,21). «Ez gaitezen nekatu ongi egiteaz» (Gal 6,9). Gauza bat da sortzen den oldarkortasunaren indarra sentitzea eta beste bat onartzea, jarrera iraunkor bilakatzen uztea: «Haserretzen bazara, ez duzu bekaturik egingo; Eguzkiaren sartzeak ez zaitzala harritu zure haserrean» (Ef 4,26). Horregatik, inoiz ez duzu eguna amaitu behar familian bakea egin gabe. Eta: «Nola egin behar dut bakea?» Belauniko jarri? Ez! Keinu txiki bat besterik ez, zerbait txikia, eta familiako harmonia itzultzen da. Laztan bat nahikoa da, hitzik gabe. Baina inoiz ez amaitu familia eguna bakeak egin gabe»[112]. Besteek eragiten diguten gogaikarri baten aurrean barneko erreakzioa izan behar da, batez ere, gure bihotzean bedeinkatzea, besteari ongi nahi izatea, Jainkoari libratzeko eta sendatzeko eskatzea: «Erantzun bedeinkazio batez, hauxe baita deitua izan zarena: bedeinkapena oinordetzan hartzera» (1 P 3, 9). Gaitz baten aurka borrokatu behar badugu, egin dezagun, baina beti barne indarkeriari «ez» esan. Barkamena 105. Sentimendu txar bat erraietan sartzen uzten badugu, bihotzean zahartzen den nahigabe horri lekua uzten diogu. Logízetai to kakón esaldiak «gaiztoa kontutan hartzen du», «idatzitan gordetzen du», hau da, maltzurra da. Kontrakoa barkamena da, barkamena hori Jarrera positiboan oinarritzen da, besteen ahulezia ulertzen saiatzen dena eta besteari aitzakiak bilatzen saiatzen dena, Jesusek esan zuenean bezala: «Aita, barka iezaiezu, ez baitakite zer egiten duten» (Lk 23,34). Baina joera izan ohi da gero eta erru gehiago bilatzea, gero eta gaizto gehiago imajinatzea, era guztietako asmo txarrak bere gain hartzea, eta horrela erresumina hazi eta errotzen da. Horrela, ezkontidearen edozein akats edo erorketak maitasun-lotura eta familiaren egonkortasuna kaltetu ditzake. Arazoa da batzuetan dena larritasun bera ematen zaiola, besteen akatsekin anker bihurtzeko arriskuarekin. Norberaren eskubideen errebindikazio justua mendeku egarri iraunkor eta etengabe bilakatzen da, norberaren duintasunaren defentsa sanoa baino. 106. Irain edo etsita egon garenean, barkamena posible eta desiragarria da, baina inork ez du esaten erraza denik. Egia esan, «famili-komunitatea sakrifizio espiritu handi batekin bakarrik gorde eta hobetu daiteke. Izan ere, bakoitzaren ulermenerako, tolerantziarako, barkamenerako eta adiskidetzerako erabilgarritasun bizkorra eta eskuzabala eskatzen du. Inongo familiak ez daki berekoikeriak, desadostasunak, tirabirak, gatazkak indarkeriaz erasotzen dituztela eta batzuetan hilkorki zauritzen duela jaunartzea eta bizimodu anizkuna»1. 107. Gaur badakigu barkatzeko gure burua ulertzeko esperientzia askatzailea igaro behar dugula. eta barkatu geure buruari. Hainbestetan gure akatsek, edo maite ditugun pertsonen begirada kritikoak, gure buruarekiko maitasuna galtzera eraman gaituzte. Honek besteengandik babesten amaitzen gaitu, maitasunetik ihes egiten, pertsona arteko harremanetan beldurrez betetzen. Orduan, besteei errua bota ahal izatea erliebe faltsu bihurtzen da. Beharrezkoa da norbere istorioarekin otoitz egitea, norbere burua onartzea, norbere mugekin bizitzen jakitea, eta baita bere burua barkatzea ere, besteekin jarrera hori bera izan ahal izateko. 108. Baina horrek suposatzen du Jainkoak barkatu izanaren esperientzia, libreki justifikatua eta ez gure merituengatik. Gure lan guztiaren aurretiko maitasun batek heldu gintuen, beti aukera berri bat ematen, sustatzen eta estimulatzen duena. Onartzen badugu Jainkoaren maitasuna baldintzarik gabekoa dela, Aitaren maitasuna ezin dela erosi edo ordaindu, orduan dena baino haratago maita dezakegu, besteei barka ditzakegu gurekin bidegabeak izan direnean ere. Bestela, gure familia-bizitzak ulermen-, laguntza- eta sustapen-gune izateari utziko dio, eta tentsio iraunkorraren edo elkarren arteko zigorraren espazioa izango da. Besteekin poztu 109. Jairei epi te adikía esapideak pertsonaren bihotzaren sekretuan oinarritutako zerbait negatiboa adierazten du. Norbaiti injustizia egiten ikustean pozotzen direnen jarrera pozoitsua da. Esaldia ondoko honekin osatzen da, positiboki esaten duena: sygjairei te alétheia: pozten da egiaz. Hau da, besteen onarekin pozik dago, haien duintasuna aitortzen zaienean, haien gaitasunak eta lan onak baloratzen direnean. Hori ezinezkoa da beti konparatzen edo lehian egon behar dutenentzat, nahiz eta bere ezkontidearekin, beren hutsegiteez isilpean pozteko punturaino. 110. Maite duenak beste bati ongi egin diezaiokeenean, edo bestea bizitzan ongi ari dela ikusten duenean, pozarekin bizi du, eta horrela ematen dio aintza Jainkoari, «Jainkoak maite baitu pozarekin ematen duena» (2 Ko 9,7). Gure Jaunak modu berezian estimatzen ditu besteen zorionaz pozten direnak. Besteen ongiaz gozatzeko dugun ahalmena elikatzen ez badugu eta, batez ere, gure beharretan kontzentratzen bagara, poz gutxirekin bizitzera kondenatzen dugu, Jesusek esan zuenez, «jasotzean baino zoriontasun gehiago dago ematean» (Eg 20,35). Familiak beti izan behar du lekua, bizitzan zerbait ona lortzen duen norbaitek han ospatuko duela jakin dezan. Barkatu dena 111. Zerrenda osotasun bati buruz hitz egiten duten lau esamolderekin osatzen da: «dena». Dena barkatu, dena sinetsi, dena espero, dena jasan. Horrela, biziki nabarmentzen da maitasunaren dinamismo kontrakulturala, mehatxa dezakeen edozeri aurre egiteko gai dena. 112. Lehenik eta behin, panta stegeik dena barkatzen duela esaten da. “Gaizrik ez du kontuan hartzen”-tik ezberdintzen da termino honek hizkuntzaren erabilerarekin zerikusia duelako; Gerta daitezkeen gauza txarrei buruz «isiltzea» esan nahi du beste pertsona batengan. Epaiketa mugatzailea dakar, gaitzespen gogor eta inplakaezina emateko joera jasotzen duena: «Ez gaitzetsi eta ez zarete kondenatuko» (Lk 6,37). Gure ohiko hizkuntzaren erabileraren aurka doan arren, Jainkoaren Hitzak hauxe galdetzen digu: «Ez egin elkarri gaizki hitz egin, senideok» (Santiago 4,11). Beste baten irudia kaltetzeari uztea gurea indartzeko modu bat da, eragiten dugun kaltea edozein dela ere erresuminak eta bekaizkeriak deskargatzeko. Askotan ahazten da difamazioa bekatu handia izan daitekeela, Jainkoarentzat ofensa larria, besteen ospe onari larriki eragiten dionean, konpontzen zailak diren kalteak eraginez. Horregatik, Jainkoaren Hitza oso gogorra da mingainean, “pertsona osoa kutsatzen duen gaiztakeriaren mundua” dela dio (Santiago 3:6), “pozoi hilgarriz kargatutako gaitz nekaezina” bezala (Santiago 3:8). «Horrekin gizonak madarikatzen baditugu, Jainkoaren antzera sortuak» (Sk 3, 9), maitasunak besteen irudia zaintzen du, etsaien ospe ona ere gordetzera eramaten duen fintasun batekin. Jainkozko legearen defentsan ez dugu inoiz ahaztu behar maitasunaren eskakizun hau. 113. Elkar maite eta elkarri dagozkion ezkontideak, elkarri ongi hitz egiten diote, ezkontidearen alde ona erakusten saiatzen dira beren ahuleziaz eta hutsez haratago. Edonola ere, isilik geratzen dira euren irudia kaltetu ez dadin. Baina ez da kanpoko keinu bat bakarrik, barne jarrera batetik sortzen da. Ezta bestearen zailtasunak eta ahuleziak ikusten ez dituztela itxuratzen dutenen inozokeria ere, ahulezia eta akats horiek beren testuinguruan kokatzen dituztenen ikusmoldearen zabaltasuna baizik. Gogoratu akats hauek zati bat baino ez direla, ez direla bestearen izate osoa. Harremanaren gertakari desatsegin bat ez da harreman horren osotasuna. Orduan, denok argien eta itzalen konbinazio konplexu bat garela onar daiteke. Bestea ez da kezkatzen nauena bakarrik. Hori baino askoz gehiago da. Arrazoi beragatik, ez dut exijitzen zure maitasuna perfektua izan dadin hura baloratzeko. Ni naizen bezala eta ahal duen bezala maite nau, bere mugekin, baina bere maitasuna inperfektua izateak ez du esan nahi faltsua denik edo benetakoa ez denik. Benetakoa da, baina mugatua eta lurrekoa. Beraz, berari gehiegi eskatzen badiot, nolabait jakinaraziko dit, ezin izango baitu eta ez baitu onartuko jainkozko izaki baten papera jokatu edo nire behar guztien zerbitzura egotea. Maitasuna inperfekzioarekin, apologiarekin batera bizi da, eta badaki isilik egoten maitearen mugen aurrean. Konfiantza 114. Panta pisteuei, «dena sinesten du», testuingurua dela eta, «fedea» ez da zentzu teologikoan ulertu behar, «konfiantza» zentzu arruntean baizik. Ez da soilik bestea gezurretan edo engainatzen ari dela susmatzea. Oinarrizko konfiantza horrek Jainkoak piztutako argia aitortzen du, iluntasunaren atzean ezkutatuta dagoena, edo oraindik errautsen azpian erretzen den txingarra. 115. Konfiantza horrek berak ahalbidetzen du askatasun harremana. Ez da beharrezkoa bestea kontrolatzea, haien pausoak arretaz jarraitzea, gure besoetatik ihes egitea saihesteko. Maite konfiantza, utzi Askatasunean, dena kontrolatzeari, jabetzeari, menderatzeari uko egiten dio. Autonomia, mundura irekitzeko eta esperientzia berrietarako espazioak posible egiten dituen askatasun horrek harremana aberastu eta horizonterik gabeko zirkulu itxi batean ez bihurtzea ahalbidetzen du. Horrela, ezkontideek, elkartzen direnean, familia zirkulutik kanpo jasotako eta ikasitakoa partekatzeko poza bizi dezakete. Horrekin batera, zintzotasuna eta gardentasuna ahalbidetzen ditu, izan ere, besteek berarekin konfiantza dutela eta bere izatearen oinarrizko ontasuna baloratzen dakienean, orduan bere burua den bezala erakusten du, ezkutatu gabe. Beti haren susmagarriak direla, errukirik gabe epaitzen dutela, baldintzarik gabe maite ez dutela, nahiago izango du bere sekretuak gorde, bere erorketak eta ahuleziak ezkutatu, ez dena itxuratu. Bestalde, konfiantza oinarrizko eta maitagarria nagusi den familia batek, eta dena gorabehera konfiantza beti itzultzen den, kideen benetako nortasuna azaleratzen uzten du, eta iruzurra, gezurra edo gezurra berez baztertzea eragiten du. Itxaron 116. Panta elpizei: ez etsi geroko. Aurreko hitzarekin lotuta, bestea alda daitekeela dakienaren itxarotea adierazten du. Beti espero du heltze bat posible dela, edertasunaren agerraldi harrigarri bat, bere izatearen potentzialtasun ezkutuenak noizbait ernetuko direla. Ez du esan nahi bizitza honetan dena aldatuko denik. Gauza batzuk ez direla nahi bezala gertatzen onartzea dakar, baina agian Jainkoak zuzen idazten du pertsona baten ildo makurrak eta lur honetan gainditu ezin dituen gaitzetatik on batzuk atera. 117. Hemen itxaropena bere zentzu guztian dago, heriotzaz haragoko bizitzaren ziurtasuna barne hartzen duelako. Pertsona hori, bere ahulezia guztiekin, zeruko betetasunera deitua dago. Bertan, Kristoren piztuerak guztiz eraldatuta, bere ahultasunak, bere iluntasunak eta bere patologiak ez dira gehiago existituko. Bertan pertsona horren benetako izateak distira egingo du bere on eta edertasun indar guztiarekin. Honek ere aukera ematen digu, lur honetako gogaikarrien artean, pertsona hori naturaz gaindiko begirada batez kontenplatzeko, itxaropenaren argitan, eta egunen batean Zeruko Erreinuan jasoko duen plenitude horren zain, orain ikusten ez bada ere. Dena jasaten du 118. Panta hypoménei-k esan nahi du atzerapauso guztiak gogo onez jasaten dituela. Irmo dago ingurune etsai baten erdian. Ez da gauza gogaikarri batzuk jasatea bakarrik, zerbait zabalagoa baizik: erresistentzia dinamiko eta etengabea, edozein erronka gainditzeko gai dena. Dena den arren maitasuna da, testuinguru osoak beste zerbait gonbidatzen duenean ere. Heroismo egoskorren zati bat adierazten du, korronte negatibo guztien aurkako boterea, ezerk irauli ezin duen onerako aukera. Horrek gogorarazten dizkit Martin Luther Kingen hitz haiek, jazarpen eta umiliaziorik latzenen artean ere anai-maitasunaren aldeko apustua egin zuenean berriro ere: «Gehien gorrotatzen zaituen pertsonak badu zerbait ona bere baitan». bera; Gehien gorroto duzun nazioak ere badu zerbait ona; gehien gorrotatzen duen lasterketak ere badu zerbait ona. Eta gizon bakoitzaren aurpegira begiratu eta erlijioak «Jainkoaren irudia» deitzen duena bere barnean ikustera iristen zarenean, «hala ere» maitatzen hasten zara. Zer egiten dudan, Jainkoaren irudia ikusten duzu han. Badago ontasun-elementu bat inoiz kendu ezin duzuna […] Zure etsaia maitatzeko beste modu bat hau da: zure etsaia garaitzeko aukera aurkezten zaizunean, hori ez egitea erabaki behar duzun unea […] Maitasunaren mailara igotzen zarenean, bere edertasun eta botere handiko, garaitu nahi duzun bakarra sistema gaiztoak dira. Sistema horretan harrapatutako jendea maite duzu, baina sistema hori garaitzen saiatzen zara […] Gorrotoagatik gorrotoak unibertsoan gorrotoa eta gaizkiaren existentzia areagotu besterik ez du egiten. Jotzen badizut eta jo egiten badidazu, eta nik atzera jotzen badidazu eta zuk atzera jo eta abar, argi dago infinitura zoazela. Ez da inoiz amaitzen. Nonbait, norbaitek zentzuren bat izan behar du, eta hori da pertsona indartsua. Pertsona indartsua da gorrotoaren katea, gaitzaren katea hautsi dezakeena […] Norbaitek erlijio eta moral nahikoa izan behar du hura moztu eta unibertsoaren egituran bertan maitasunaren elementu sendo eta indartsu hori txertatzeko»[114]. 119. Familia bizitzan beharrezkoa da maitasunaren indar hori landu, mehatxatzen duen gaitzaren aurka borrokatzeko aukera ematen diguna. maitasuna ez da geratzen erresumina, jendearekiko mespretxua, min egiteko edo zerbait hartzeko gogoa nagusi. Kristau ideala, eta bereziki familian, maitasuna da dena den arren. Batzuetan miresten dut, esate baterako, indarkeria fisikotik babesteko ezkontidearengandik banandu behar izan duten pertsonen jarrera eta, hala ere, sentimenduetatik haratago joaten dakien ezkontza-karitatearen bitartez, gaixotasun, sufrimendu edo zailtasun momentuetan euren ongia bilatzeko gai izan dira, baita besteen bitartez ere. Hori ere maitasuna dena gorabehera. Ezkontza-karitatean haziz 120. Berrikusi dugun San Pauloren ereserkiak ezkontza-karitateari bidea egiten uzten digu. Ezkontideak batzen dituen maitasuna da[115], ezkontzako sakramentuaren graziaz santua, aberastua eta argitua. «Batasun afektiboa»[116] da, espirituala eta oblatiboa, baina bere baitan adiskidetasunaren eta pasio erotikoaren samurtasuna barne hartzen duena, nahiz eta sentimenduak eta pasioak ahultzen direnean irauteko gai den. Pio XI.a Aita Santuak irakatsi zuen maitasun horrek ezkontza-bizitzaren betebehar guztiak barneratzen dituela eta «noblezia printzeptu bat duela»[117]. Espiritu Santuak isuritako maitasun sendo hori Kristoren eta gizateriaren arteko Aliantza hautsiezinaren isla baita amaieraraino amore ematean amaitu zena, gurutzean: «Jaunak txertatzen duen Espirituak bihotza berritzen du eta gizona eta emakumea Kristok maite gaituen bezala elkar maitatzeko gai bihurtzen ditu. Modu honetan ezkondu maitasuna den betetasunera iristen da barne ordenatua, ezkondu-karitatea»[118]. 121. Ezkontza seinale preziatua da, zeren «gizonak eta emakumeak ezkontzaren sakramentua ospatzen dutenean, Jainkoak, nolabait esatearren, bere burua «islatzen» du haietan, bere ezaugarriak eta bere maitasunaren izaera ezabaezina inprimatzen dituelako. Ezkontza Jainkoak guganako duen maitasunaren irudia da. Jainkoa, izatez, komunioa ere bada: Aitaren, Semearen eta Espiritu Santuaren hiru Pertsonak bizi dira beti eta betiko batasun perfektuan. Eta horixe da, hain zuzen, ezkontzaren misterioa: Jainkoak bi ezkontideen existentzia bat egiten du»[119]. Horrek oso ondorio konkretuak eta egunerokoak ditu, zeren ezkontideek, «Sakramentuaren bidez, benetako misioa betetzen baitute, gauza sinple eta arruntetatik Kristok bere Eliza maite duen maitasuna ikus dezan»[122, harekin jarraitzen du]12. ez da komeni maila desberdinak nahastea: ez dugu bi pertsona mugatu gainean bota behar Kristoren eta bere Elizaren arteko batasuna ezin hobeto erreproduzitu beharraren zama izugarria, ezkontzak zeinu gisa «prozesu dinamiko bat, pixkanaka-pixkanaka aurrera doana Jainkoaren dohainen integrazio progresiboarekin» [121] dakarrelako. adiskidetasuna»[122]. Adiskidetasun on baten ezaugarri guztiak dituen batasuna da: bestearen onaren bilaketa, elkarrekikotasuna, intimitatea, samurtasuna, egonkortasuna eta bizitza partekatuarekin eraikitzen den lagunen arteko antzekotasuna. Baina ezkontzak horri guztiari esklusibotasun disolbaezina gehitzen dio, gure existentzia osoa elkarrekin partekatzeko eta eraikitzeko proiektu egonkorrean adierazten dena. Izan gaitezen zintzoak eta aintzat har ditzagun errealitatearen zantzuak: maiteminduta daudenek ez dute uste harreman hori denbora baterako izan daitekeenik; Ezkontzearen poza biziki bizi dutenek ez dute behin-behineko zerbaitetan pentsatzen; Maitasunez beteriko batasunaren ospakizunarekin batera doazenek, hauskorra izan arren, denboran iraun dezakeela espero dute; Haurrek gurasoek elkar maitatzeaz gain, leialak izatea eta beti elkarrekin egotea nahi dute. Seinale hauek eta beste batzuek erakusten dute ezkontza maitasunaren izaeran behin betikoari irekitzea dagoela. Ezkontzaren promesan betiko kristalizatzen den batasuna formaltasun sozial bat edo tradizio bat baino gehiago da, gizakiaren berezko joeran errotuta dagoelako. Eta, fededunentzat, leialtasuna eskatzen duen Jainkoaren aurrean aliantza da: «Jauna zure eta zure gaztetako emaztearen artean lekuko da, zeina saldu zenuen, zure laguna zenetik, zure aliantzako emakumea […] Ez traizionatu zure gaztaroko emaztea. Gorroto baitut arbuioa» (Ml 2,14.15-16). 124. Maitasun ahul edo gaixo batek, ezkontza borroka, birsortzea, bere burua berrasmatzea eta beti hil arte berriro hastea eskatzen duen erronka gisa onartzeko gai ez dena, ezin du maitasun maila handi bati eutsi. konpromisoa. Eman behin-behinekoaren kulturari, etengabeko hazkuntza prozesu bat eragozten duena. Baina «betiko maitasuna agintzea posible da gure proiektuetatik haratago doan, sostengatzen gaituen eta maiteari gure etorkizuna erabat emateko aukera ematen digun plan bat aurkitzen dugunean»[123]. Maitasun horrek proba guztietatik igaro eta guztiaren aurka leial gera daitekeela suposatzen du hura indartzen eta goratzen duen graziaren dohaina. San Roberto Belarminok zioen bezala: «Lotura disolbaezin batean norberarekin bat eginda egotea, ezin bereizi ahal izateko, zailtasunak edozein izanda ere, eta ondorengoen itxaropena galdu denean ere, hori ezin da misterio handirik gabe gertatu»[124]. 125. Ezkontza, gainera, pasio-oharrak biltzen dituen adiskidetasuna da, baina beti ere gero eta batasun sendoago eta biziago batera bideratua. «Ez baita ugalketarako soilik ezarri», elkarren arteko maitasuna «ordena egoki baten arabera ager dadin, aurrera egin eta hel dadin»[125]. Gizon baten eta emakumearen arteko adiskidetasun berezi honek ezkontza-elkarte batean bakarrik gertatzen den izaera totalizatzailea hartzen du. Hain zuzen, totalizatzailea delako, batasun hori ere esklusiboa, fidela eta belaunaldiari irekia da. Dena partekatzen da, baita sexualitatea ere, beti elkarrekiko errespetuz. Vatikano II. Kontzilioak esanez adierazi zuen: «Horrelako maitasunak, gizakia eta jainkotiarra aldi berean elkartuz, ezkontideak beren buruaren dohain aske eta elkarrekiko dohain batera eramaten ditu, sentimenduek egiaztatuta». eta samurtasun-ekintzak, eta bere bizitza osoa barneratzen du»[126]. Poza eta edertasuna 126. Ezkontzan garrantzitsua da maitasunaren poza zaintzea. Plazeraren bilaketa obsesiboa denean, gauza batean giltzaperatzen gaitu eta beste gogobetetze-motarik aurkitu ezinik bihurtzen gaitu. Pozak, berriz, pozak, aldiz, plazer eta plazer ezberdinetan gozatzeko ahalmena zabaltzen du, bizitzaren plazer eta plazer ezberdinetan ere gozatzeko ahalmena zabaltzen du. non plazera lausotzen den. Horregatik, Santo Tomasek esan zuen «poza» hitza bihotzaren zabalkundea izendatzeko erabiltzen dela[127], minaren erdian ere bizi daitekeena, ezkontza alaitasun eta esfortzuen, tentsioen eta atseden, sufrimenduen eta askapenen, atsekabeen eta atsedenen, beti adiskideen, atsekabeen, adiskidetasunaren, atsekabeen, adiskidetasunaren ezinbesteko uztarketa dela esan nahi du. elkar zaintzeko: «elkarrekiko laguntza eta zerbitzua ematen dute»[128] 127. Adiskidetasunaren maitasunari «karitatea» deritzo, besteak duen «balio handia» atzematen eta estimatzen denean[129] —bestearen «balio handia», bere erakargarritasun fisiko edo psikologikoarekin bat egiten ez duena—, bere pertsonaren beharrik gabe kontsumitzeko aukera ematen diguna zentzu estetikoa pobretu egiten da, eta horrela itzaltzen da Dena erosi, jabetu edo kontsumitu behar da, aldiz, jabetze berekoitik askatzen den maitasun horren agerpena. Errespetu izugarriarekin eta hari kalte egiteko edo askatasuna kentzeko beldur jakin batekin pertsona baten aurrean dardara egitera garamatza. Besteekiko maitasunak bere izate pertsonalaren edertasuna eta sakratutasuna kontenplatzeko eta balioesteko plazer hori dakar, nire beharrizanetatik haratago dagoena. Honi esker, bere ona bilatzeko aukera ematen dit, baita nirea izan ezin dela dakidanean edo fisikoki desatsegina, oldarkorra edo gogaikarria bihurtu denean. Hortaz, «beste pertsona bati gustatzen zaion maitasunaren araberakoa da zerbait doan ematea»[130]. 128. Maitasunaren esperientzia estetikoa bestea bere helburu gisa kontenplatzen duen begirada horretan adierazten da, nahiz eta gaixo, zahar edo sentimenduzko erakargarritasunik gabe egon. Balioesten duen ikuspegiak izugarrizko garrantzia du, eta baztertzea kaltegarria izan ohi da. Zenbat gauza egiten dituzten ezkontideek eta seme-alabek batzuetan ohartu eta kontuan hartzeko! Zauri eta krisi asko geure burua kontenplatzeari uzten diogunean sortzen dira. Horixe adierazten dute familietan entzundako kexa eta aldarrikapen batzuek: «Nire senarrak ez dit begiratzen, ikusezina naizela iruditzen zaio». — Mesedez, begiratu iezadazu zurekin hitz egiten dudanean. «Nire emazteak ez nau gehiago begiratzen, orain bere seme-alabentzat bakarrik ditu begiak». «Nire etxean, inork ez dit axola, eta ez naute ikusten ere, existituko ez banintz bezala». Maitasunak begiak irekitzen ditu eta, dena baino haratago, gizaki batek zenbat balio duen ikusteko aukera ematen digu. 129. Maitasun kontenplatibo horren poza landu behar da. Maitatzeko eginak garenez, badakigu ez dagoela partekatutako ongia baino poz handiagorik: «Eman eta jaso, goza ezazu” (Si 14,16). Bizitzako poz bizienak besteen zoriona eragin dezakezunean sortzen dira, zeruaren aitzinean. Merezi du gogoratzea Babette’s Feast filmeko eszena alaia, non sukaldari eskuzabalak esker onez eta laudorioz jasotzen duen: «Nola gozatuko dituzu aingeruak!» Besteak gozatzeaz gozatzea eta gozatzea da gozatzea, gozatzea eta gozatzea. Poz hori, anai-maitasunaren efektua, ez da bere buruari begiratzen dutenen hutsalkeriarena, maitearen ongiaz gozatzen den maitalearena, bestean isurtzen dena eta bere baitan emankor bihurtzen dena 130. Aldiz, poza berritzen da oinazean San Agustinek zioen bezala: «Zenbat eta handiagoa da borrokan, orduan eta poz handiagoz sufritzen da». merezi izan duela, zerbait ona lortu dutelako, elkarrekin zerbait ikasi dutelako, edo dutena gehiago baloratzen dutelako, elkar maite duten bi lagunek elkarrekin esfortzu handia lortu dutenean bezain alaitasun handikoak dira egonkortasuna eta bere hazkunde erreala eta konkretua Egia da maitasuna kanpoko adostasuna edo ezkontza-kontratu moduko bat baino askoz gehiago dela, baina Egia da, halaber, ezkontza gizartean konfigurazio agerikoa emateko erabakiak, konpromiso batzuekin, bere garrantzia erakusten duela: bestearekiko identifikazioaren larritasuna erakusten du, nerabezaroko indibidualismoaren gainditzea adierazten du, eta elkarren kide izateko aukera irmoa adierazten du. Ezkontzea zure amaren habia benetan utzi duzula adierazteko modu bat da, beste lotura sendoak sortzeko eta beste pertsona baten aurrean erantzukizun berri bat hartzeko. Horrek askoz gehiago balio du elkarrenganako poztasunerako berezko elkartze huts batek baino, ezkontzaren pribatizazioa izango litzatekeena. Ezkontza gizarte-erakunde gisa babesa eta elkarrekiko konpromisorako kanala da, maitasunaren heltzerako, bestearen aukera sendotasunean, konkretuan eta sakonean hazi dadin, eta, aldi berean, gizartean bere eginkizuna bete dezan. Horregatik, ezkontza moda guztietatik haratago doa eta irauten du. Bere funtsa gizakiaren izaeran eta bere izaera sozialean oinarritzen da. Betebehar sorta dakar, baina maitasunetik bertatik sortzen dira, hain erabakia eta eskuzabala den maitasuna, non etorkizuna arriskuan jartzeko gai den. 132. Horrela ezkontzaren aldeko hautua egiteak bi bide bide bakar bihurtzeko erabaki erreala eta eraginkorra adierazten du, zer gertatu den eta edozein erronka izan arren. Maitasun-konpromiso publiko honen larritasuna dela eta, ezin da presazko erabakia izan, baina horregatik ere ezin da atzeratu. mugagabean. Modu esklusibo eta behin betiko batean beste batekin konprometitzeak beti du arrisku eta apustu ausarta. Konpromiso hori bere gain hartzeari uko egitea berekoia, interesatua, txikia da, ez ditu bestearen eskubideak guztiz aitortzen eta ez ditu gizarteari baldintzarik gabe maitatuak izateko modurik aurkezten. Bestalde, benetan maiteminduta daudenek besteei maitasuna adierazi ohi diete. Besteen aurretik egindako ezkontza batean gauzatutako maitasuna, instituzionalizazio horretatik eratorritako konpromiso guztiekin, erreserbarik eta mugarik gabe ematen den «bai» baten agerpena eta babesa da. Hori da besteari beti fida dezaketela esatea, ez direla abandonatuko erakargarritasuna galtzen dutenean, zailtasunak daudenean edo plazer edo interes berekoientzako aukera berriak eskaintzen direnean. Agertzen eta hazten den maitasuna 133. Adiskidetasunaren maitasunak ezkontza-bizitzaren alderdi guztiak bateratzen ditu, eta senitartekoei fase guztietan aurrera egiten laguntzen die. Horregatik, maitasuna adierazten duten keinuak etengabe landu behar dira, gaiztakeriarik gabe, hitz eskuzabalez beteak. Familian «beharrezkoa da hiru hitz erabiltzea. Errepikatu nahiko nuke. Hiru hitz: baimena, eskerrik asko, barkatu. Hiru hitz gako!»[132]. «Familia batean intrusiboa ez zarenean eta “baimena” eskatzen duzunean, familia batean ez zaren berekoia eta “eskerrik asko” esaten ikasten duzunean, eta familia batean konturatzen zarenean zerbait gaizki egin duzula eta galdetzen dakizunean. “barkatu”, familia horretan bakea eta poza dago»[133]. Ez gaitezen zikorrak izan hitz hauen erabileran, izan gaitezen eskuzabalak egunez egun errepikatzean, «isilune batzuek pisu handia baitute, batzuetan familian ere, senar-emazteen artean, gurasoen eta seme-alaben artean, anai-arreben artean»[134]. Bestalde, hitz egokiek, une egokian esanda, maitasuna babestu eta elikatzen dute egunez egun. 134. Hau guztia hazkunde iraunkorreko bide batean egiten da. Ezkontza den maitasun-modu oso berezi hau etengabeko heltzera deitua dago, zeren beti aplikatu behar diogu San Tomas Akinokoek karitateari buruz esandakoa: «Karitateak, bere izaeragatik, ez du hazkuntza mugarik, izan ere, Espiritu Santua den karitate mugagabean parte-hartzea baita […]. «Jaunak aurrera egin dezala eta elkarrenganako maitasunean ugari» (1 Ts 3,12); eta gehitzen du: «Elkarrekiko maitasunari dagokionez […] eskatzen dizuegu, senideok, gero eta gehiago aurreratzen jarraitzeko» (1 Ts 4, 9-10). Gero eta gehiago. Ezkontza-maitasuna ez da zaintzen lehenik eta behin disolbaezintasunaz betebehar gisa hitz eginez, edo doktrina bat errepikatuz, graziaren bulkadapean etengabeko hazkuntzari esker indartuz baizik. Hazten ez den maitasuna arriskuak hartzen hasten da, eta jainkozko graziari erantzunez soilik hazi gaitezke maitasun-ekintza gehiago, maitasun-ekintza maizago, biziago, eskuzabalago, samurrago, alaiagoekin. Senar-emazteak «beren batasunaren esanahia esperimentatu eta egunero gehiago lortzen»[136]. Ezkontideengan isurtzen den jainkozko maitasunaren dohaina, aldi berean, graziaren dohain hori etengabe garatzeko deia da. 135. Maitasun idiliko eta perfektu bati buruzko zenbait fantasia, horrela hazteko pizgarririk gabe, ez dira onak. Lurreko maitasunaren ideia zeruko batek ahazten du onena oraindik lortu ez dena dela, denborarekin heldu den ardoa. Txileko apezpikuek gogoratu zutenez, «ez dago propaganda faltsu eta kontsumistak proposatzen digun familia perfekturik. Haietan ez dira urteak pasatzen, ez dago gaixotasunik, oinazerik edo heriotzarik […] Propaganda kontsumistak familia-buruek egunero aurre egin behar dioten errealitatearekin zerikusirik ez duen fantasia erakusten du»[137], inperfekzioa onartzea, errealistan, inperfekzioa da zerrendara, desafioa eta osasuna onartzea. elkarrekin hazteko, maitasuna heltzeko eta batasunaren sendotasuna lantzeko, zer gertatzen den Elkarrizketa 136. Elkarrizketa bizitzeko modu pribilegiatu eta ezinbestekoa da, ezkontza-bizitzan eta heltzeko, baina ikaskuntza prozesu luzea eta zaila da Gizon eta emakumeek, helduek eta gazteek, komunikatzeko modu desberdinak, erabiltzen dituzte beste modu bat erantzun, erabilitako tonuak, momentuak eta beste hainbat faktorek komunikazioa baldintza dezakete. Gainera, beti beharrezkoa da maitasunaren adierazpen diren eta benetako elkarrizketa posible egiten duten jarrera batzuk garatzea. 137. Eman zeure buruari denbora, kalitatezko denbora, pazientziaz eta arretaz entzutean datza, besteak behar zuen guztia adierazi arte. Horrek behar duen ordua baino lehen hitz egiten ez hasteko aszetismoa eskatzen du. Iritziak edo aholkuak ematen hasi beharrean, ziurtatu beste pertsonak esan behar duen guztia entzun duzula. Horrek barne isilune bat egitea dakar bihotzean edo buruan zaratarik gabe entzuteko: presaka kentzea, norbere beharrak eta premiak alde batera utzi, lekua egitea. Askotan ezkontideetako batek ez du bere arazoen konponbiderik behar, entzutea baizik. Sentitu behar duzu zure mina, zure etsipena, zure beldurra, zure haserrea, zure itxaropena, zure ametsa hauteman direla. Baina horrelako kexak maiz izaten dira: «Ez dit entzuten. «Iruditzen denean, egiten ari dela, benetan beste zerbaitetan pentsatzen ari da.» «Hitz egiten dut eta nire zain dagoela sentitzen dut». «Hitz egiten dudanean gaia aldatzen saiatzen da, edo erantzun azkarrak ematen dizkit, besteen ohiturak ixteko. Elkarrizketa garatzea da benetako garrantzia». zure pertsona balioestea, existitzeko, modu autonomoan pentsatzeko eta zoriontsu izateko eskubidea duzula aitortuz. Ez zenuke inoiz gutxietsi behar esaten duzuna edo aldarrikatzen duzuna, hala bada ere beharrezkoa da norberaren ikuspuntua adierazteko. Hemen azpian dago bakoitzak zer ekarpen egiteko duelako ustea, bizitzaren beste esperientzia bat duelako, beste ikuspuntu batetik begiratzen duelako, beste kezka batzuk garatu dituztelako eta beste gaitasun eta intuizio batzuk dituztelako. Bestearen egia, bere kezka sakonenen balioa eta esaten dutenaren atzealdea antzeman daiteke, hitz oldarkorren atzean ere. Horretarako, haien lekuan jartzen eta haien bihotzaren sakona interpretatzen saiatu behar duzu, zerk pasatzen duen detektatu eta grina hori hartu elkarrizketan sakontzeko abiapuntutzat. 139. Buru-zabaltasuna, ideia gutxitan obsesiboki ez giltzatzeko, eta malgutasuna norberaren iritziak aldatu edo osatu ahal izateko. Baliteke, nire pentsamenduetatik eta besteen pentsamenduetatik, biok aberasten gaituen sintesi berri bat agertzea. Guk nahi dugun batasuna ez da uniformetasuna, «aniztasunaren batasuna» edo «aniztasun bateratua» baizik. Anaitasun-elkarteko estilo aberasgarri honetan, desberdinak direnek elkar ezagutu, errespetatu eta baloratzen dute, baina ongi komuna aberasten duten ñabardura eta azentu anitzak mantenduz. Berdintasuna izateko betebeharretik libratzea beharrezkoa da. Maltzurkeria ere beharrezkoa da ager daitezkeen «interferentziak» garaiz ohartzeko, elkarrizketa prozesu bat suntsi ez dezaten. Adibidez, sortzen diren sentimendu txarrak ezagutu eta erlatibizatzea, kalterik ez egiteko komunikazioa. Garrantzitsua da mindu gabe sentitzen duena adierazteko gaitasuna; Besteak errazago onartu edo onartu dezakeen hizkuntza eta hitz egiteko modu bat erabiltzea, nahiz eta edukia zorrotza izan; norberaren aldarrikapenak planteatu baina haserrea mendeku moduan askatu gabe, eta erasotzea, ironikatzea, errua, mintzea baino ez duen hizkuntza moralizatzailea saihestea. Bikoteen arteko eztabaida asko ez dira oso gai larriei buruzkoak. Batzuetan gauza txiki eta garrantzirik gabekoak dira, baina izpirituak aldatzen dituena horiek esateko modua edo elkarrizketan hartutako jarrera da. 140. Besteekiko kezka keinuak eta maitasun erakustaldiak izatea. Maitasunak oztoporik txarrenak gainditzen ditu. Norbait maitatu dezakezunean, edo haiek maitatuta sentitzen garenean, adierazi nahi duena hobeto ulertzeko eta ulertarazteko gai gara. Gainditu besteen beldur izatera eramaten gaituen hauskortasuna, “lehiakide” balira bezala. Oso garrantzitsua da norberaren segurtasuna aukera, uste edo balio sakonetan oinarritzea, eta ez argudio bat irabaztean edo arrazoia frogatzea. 141. Amaitzeko, aitor dezagun elkarrizketak balio izan dezan zer esan behar duela, eta horrek irakurketaz, hausnarketa pertsonalez, otoitzez eta gizartearekiko irekitasunez elikatzen den barne-aberastasuna behar du. Bestela, elkarrizketak aspergarriak eta koherenteak bihurtzen dira. Bi ezkontideak lantzen ez direnean eta beste pertsonekin harreman askorik ez dagoenean, bizitza Familia endogamiko bihurtzen da eta elkarrizketa pobretu egiten da. Maitasun sutsua 142. Vatikano II. Kontzilioak irakasten du ezkontza-maitasun horrek «pertsona osoaren ongia hartzen duela, eta, hortaz, duintasun berezi batez aberastu ditzake gorputzaren eta izpirituaren adierazpenak, eta ezkontideen adiskidetasun-seinale berezi gisa nobletu»[138]. Arrazoi bat dago plazer edo pasiorik gabeko maitasuna ez dela nahikoa giza bihotzak Jainkoarekin duen batasuna sinbolizatzeko: «Mistika guztiek baieztatu dute naturaz gaindiko maitasunak eta zeruko maitasunak bilatzen dituzten sinboloak ezkontza-maitasunean aurkitzen dituztela, adiskidetasunean baino gehiago, filio-sentimenduan edo kausa baterako dedikazioan baino. Eta arrazoia, hain zuzen, bere osotasunean dago»[139]. Orduan zergatik ez gelditu eta ezkontzako sentimenduez eta sexualitateaz hitz egiten? Emozioen mundua 143. Desioek, sentimenduek, emozioek, klasikoek “pasioak” deitzen zutenak, leku garrantzitsua dute ezkontzan. «Bestea» presente dagoenean eta norberaren bizitzan agertzen denean gertatzen dira. Izaki bizidun ororen ezaugarria da beste zerbaitetara jotzea, eta joera horrek beti ditu oinarrizko seinale afektiboak: plazera edo mina, poza edo tristura, samurtasuna edo beldurra. Jarduera psikologiko oinarrizkoenaren aurresuposizioa dira. Gizakia lur honetako izaki biziduna da, eta egiten eta bilatzen duen guztia pasioz beteta dago. 144. Jesusek, egiazko gizon bezala, bizi izan zituen gauzak emozio kargarekin. Horregatik mindu zuen Jerusalemen arbuioa (cf. Mt 23,37), eta egoera horrek malkoak ekarri zizkion begietara (cf. Lk 19,41). Errukia ere sentitu zuen herriaren sufrimenduagatik (ik. Mc 6,34). Beste batzuk negarrez ikusita, hunkitu eta larritu egin zen (cf. Jn 11,33), eta berak deitoratu zuen lagun baten heriotzagatik (cf. Jn 11,35). Bere sentikortasunaren agerpen hauek bere giza bihotza besteengana zenbateraino irekita zegoen erakusten zuten. 145. Emozio bat bizitzea ez da moralki ona ez txarra berez[140]. Desioa edo arbuioa sentitzen hastea ez da ez bekataria, ez gaitzesgarria. Ona edo txarra dena pasio batek motibatuta edo lagunduta egiten duen ekintza da. Baina sentimenduak sustatu, bilatu eta, hori dela eta, ekintza txarrak egiten baditugu, gaitza haiek elikatzeko erabakian eta ondorengo ekintza txarretan datza. Bide beretik, norbait gustuko izateak ez du berez esan nahi ona denik. Atsegin horrekin pertsona hori nire esklabo bilakatzea bilatzen badut, sentimendua nire berekoitasunaren zerbitzura egongo da. “Gauzak sentitzea” bakarrik onak garela sinestea izugarrizko iruzurra da. Badago maitasun handirako gai sentitzen dena maitasun-premia handia duelako bakarrik, baina ez dakite besteen zorionaren alde borrokatzen eta norbere desioetan giltzapetuta bizi. Kasu horretan, sentimenduek balio handietatik aldentzen dute eta familia-bizitza osasuntsu eta zoriontsu bat lantzea ahalbidetzen ez duen egozentrismoa ezkutatzen dute. 146. Aldiz, pasio bat egintza librearekin batera badator, ahal du adierazi aukera horren sakontasuna. Ezkontza-maitasunak bizitza afektibo guztia familiarentzako on bat bilakatzea eta elkarrekin bizitzaren zerbitzura egotea dakar. Heldutasuna familia batera iristen da bere kideen bizitza emozionala aukera eta balio handiak menderatzen edo ezkutatzen ez dituen sentsibilitate bihurtzen denean, haien askatasunari jarraitzen diona[141], hortik sortu, aberastu, edertu eta harmoniatsuagoa egiten duen guztien onerako. Jainkoak maite du bere seme-alaben poza 147. Horrek bide pedagogikoa eskatzen du, uko egiteak barne hartzen dituen prozesua. Askotan baztertua izan den Elizaren ustea da, giza zoriontasunaren etsaia balitz bezala. Benedikto XVI.ak argitasun handiz islatu zuen galdera hau: «Elizak, bere agindu eta debekuekin, ez al du bizitzako gauzarik ederrena samin bihurtzen? Ez ote ditu beharbada debeku-seinaleak jartzen, hain zuzen ere, Sortzaileak gure baitan aurreikusitako pozak jainkozkoaren zerbait dastatzera eramaten gaituen zoriona eskaintzen digun tokian?»[142] Baina erantzun zuen, nahiz eta kristautasunean gehiegikeriarik edo aszetismo desbideraturik falta izan, Elizaren irakaspen ofizialak, Elizaren fededunek ez zuten bezala, arbuiatzen zuten fededunek ez zuten bezala. gerra deklaratu zuen bere desbideratze suntsitzaileari, erosaren jainkotze faltsuak […] bere duintasun jainkotiarra kendu eta deshumanizatu egiten baitu»[143]. 148. Emozionaltasunaren eta senaren heziketa beharrezkoa da, eta horretarako ezinbestekoa da batzuetan. mugaren bat ezarri. Gehiegikeriak, kontrol ezak, plazer mota bakarrarekiko obsesioak ahuldu eta plazera bera gaixotzen amaitzen du[144], eta familia bizitza kaltetzen du. Benetan bide ederra har dezakezu zure pasioekin, hau da, gero eta gehiago bideratzea norberaren dohaintza eta autoerrealizazio osoko proiektu batean, zeinak familia barruko pertsonen arteko harremanak aberasten dituena. Ez du esan nahi alaitasun biziko uneak uko egitea[145], baizik eta errendizio eskuzabaleko, pazientziazko itxaroteko, saihestezinezko nekeekoak, ideal baterako ahalegineko beste une batzuekin uztartuta egotea. Familia bizitza hori guztia da eta bere osotasunean bizitzea merezi du. 149. Korronte espiritual batzuk minetik askatzeko gogoa ezabatzeko tematzen dira. Baina uste dugu Jainkoak gizakien poza maite duela, dena sortu zuela «guk gozatzeko» (1 Tm 6,17). Utz dezagun poza sortzen bere samurtasunaren aurrean proposatzen digunean: «Seme, ondo tratatu zaitez […] Ez zaitez egun zoriontsu bat igarotzea kendu» (Si 14,11,14). Ezkontza batek ere Jainkoaren nahiari erantzuten dio Bibliako gonbidapen honi jarraituz: «Poztu zaitez zorioneko egunez» (Ko 7,14). Kontua da plazerak bizitzako une ezberdinetan beste adierazpen modu batzuk aurkitzen dituela onartzeko askatasuna, elkarren arteko maitasunaren beharren arabera. Zentzu horretan, kontzientzia zabaltzen tematzen diren Ekialdeko irakasle batzuen proposamena onartu dezakegu, oso esperientzia mugatu batean harrapatuta ez geratzeko. gure ikuspuntuak ixten ditu. Kontzientziaren hedapen hau ez da desioaren ukapena edo suntsipena, haren hedapena eta perfekzioa baizik. Maitasunaren dimentsio erotikoa 150. Horrek guztiak ezkontzaren bizitza sexualaz hitz egitera garamatza. Jainkoak berak sortu zuen sexualitatea, bere izakientzako opari zoragarria dena. Lantzen denean eta bere kontrol falta saihesten denean, «benetako balio baten pobretzea» saihesteko da[146]. San Joan Paulo II.ak baztertu zuen Elizaren irakaspenak «giza sexuaren balioa ukatzera» ekartzen duela, edo besterik gabe, «ugaltzearen beharragatik» onartzen duela[147]. Ezkontideen sexu-beharra ez da mespretxua, eta «ez da behar hori zalantzan jartzea»[148]. 151. Pasioen eta sexualitatearen heziketak sexu-maitasunaren berezkotasunari kalte egingo ote dion beldur direnei, San Joan Paulo II.ak erantzun zien gizakia «harremanen bat-batekotasun oso eta helduetara deitua» dagoela, «norberaren bihotzaren bulkaden discernimenduaren fruitu pixkanaka»[149]. Konkistatua den zerbait da, gizaki orok «irmotasunez eta koherentziaz ikasi behar baitu gorputzaren esanahia zein den».[150] Sexualitatea ez da gozatzeko edo entretenitzeko baliabidea, bestea serio hartzen den pertsonarteko hizkuntza baita, bere balio sakratu eta ukiezina duena. Horrela, «giza bihotza partaide bihurtzen da, nolabait esatearren, beste berezkotasun batean»[151]. Honetan testuinguruan, erotismoa sexualitatearen agerpen zehatz gisa agertzen da. Bertan aurki daitezke «gorputzaren eztei-esanahia eta dohainaren benetako duintasuna»[152]. Giza gorputzaren teologiari buruzko katiximetan irakatsi zuen sexu-gorpuztasuna «ez da soilik ugalkortasun eta ugaltze-iturri», baizik eta «maitasuna adierazteko ahalmena ere: gizon-pertsona dohain bihurtzen den maitasun hori hain zuzen»[153]. Erotismorik osasuntsuenak, plazeraren bilaketari lotuta egon arren, miresmena dakar, eta horregatik bulkadak humaniza ditzake. 152. Beraz, ezin dugu inola ere ulertu maitasunaren dimentsio erotikoa baimendutako gaitz gisa edo familiaren onerako jasan beharreko zama gisa, ezkontideen arteko topaketa edertzen duen Jainkoaren dohain gisa baizik. Bestearen duintasuna miresten duen maitasun batek sublimatutako pasioa izanik, «maitasunaren baieztapen osoa eta garbia» bihurtzen da, zeinak erakusten digun zein mirariak egiteko gai den giza bihotza eta horrela, une batez, «giza existentzia arrakastatsua izan dela sentitzen du batek»[154]. Indarkeria eta manipulazioa 153. Sexualitatearen ikuspegi positibo horren baitan, egokia da gaia bere osotasunean eta errealismo sanoaz planteatzea. Sexualitatea askotan despertsonalizatuta dagoela eta patologiaz beteta ere ezin dugulako alde batera utzi, halako moldez, non «gero eta gehiago norbere burua baieztatzeko eta norbere desioen eta nahien asebetetze berekoirako okasio eta tresna bilakatzen baita». senak»[155]. Une honetan oso arriskutsua bihurtzen da sexualitatea «erabili eta bota» izpiritu pozoitsuaren jabe izatea. Bestearen gorputza manipulatu ohi da, gogobetetasuna ematen duen bitartean atxikitzen den gauza gisa eta erakargarritasuna galtzen duenean mespretxatua. Ezkutatu edo ezkutatu al ditzakegu etengabeko menderakuntza, harrokeria, tratu txar, perbertsio eta sexu-indarkeria, sexualitatearen esanahitik desbideratzearen ondorio diren eta norberaren bilaketa ilun baten azpian besteen duintasuna eta maitatzeko deia lurperatzen dutenak? 154. Gogoratu beharra dago, ezkontza barruan ere, sexualitatea sufrimendu eta manipulazio iturri bihur daitekeela. Horregatik, argi eta garbi berretsi behar dugu: «Ezkontideari egungo egoera eta desio legitimoak kontuan hartu gabe ezartzen zaion ezkontza-egintza ez da benetako maitasun-ekintza; eta, beraz, ezkontideen arteko harremanetan ordena moral zuzenaren eskakizuna baztertzen du»[156]. Ezkontideen sexu-elkarteari dagozkion ekintzek Jainkoak nahi duen sexualitatearen izaerari erantzuten diote, baldin eta «benetan gizatasunez» bizi badira[157]. Hori dela eta, San Paulok gomendatu zuen: «Inork ez dezala bere anaiari huts egin, ez hura aprobetxatu» (1 Ts 4,6). Kultura patriarkala nagusi zen garaian idazten bazuen ere, non emakumeak gizonezkoen erabat menpekotzat hartzen ziren, sexualitatea ezkontideen arteko elkarrizketa kontua izan behar zela irakatsi zuen: Sexu-harremanak denbora batez atzeratzeko aukera planteatu zuen, baina «adostasun osoz» (1 Ko 7:5). 155. San Joan Paulo II.ak oso abisu sotil bat eman zuen gizon-emakumeak «aseezinak mehatxatuta» daudela esan zuenean[158]. Alegia, gero eta batasun biziago batera deitzen zaie, baina arriskua bien artean dagoen ezberdintasunak eta ezinbesteko distantzia hori ezabatu nahian dago. Bakoitzak bere duintasuna eta besterenezina duelako. Elkarrekiko pertenentzia preziatua eremu bilakatzen denean, «pertsonen arteko harremanean komunztaduraren egitura funtsean aldatzen da»[159]. Menderakuntzaren logikan, dominatzaileak ere bere duintasuna ukatzen amaitzen du[160], eta, azken batean, «bere gorputzarekin subjektiboki identifikatzeari»[161] gelditzen zaio, horri esanahi oro kentzen baitio. Sexua bere buruarekiko ihes gisa eta batasunaren edertasunari uko gisa bizi du. 156. Garrantzitsua da argi izatea sexu menpekotasun mota guztiak arbuiatzeko. Horregatik, garrantzitsua da Efesoarrei gutunaren testuaren interpretazio desegokia saihestea, non «emakumeak senarraren menpe egon daitezen» eskatzen den (Ef 5:22). San Paulo garai hartako kultura-kategorietan adierazten da hemen, baina ez dugu bere gain hartu behar kultura-jantzi hori, baizik eta perikope guztiaren azpian dagoen mezu agerian. Itzul gaitezen San Joan Paulo II.aren azalpen jakintsura: «Maitasunak menpekotasun mota oro baztertzen du, eta horren ondorioz emakumea bihurtuko litzateke. senarraren morroi edo esklabo […] Ezkontzaz eratu behar den komunitatea edo unitatea elkarrekiko dohaintzaren bidez gauzatzen da, eta hori ere elkarrekiko menpekotasuna da»[162]. Horregatik esaten da ere «senarrek beren emazteak beren gorputzak bezala maitatu behar dituztela» (Ef 5,28). Egia esan, bibliako testuak indibidualismo erosoa gainditzera gonbidatzen gaitu besteekiko harremanetan bizitzeko, «elkarren menpe» (Ef 5,21). Ezkontzan, elkarrekiko «sumisio» horrek esanahi berezia hartzen du, eta askatasunez aukeratutako elkarrekiko pertenentzia gisa ulertzen da, leialtasun, errespetu eta zaintza ohar multzo batekin. Sexualitatea ezkontza-adiskidetasun horren zerbitzura dago ezinbestean, bestea bete-betean bizi dadin bermatzea helburu duelako. 157. Dena den, sexualitatearen eta erotismoaren desbideraketak baztertzeak ez gaitu inoiz mespretxura edo utzikeriara eraman behar. Ezkontzaren ideala ezin da dohaintza eskuzabal eta sakrifizio gisa soilik konfiguratu, non pertsona bakoitzak behar pertsonal guztiei uko egiten dien eta besteari ongi egiteaz bakarrik arduratzen den inolako asebetetzerik gabe. Gogora dezagun benetako maitasunak bestearengandik jasotzen ere badakiela, bere burua ahul eta behartsu gisa onartzeko gai dela, ez duela uko egiten esker oneko zintzo eta zorioneko maitasun-adierazpen gorputz-adierazpenak laztan, besarkadan, musuan eta sexu-elkartzean. Hori argi zuen Benedikto XVI.ak: «Gizakiak izpiritua besterik ez balitz bezala egin eta haragia baztertu nahi balu herentzia bat balitz bezala animaliak, izpirituak eta gorputzak bakarrik galduko lukete duintasuna»[163]. Horregatik, «gizakia ezin da soilik opariz, beheranzko maitasunetik bizi. Ezin duzu bakarrik eta beti eman, jaso ere egin behar duzu. «Maitasuna eman nahi duenak, berriz, opari gisa jaso behar du»[164]. Horrek esan nahi du, edonola ere, giza oreka hauskorra dela gogoratzea, beti geratzen dela humanizatua izateari aurre egiten dion zerbait eta edozein unetan kontroletik kanpo irten daitekeela, bere joera primitiboena eta birjinatuena berreskuratuz. 158. «Ezkongabe bizi diren askok beren jatorriko familiari dedikatzen ez ezik, maiz zerbitzu handiak egiten dituzte beren lagunen zirkuluan, eliz komunitatean eta bizitza profesionalean […] Askok, halaber, kristau-elkartearen zerbitzura jartzen dituzte karitatean eta borondatez familian, Elizan eta gizartean»[165] 159. Birjintasuna maitatzeko modu bat da, Erreinuaren premia gogorarazten diguna, erreserbarik gabe ebanjelizaziora dedikatzeko premia (cf. 1 Ko 7, 32), eta zeruko betetasunaren isla da (M 2, 3 Paulok gomendatu zuen, Jesukristoren laster itzultzea espero zuelako, eta denak ebanjelizatzean soilik kontzentratzea nahi zuen: Unea premiazkoa da» (1 Ko 7, 29). Hala ere, argi utzi zuen norberaren iritzia edo bere nahia zela (ik. 1 Ko 7, 6-8) eta ez Kristoren eskaera: «Ez dut Jaunaren agindurik» (1 Ko 7, 25). Aldi berean, deialdi ezberdinen balioa aitortzen zuen: «bakoitzak bere dohaina du Jainkoarengandik, beste zentzu batean: 1 Kor 7, beste zentzu batean». San Joan Paulo II.ak esan zuen Bibliako testuek «ez dute ezkontzaren «gutxiagotasuna» ez eta birjintasunaren «gehiagotasuna» edo zelibatoaren aldeko arrazoirik ematen»[166] sexu-abstentzioa dela-eta, birjintasunaren nagusitasuna zentzu guztietan hitz egitea baino, egokia iruditzen zaigu bizitza-egoera desberdinak elkarren osagarri izan daitezkeela zentzu batean, zentzu batean, beste modu batean hobeto osatu daitezkeela. Esaterako, Alexander Hales-ek adierazi zuen, nolabait, ezkontza gainontzeko sakramentuen gainetik kontsideratu daitekeela, «Kristoren elizarekin bat egitea edo jainkozko naturaren batasuna gizakiarekin» [167] bezain handia den sinbolizatzen duelako [160]. tradizio teologiko jakin baten arabera, perfekzio-egoeraz (status perfectionis) hitz egiten da, ez da kontinentziagatik beragatik egiten, baizik eta kontseilu ebanjelikoetan oinarrituriko bizitza osoari dagokionez»[169]. ezkonduak karitatea oso maila altuan bizi dezake. Orduan, «karitatetik sortzen den perfekzio horretara iristen da, aholku horien espirituarekiko fideltasunaren bidez. Perfekzio hori posible eta eskuragarria da gizaki guztientzako»[170]. 161. Birjintasunak beste baten jabe izan behar ez duen maitasunaren balio sinbolikoa du, eta horrela islatzen du Zeruko Erreinuaren askatasuna. Ezkontideentzako gonbidapena da euren bikote-maitasuna Kristorekiko behin betiko maitasunaren ikuspegian bizitzeko, Erreinuaren betetasunerako bide komun gisa. Aldi berean, ezkontideen maitasunak baditu beste balio sinboliko batzuk: batetik, Trinitatearen isla berezia da. Trinitatea batasun osoa da, baina bereizketa horretan ere badago. Gainera, familia zeinu kristologikoa da, gizakiaren bizitza partekatzen duen Jainkoaren hurbiltasuna adierazten duelako harekin bat eginez Enkarnazioan, Gurutzean eta Pizkundean: ezkontide bakoitza bestearekin «haragi bat» bihurtzen da eta bere burua eskaintzen du amaiera arte harekin dena partekatzeko. Birjintasuna Kristo berpiztuaren zeinu «eskatologikoa» den bitartean, ezkontza zeinu «historikoa» da lurrean ibiltzen garenontzat, gurekin elkartzea adostu eta bere burua eman zuen bere odola emateko lurreko Kristoren seinale. Birjintasuna eta ezkontza maitatzeko modu desberdinak dira, eta izan beharko lukete, izan ere, «gizakia ezin da maitasunik gabe bizi. Beretzat izaki ulergaitza izaten jarraitzen du, bere bizitza zentzua kentzen zaio zentzua agerian jartzen ez badio. maitasuna»[171]. 162. Zelibatoak bakardade erosoa izateko arriskua du, eta horrek askatasuna ematen dio modu independentean mugitzeko, lekuak, zereginak eta aukerak aldatzeko, norbere dirua izateko, momentuko erakarpenaren arabera pertsona ezberdinekin egoteko. Kasu horretan, ezkonduen testigantzak distira egiten du. Birjintasunera deituak izan direnek ezkontza batzuetan aurki dezakete Jainkoak bere Itunarekiko duen leialtasun eskuzabal eta etengabearen seinale argia, zeinak haien bihotzak erabilgarritasun konkretuago eta emankorrago batera bultzatzen dituena. Ezkonduak daudelako leial jarraitzen dutenak, ezkontideak fisikoki desatseginak direnean, edo beren beharrak asetzen ez dituztenean, eskaintza askok desleialtasuna edo abandonua gonbidatzen duten arren. Emakume batek bere senarra gaixoa zain dezake eta han, Gurutzearen ondoan, berriro ere «bai» esaten dio bere maitasunari hil arte. Maitasun horretan maitalearen duintasuna modu liluragarri batean ageri da, duintasuna karitatearen isla gisa, karitatearen ezaugarria baita maitatzea, maitatua izatea baino gehiago[172]. Familia askotan antzeman dezakegu zerbitzu desinteresatu eta samurra egiteko gaitasuna ere haur zailen eta baita eskergabeen aurrean. Honek guraso hauek Jesusen maitasun aske eta desinteresatuaren seinale bihurtzen ditu. Hori guztia zelibateko gonbidapena bihurtzen da Erreinuarekiko dedikazioa eskuzabaltasun eta erabilgarritasun handiagoarekin bizitzeko. Gaur egun, sekularizazioak sindikatu baten balioa lausotu du bizitzarako eta ezkontza-konpromisoaren aberastasuna ahuldu du, horregatik «ezinbesteko maitasunaren alde positiboetan sakondu beharra dago»[173]. Maitasunaren eraldaketa 163. Bizitzaren luzatzeak beste garai batzuetan ohikoa ez zen zerbait gertatzea eragiten du: harreman intimoa eta elkarrekiko pertenentzia gorde behar dira lau, bost edo sei hamarkadaz, eta hori behin eta berriz elkar aukeratzeko beharra bihurtzen da. Beharbada, ezkontideak ez du jada beste pertsonarengana mugitzen duen sexu-desira bizi batek grinatzen, baina berea izatearen eta berea dela jakitearen plazerra, bakarrik ez dagoela jakitearena, «konplize» bat izatearena, bere bizitzaz eta bere historiaz dena dakiena eta dena partekatzen duena. Zailtasunei aurre egin eta gauza ederrez gozatzeko bizitzako bidelaguna da. Honek, gainera, ezkondu-maitasunaren ohiko desioarekin batera doan asebetetze bat sortzen du. Ezin dugu hitz eman gure bizitzan zehar sentimendu berdinak izango ditugunik. Bestalde, proiektu komun egonkorra izan dezakegu, elkar maitatzeko eta elkarrekin bizitzeko konpromisoa hartu, heriotzak banandu arte, eta beti intimitate aberatsa bizi. Elkarri agintzen diogun maitasunak emozio, sentimendu edo egoera oro gainditzen ditu, barne hartzen dituen arren. Maitasun sakonagoa da, existentzia guztia inplikatzen duen bihotzaren erabaki batekin. Horrela, konpondu gabeko gatazka baten erdian, eta bihotzean sentimendu nahasi asko zirkulatzen duten arren, maitatzeko, kide izateko, zure bizitza osoa partekatzeko eta maitatzen eta barkatzen jarraitzeko erabakia. Bietako bakoitzak hazkunderako eta aldaketa pertsonalerako bide bat hartzen du. Bide horren erdian, maitasunak pauso bakoitza eta etapa berri bakoitza ospatzen du. 164. Ezkontzaren historian itxura fisikoa aldatzen da, baina hori ez da maitasun-erakarpena ahultzeko arrazoia. Norbait maitemintzen da nortasun propioa duen pertsona oso batez, ez bakarrik gorputz batekin, nahiz eta gorputz horrek, denboraren higaduraz haratago, bihotza liluratu duen nortasun pertsonal hori nolabait adierazteari uzten ez dion arren. Besteek identitate horren edertasuna antzeman ezin dutenean, maiteminduta dagoen ezkontideak maitasun senaz hautemateko gai da oraindik, eta afektua ez da desagertzen. Berarena izatearen erabakia berresten du, berriro aukeratzen du, eta samurtasunez betetako hurbiltasun fidel batean adierazten du aukera hori. Berarentzat duen aukeraren nobleziak, bizia eta sakona delako, emozio forma berri bat pizten du ezkontza-eginkizun hori betetzean. Zeren «beste gizaki batek pertsona gisa eragiten duen emozioak […] ez du berez ezkontza-ekintzara jotzen»[174]. Beste adierazpen sentikor batzuk bereganatzen ditu, maitasuna «errealitate bakarra baita, nahiz eta dimentsio ezberdina duena; kasuaren arabera, bata edo bestea gehiago nabarmen daiteke»[175].Loturak modalitate berriak aurkitzen ditu eta behin eta berriz oratu erabakitzea eskatzen du. Baina ez bakarrik kontserbatzeko, garatzeko ere. Bidea da. egunez egun eraiki. Baina hau deus ere ez da posible Espiritu Santuari dei egiten ez badiogu, ez badugu egunero bere graziaren oihu egiten, bere naturaz gaindiko indarra bilatzen ez badugu, ez badiogu eskatzen gure maitasunari bere sua isurtzeko gogoz, hura indartzeko, gidatzeko eta egoera berri bakoitzean eraldatzeko. Bosgarren kapitulua ERNALTZAILE BIHURTU DEN MAITASUNA 165. Maitasunak beti ematen du bizia. Hori dela eta, ezkontza-maitasuna «ez da agortzen bikotearen baitan […] Ezkontideek, elkarri emanez, beren buruaz harago ematen dute haurraren errealitatea, maitasunaren isla bizia, ezkontzaren batasunaren seinale iraunkorra eta aitaren eta amaren sintesi bizi eta banaezina»[176]. Bizitza berri bati ongietorria ematea 166. Familia belaunaldiaren eremua ez ezik, Jainkoaren opari gisa datorren bizitzari harrera egiteko eremua da. Bizitza berri bakoitzak «maitasunaren dimentsiorik doakoena deskubritzea ahalbidetzen digu, harritzeari uzten ez gaituena. Aurretik maitatua izatearen edertasuna da: haurrak heldu baino lehen maitatu egiten dira»[177]. Horrek beti ekimena hartzen duen Jainkoaren maitasunaren nagusitasuna islatzen digu, haurrak «merezitzeko ezer egin baino lehen maitatu egiten direlako»[178]. lapurtzen diete. Batzuk ausartzen dira esatera, ia bere burua justifikatzeko, akatsa izan zela mundura etortzea. Hau lotsagarria da! […] Zer egiten dugu giza eskubideen edo haurraren eskubideen aldarrikapen solemneekin, gero bada «Haurrak zigortzen ditugu helduen akatsengatik?»[179]. Ume bat nahi ez den egoera batean mundura etortzen bada, gurasoek edo beste familiako kideek ahal duten guztia egin behar dute Jainkoaren dohain gisa onartzeko eta irekitasunez eta maitasunez harrera egiteko ardura bere gain hartzeko. Zeren «mundura datozen umeei dagokienez, ez da helduen sakrifiziorik garestiegi edo handiegiatzat hartuko, haur bati hutsegite bat dela, ezertarako balio ez duela eta bizitzaren zaurietan eta gizonen harrokerian utzia izan dela pentsatzea galarazten badio betiere»[180]. Ume berri baten oparia, Jaunak aitari eta amari lagatzen diena, harrerarekin hasten da, zaintzarekin jarraitzen du lurreko bizitzan zehar eta betiko bizitzaren poza du azken helmuga. Giza-pertsonaren azken betetze aldera begirada lasaiak gurasoak are gehiago jabetuko dira haiei eman zaien dohain preziatuaz. Izan ere, Jainkoak eman die betirako bere seme-alaba bakoitzari deituko dion izena aukeratzeko aukera[181]. 167. Familia ugariak poza dira Elizarentzat. Horietan maitasunak bere emankortasun eskuzabala adierazten du. Honek ez du esan nahi San Joan Paulo II.aren abisu osasuntsu bat ahaztea, gurasotasun arduratsua ez dela «mugagabeko ugalketa edo seme-alabak hazteak dakarrenaren kontzientzia eza» dela azaldu zuenean, ezkontideek beren askatasun ukiezina modu jakintsu eta arduratsuan erabiltzeko duten gaitasuna baizik. errealitate sozial eta demografikoa kontuan hartuta, baita beren egoera eta desio legitimoak ere»[182]. Maitasuna haurdunaldiaren itxaropenean 168. Haurdunaldia garai zaila da, baina garai zoragarria ere bada. Ama Jainkoarekin batera doa bizitza berri baten miraria gerta dadin. Amatasuna «sorkuntza femeninoaren ahalmen berezi batetik sortzen da, zeina giza belaunaldiaren sorkuntzaren sorkuntzaren berezitasunarekin balio duena. izana”[183]. Emakume bakoitzak “sorkuntzaren misterioan, giza belaunaldian berritzen den”[184] parte hartzen du.[184] Salmoak dioen bezala: “Nire amaren sabelean ehundu nauzu” (139,13). Amaren barnean eratzen den haur bakoitza Aita Jainkoaren eta haren betiko maitasunaren betiko proiektua da: amaren sabelean, nik sagaratu zaitut» (Jer 1:5). Haur bakoitza Jainkoaren bihotzean egon da beti, eta sortzen diren momentuan Egilearen betiko ametsa betetzen da. Pentsa dezagun zenbat balio duen enbrioi horrek sortzen den unetik. Itxura guztietatik haratago begiratzen duen Aitaren maitasun begi horiekin begiratu behar duzu. 169. Haurdun dagoen emakumeak Jainkoaren proiektu honetan parte har dezake bere haurrarekin amets eginez: «Ama eta aita bakoitzak bederatzi hilabetez amestu zuten bere haurrarekin […] Familia bat ez da posible amets egin gabe. Familia batean amets egiteko gaitasuna galtzen denean, haurrak ez dira hazten, maitasuna ez da hazten, bizitza ahuldu eta desagertzen da».[185] Amets horren barruan, batentzat. Kristau ezkontza, bataioa nahitaez agertzen da. Gurasoek beren otoitzarekin prestatzen dute, bere haurra Jesusi jaio baino lehen emanez. 170. Gaur egungo zientziaren aurrerapenekin aldez aurretik jakin daiteke haurrak zein ile-kolore izango duen eta etorkizunean zer gaixotasun jasan ditzakeen, pertsona horren ezaugarri somatiko guztiak bere kode genetikoan jada enbrioi-egoeran inskribatuta baitaude. Baina hura sortu zuen Aitak bakarrik ezagutzen du bete-betean. Berak bakarrik daki zer den baliotsuena, zer den garrantzitsuena, badakielako nor den haur hori, zein den bere nortasun sakonena. Sabelean daraman amak Jainkoari argia eskatu behar dio bere umea sakonki ezagutu eta bera den bezala itxaron ahal izateko. Guraso batzuek uste dute beren seme-alaba ez dela unerik onenean iristen. Jaunari eskatu behar diote sendatu eta indartu ditzala haur hori guztiz onartzeko, bihotzez haren zain egon daitezen. Garrantzitsua da haur hori espero izatea. Ez da kezka pertsonal baten osagarri edo irtenbide bat. Gizakia da, balio izugarria duena, eta ezin da bere onurarako erabili. Beraz, ez da garrantzitsua bizitza berri horrek balioko dizun ala ez, gustuko dituzun ezaugarriak dituen edo ez, zure proiektuei eta ametsei erantzuten dien edo ez. «Umeak oparia direlako. Bakoitza bakarra eta errepikaezina da […] Ume bat haur bat delako maite da, ez ederra delako edo nola edo hala delako; Ez, semea delako. Ez berak pentsatzen duelako Nik edo gorpuzten ditu nire nahiak. Semea semea da»[186]. Gurasoen maitasuna Aita Jainkoaren maitasunaren tresna da, samurtasunez ume bakoitzaren jaiotzaren zain, baldintzarik gabe onartzen eta aske hartzen duena. 171. Haurdun bakoitzari maitasunez eskatu nahi diot: Zaindu zure poza, ez dezala ezer kentzen amatasunaren barneko poza. Haur horrek zure poza merezi du. Ez utzi beldurrak, kezkak, besteen iruzkinak edo arazoek Jainkoaren tresna izatearen zorion hori itzaltzen munduari bizitza berria emateko. Zaindu egin edo prestatu behar denaz, baina obsesionatu gabe, eta goraipatu Mariak bezala: «Nere arimak aldarrikatzen du Jaunaren handitasuna, ene izpiritua pozten da Jainko, ene salbatzaileaz; ikusi baitu bere zerbitzariaren umiliazioa» (Lk 1, 46-48). Bizi ezazu gogo lasai hori zure haserreen artean, eta otoitz egin Jaunari zure poza zaindu dezala, zure seme-alabei transmiti dezazun. Ama eta aitaren maitasuna 172. «Seme-alabak, jaio bezain laster, hasten dira maitasunaren jatekoa eta zaintza espiritualaren berrespena, zaintza-edukiarekin batera jasotzen. maitasuna izen pertsonalaren dohainetik pasatzen da, hizkera partekatua, begiraden asmoetatik, irribarreen argiztapenetatik, horrela ikasten dute gizakien arteko loturaren edertasunak gure arima seinalatzen duela, gure askatasuna bilatzen duela, bestearen aniztasuna onartzen duela, solaskide gisa ezagutzen eta errespetatzen duela […] eta hau da, Jainkoaren maitasunaren txinparta bat dakarrela Amaren eta aitaren maitasuna jasotzeko eskubidea du, biak bere heltze oso eta harmoniatsurako beharrezkoak. Australiako Gotzainek esan bezala, biek «bakoitzak modu ezberdinean laguntzen dute ume baten hazkuntzan. Haurraren duintasuna errespetatzeak ama eta aita batengan duen behar eta eskubide naturala baieztatzea da»[188]. Ez da bakarrik aitaren eta amaren maitasuna bereizita, baizik eta haien arteko maitasuna ere, beren existentziaren iturri gisa hautematen dena, habia hartzen duen habia gisa eta familiaren oinarri gisa. Bestela, semea jabego kapritxoso batera murrizten omen da. Biak ala biak, gizona eta emakumea, aita eta ama, «Jainko Egilearen maitasunaren laguntzaile eta nolabait haren interprete» dira[189]. Seme-alabei erakusten diete amaren aurpegia eta aitaren aurpegia. Gainera, elkarrekin elkarrekikotasunaren balioa irakasten dute, pertsona ezberdinen arteko topaketarena, non bakoitzak bere nortasuna ematen duen eta besteengandik jasotzen ere badaki. Ezinbesteko arrazoiren batengatik bietako bat falta bada, garrantzitsua da hori konpentsatzeko moduren bat aurkitzea, haurraren heltze egokia sustatzeko. 173. Gaur egun haur eta gazte askok bizi duten umezurtz sentimendua uste baino sakonagoa da. Gaur egun oso zilegi eta desiragarria dela aitortzen dugu emakumeek ikasi, lan egin, beren gaitasunak garatu eta helburu pertsonalak izan nahi dituztela. Baina, aldi berean, ezin dugu alde batera utzi haurrek amaren presentzia izateko duten beharra, batez ere bizitzako lehen hilabeteak. Errealitatea zera da: «emakumea gizonaren aurrean dago ama gisa, bere baitan sortu eta garatzen den giza-bizitza berriaren subjektu, eta bertatik jaiotzen da mundura»[190]. Amaren presentzia bere ezaugarri femeninoekin ahultzea arrisku larria da gure lurrarendako. Feminismoa baloratzen dut uniformitatea edo amatasunaren ukazioa helburu ez duenean. Emakumeen handitasunak bere giza duintasun ukaezinetik abiatzen diren eskubide guztiak dakartzalako, baina baita gizartearentzat ezinbestekoak diren jeinu femeninotik ere[191]. Bere ahalmenak bereziki femeninoak —amatasuna bereziki— bere betebeharrak ere betetzen ditu, emakume izateak ere misio berezi bat suposatzen baitu lur honetan, gizarteak guztion onerako babestu eta zaindu behar duena. 174. Izan ere, «amak dira indibidualismo berekoiaren hedapenaren aurkako antidotorik sendoena […] Beraiek dira bizitzaren edertasunaren testigantza ematen dutenak»[192]. Zalantzarik gabe, «amak gabeko gizartea gizagabeko gizartea izango litzateke, amek beti baitakite samurtasuna, dedikazioa eta indar moralaren testigantza ematen, momenturik txarrenetan ere. Amek ere askotan transmititzen dute praktika erlijiosoaren esanahirik sakonena: lehen otoitzetan, haurrak ikasten dituen lehen debozio keinuetan […] bere berotasun sinple eta sakona […] Ama maiteak, eskerrik asko, eskerrik asko familian zaude eta Elizari eta munduari ematen diozunagatik»[193]. 175. Amak, haurra bere samurtasun eta errukiz babesten duenak, konfiantza pizten laguntzen dio, mundua harrera egiten dion leku ona dela jasaten, eta horrek intimitaterako eta enpatiarako gaitasunaren alde egiten duen autoestimua garatzeko aukera ematen dio. Aita-figurak, berriz, errealitatearen mugak hautematen laguntzen du, eta orientazioa, mundu zabalago eta erronka handiagorako irteera, ahalegin eta borrokarako gonbidapena da. Identitate maskulino argia eta zoriontsua duen aita, amaren zaintza bezain beharrezkoa da afektua eta babesa uztartzen dituena emakumeekiko trataeran. Familia bakoitzaren egoera espezifikoetara egokitzen diren rol eta zeregin malguak daude, baina bi pertsonaien presentzia argi eta ongi zehaztuak, emakumezkoa eta gizonezkoa, haurraren heltzerako girorik egokiena sortzen du. 176. Gure gizartea «aitarik gabeko gizartea» dela esaten da. Mendebaldeko kulturan, aitaren figura sinbolikoki absentea izango zen, desbideratua, lausotua. Gizontasuna ere zalantzan jartzen da. Nahasmen ulergarri bat gertatu da, zeren «hasieran hau askapen gisa hautematen zen: aita-patroiarengandik askatzea, aitatik kanpotik ezartzen den legearen ordezkari gisa, aitagandik haurren zoriontasunaren zentsore eta gazteen askapen eta autonomiarako oztopo gisa. Batzuetan, iraganean, zenbaitetan. etxeak, autoritarismoa nagusitu zen, kasu batzuetan gehiegikeria baino ez»[194]. Baina, «askotan gertatzen den bezala, mutur batetik bestera joaten gara. Gure egunetako arazoa jada ez omen da aitaren presentzia intrusiboa dela, baizik eta bere ausentzia, presente ez egotea. Aita batzuetan hain kontzentratuta dago bere buruarekin eta bere lanarekin, eta beste batzuetan norberaren lorpenetan, non familia ere ahazten duela. Eta txikiak eta gazteak bakean utzi»[195]. Aitaren presentziari, eta, beraz, bere aginteari, komunikabideei eta distrakzio-teknologiari eskainitako denbora gero eta handiagoak ere eragiten du. Gaur egun, gainera, autoritatea susmopean jartzen da eta helduak gordinean zalantzan jartzen dira. Beraiek ziurtasunak alde batera uzten dituzte eta horregatik ez diete beren seme-alabei orientazio seguru eta ongi fundatua ematen. Ez da osasungarria gurasoen eta seme-alaben artean rolak trukatzea, eta horrek haurrek bizi behar duten heltze-prozesu egokia kaltetzen du eta heltzen laguntzen dien maitasun gidari bat ukatzen die[196]. 177. Jainkoak familian jartzen du aita, horrela, bere maskulinitatearen ezaugarri baliotsuekin, «emaztearengandik hurbil egon dadin, dena partekatzeko, pozak eta minak, nekeak eta itxaropenak. Eta umeengandik gertu egon dadila hazkuntzan: jolasten eta lanpetuta daudenean, axolagabe eta atsekabetuta daudenean, hitz egiten dutenean eta noiz abiarazten direnean Beldur dira, urrats oker bat ematen dutenean eta berriro bidea aurkitzen dutenean; Aita presente, beti. Presente esatea ez da kontrolatzailea esatea. Gehiegi kontrolatzen duten gurasoek seme-alabak bertan behera uzten dituztelako»[197]. Guraso batzuk alferrikako edo alferrikako sentitzen dira, baina egia esan, «haurrak porrotetatik itzultzen direnean haien zain egongo den aita bat aurkitu behar dute. Dena egingo dute ez aitortzeko, ez dadin ikusten, baina behar dute»[198]. Ez da ona seme-alabak gurasorik gabe geratzea eta horrela ume izateari uztea bere garaia baino lehen. Handitu da seme-alabak ugalkortasuna 178 dakigu zenbateraino diren. horrexegatik jasaten dugu, bestalde, «ezkontza ez dela ugaltzeko soil-soilik ezarri […] Beraz, ondorengoak, hain desiratuak, askotan falta diren arren, ezkontzak, bizitza ororen adiskidetasuna eta komunztadura bezala, existitzen jarraitzen du eta bere balioa eta disolbagarritasuna mantentzen ditu»[199] Gainera, «amatasuna ez da modu esklusiboan adierazten»[20]. 179. Adopzioa amatasuna eta aitatasuna modu oso eskuzabalean gauzatzeko bide bat da, eta seme-alabarik izan ezin dutenei handinahiak izan eta beren ezkontza-maitasuna zabal ditzaten, ez dira inoiz damutuko eskuzabalak izateaz Adopzioa ez daukanari familia bat ematea garrantzitsua dela legediak adopzio prozedurak erraztu ditzake, bereziki nahi ez diren haurren kasuetan, abortua edo abandonua ekiditeko. Pertsona bat baldintzarik gabe eta askatasunez hartzeko eta harrera egiteko erronka hartzen dutenak, Jainkoaren maitasun horren bitartekari bilakatzen dira: «Zure amak ahaztuko zaitu ere, ez zaitut inoiz ahaztuko» (Is 49,15). 180. «Adopzioaren eta harreraren aukerak ezkontza-esperientziaren emankortasun berezia adierazten du, ez bakarrik ugalkortasun arazoak dituzten ezkontideen kasuan […] Seme-alaba edozein preziotan maitatzen den egoeren aurrean, autoafirmaziorako, adopzio eta harrerarako eskubidea, ongi ulertuta, guraso eta seme-alabak izatearen alderdi garrantzitsu bat erakusten dute, harrera natural edo subjektuetan harreran, harreran edo harreran onartzen dutenean. jaso behar ditugula, maitatu, zaindu eta ez bakarrik mundura ekarri. Adopzio- eta harrera-prozesuetan haurraren interes gorena lehenetsi behar da»[201]. Bestalde, «herrialde eta kontinenteen arteko haurren trafikoa eten egin behar da neurri legegile puntualen eta estatu kontrolaren bidez»[202]. 181. Gogoratu beharra dago, halaber, ugalketa edo adopzioa ez direla modu bakarrak seme-alaben ugalkortasuna bizitzeko, nahiz eta familiak maitasun askorekin uztea deitzen den gizartean. antzekoak diren beste ugalkortasun forma batzuk garatzeko eusten dion maitasunaren luzapena. Kristau-familiek ez dute ahaztu behar «fedeak ez gaituela mundutik urruntzen, baizik eta horretan sakontzen […] Gutariko bakoitzak eginkizun berezia du Jainkoaren Erreinuaren etorrera prestatzeko»[203]. Familiak ez luke bere burua gizartetik babesteko deitutako itxitura gisa pentsatu behar. Ez du itxaron, baina bere burutik ateratzen da elkartasun bilaketa batean. Horrela, pertsonaren eta gizartearen arteko integrazio-lotura eta publikoaren eta pribatuaren arteko elkargune bihurtzen da. Ezkonduek beren betebehar sozialen kontzientzia argia eta konbentzitua lortu behar dute. Hori gertatzen denean, batzen dituen maitasuna ez da gutxitzen, baina argi berriz betetzen da, ondoko bertsoetan adierazten denez: «Zure eskuak dira nire laztanak, nire eguneroko kordak, maite zaitut zure eskuek justiziaren alde lan egiten dutelako. Maite zaitut, nire maitasuna, nire konplizea eta guztia zarelako da, eta kalean elkarren ondoan bi baino askoz gehiago garelako”[204] 182. Ezein familia ezin da emankorra izan desberdin edo “bereizi”tzat hartzen bada. Arrisku hori ekiditeko, gogoratu dezagun Jesusen familia, graziaz eta jakituriaz betea, ez zela ikusten, “jende arraro” bat bezala, familiatik urrun. Jesusen jakinduria ezagutu eta esan zuen: «Nondik ateratzen du hau guztia? […] Ez al da hau arotza, Mariaren semea?» (Mk 6,2-3). — Ez al da arotzaren semea? (Mk 6,2-3). «Hau ez al da arotzaren semea? (Mt 13:55). Honek baieztatzen du familia soila zela, guztiongandik hurbil, normaltasunez herrian integratua. Jesus ere ez zen hazi harreman itxi eta xurgatzaile batean Maria eta Joserekin, baina pozik bizi zen familia zabalean, senideak eta lagunak barne. Honek azaltzen du, Jerusalemetik itzultzean, gurasoek onartu zutela hamabi urteko mutikoa egun osoz karabanan galduta egon zela, istorioak entzunez eta guztien kezkak konpartituz: «Karabanan zegoela sinistuta, egun bateko bidea egin zuten» (Lk 2,44). Hala ere, batzuetan gertatzen da kristau-familia batzuk, erabiltzen duten hizkuntzagatik, gauzak esateagatik, tratatzeko estiloagatik, bizpahiru gairen etengabeko errepikapenagatik, urrun ikusten direla, gizartetik bereizita, eta beren senideak ere haiek mespretxatuak edo epaituak sentitzea. 183. Maitasunaren indarra bizi duen bikoteak badaki maitasun hori deitzen dela abandonatuen zauriak sendatzera, topaketaren kultura ezartzera, justiziaren alde borrokatzera. Jainkoak mundua «etxeko» egiteko proiektua[205] eman dio familiari, denek gizaki bakoitza anaia bezala senti dezaten: «Egungo gizon-emakumeen eguneroko bizitzari arretaz begiratzeak berehala erakusten du nonahi dagoen familia-espirituaren injekzio sendo baten beharra […] Ez bakarrik bizitza komunaren antolakuntza gero eta zalantzan jartzen. oinarrizko giza batasunei guztiz arrotza den burokraziarekin, baina ohitura sozial eta politikoek ere degradazio-zantzuak erakusten dituzte sarri»[206]. Bestalde, familia ireki eta solidarioek lekua egiten diete pobreei, haiek baino okerrago pasatzen ari direnekin adiskidetasuna egiteko gai dira. Ebanjelioa benetan axola bazaizu, ezin duzu ahaztu Jesusek esaten duena: «Nere anaiari egin diozu horrelakorik txikiena». (Mt 25, 40). Laburbilduz, testu honetan guri eskatzen zaiguna: «Bazkaria edo afaria ematen duzunean, ez deitu zure lagunei, ez zure senideei, ez zure bizilagun aberatsei, zeren gero gonbidatzen bazaitu, hori izango da zure saria ematen duzunean, deitu behartsuak, elbarriak. 14:12-14). Pozik egongo zara! Hona hemen familia zoriontsu baten sekretua. 184. Testigantzaz, eta baita hitzez ere, familiek besteei Jesusi buruz hitz egiten diete, fedea transmititzen dute, Jainkoaren nahia piztu eta Ebanjelioaren edertasuna eta proposatzen digun bizimodua erakusten dute. Horrela, kristau bikoteek espazio publikoaren grisa margotzen dute, anaitasunaren kolorez betez, sentsibilitate soziala, hauskorren defentsa, fede argitsua, itxaropen aktiboa. Bere emankortasuna zabaltzen eta itzultzen da Jainkoaren maitasuna gizartean presente egiteko milaka modutan. Gorputza antzeman 185. Ildo horretatik, komenigarria da oso serio hartzea bere testuingurutik kanpo interpretatu ohi den bibliako testu bat, edo oso modu orokorrean, bere esanahirik berehalakoena eta zuzenena baztertu dezakeena, nabarmen soziala dena. Hau da 1 Ko 11,17-34, non San Paulok komunitatearen egoera lotsagarri bati aurre egiten dion. Bertan, pertsona on batzuek pobreak diskriminatzeko joera zuten, eta hori Eukaristia ospakizunarekin batera zetorren agapean ere gertatzen zen. Aberatsak beren jakiak dastatzen zituzten bitartean, pobreak begira eta ezer jateko gabe geratu ziren: Honela, «bat gose da, bestea mozkortuta. Ez al duzue etxerik jan eta edan dezakezun? Edo hain gutxi uste al duzu Jainkoaren Elizaz, pobreak umiliatzen dituzula? (21-22. vv.). ezin aldi berean Gorputz hori bera irainduz bere kideen artean zatiketa eta diskriminazio eskandalagarriak eraginez. Kontua da, beraz, Jaunaren Gorputza «discernitzea», fedez eta karitatez aitortzea, bai zeinu sakramentaletan, bai komunitatean, bestela, norberaren kondena jaten eta edaten (cf. 2. 1. Bibliako testua bere buruaren gaitzespena). kontsolatu eta isolatu, baina bereziki pobreen eta behartsuenen sufrimenduaren aurrean axolagabe geratzen diren familiei Eukaristia ospakizuna Horrela, «bakoitzak bere burua azter dezan» (28. v.) etengabeko dei bihurtzen da, gizartearen eskudunekin komunio handiagoa izateko bere familiaren ateak zabaltzeko, eta, ondoren, gorputz bat egiten gaituen maitasun eukaristikoko Sakramentua jasotzeko. Ez dugu ahaztu behar «Sakramentuaren “mistikak” izaera soziala duela»[207]. Komunioa egiten dutenek pobreen eta sufrimenduaren aldeko konpromisora eramateari aurre egiten diotenean, edo zatiketa, mespretxu eta desberdintasun mota desberdinak onartzen dituztenean, Eukaristia merezi gabe jasotzen da. Bestalde, Eukaristia jarrera egokiz elikatzen duten familiek senidetasun nahia, zentzu soziala eta behar dutenekiko konpromisoa indartzen dituzte. Bizitza familia ugarian 187. Familia-unitatea txikia ez da familia zabaletik isolatu behar, non gurasoak, osaba-osabak, lehengusuak eta baita bizilagunak ere. Familia ugari horretan egon daitezke laguntza behar duten batzuk, edo gutxienez konpainia eta maitasun keinuak, edo kontsolamendu behar duen sufrimendu handia izan daiteke[208]. Garai hauetako indibidualismoak, batzuetan, segurtasun-habi txiki batean giltzaperatzera eta besteak arrisku gogaikarria bezala sentitzera eramaten du. Hala ere, isolamendu horrek ez du bake eta zorion gehiago ekartzen, baizik eta familiaren bihotza ixten du eta existentziaren zabaltasuna kentzen dio. Seme-alabak izatea 188. Lehenik eta behin, gurasoei buruz hitz egin dezagun. Jesusek gogorarazi zien fariseuei uzteak gurasoak Jainkoaren Legearen aurka daude (ik. Mc 7,8-13). Inori ez dio ezertarako balio seme izatearen kontzientzia galtzeak. Pertsona bakoitzarengan, «nahiz eta heldu edo adineko adinera iritsi, nahiz eta aita bihurtu, arduraren leku bat okupatzen bada, horren guztiaren azpian seme baten identitatea geratzen da. Denok gara umeak. Eta horrek beti itzultzen gaitu gure buruari ez diogula bizia eman, baizik eta jaso dugula. Bizitzaren opari handia da, beraz, lehen dohaina».[18209]. laugarren aginduak umeei eskatzen die […] beren aita eta ama ohoratzeko (cf. Ex 20,12). Agindu hau Jainkoari berari erreferentzia egiten diotenaren ondoren dator. Izan ere, zerbait sakratua dauka, jainkozko zerbait, gizakien arteko beste edozein errespetu motaren oinarrian dagoen zerbait. Eta laugarren aginduaren formulazio biblikoan hau gehitzen da: «Zure egunak luza daitezen Jaunak, zure Jainkoak, emango dizun lurrean». Belaunaldien arteko lotura bertutetsua etorkizunaren bermea da, eta benetako giza historia baten bermea da. Gurasoak ohoratzen ez dituzten haurren gizartea ohorerik gabeko gizartea da […] Gazte desatsegin eta zikoiztsuek populatzera zuzendutako gizartea da»[210]. 190. Baina txanponak badu beste alde bat: «Gizonak aita eta ama alde batera utziko ditu» (Gn 2,24), dio Jainkoaren Hitzak. Hori batzuetan ez da betetzen, eta ezkontza ez da guztiz onartzen uko eta amore hori egin ez delako. The Gurasoak ez dira abandonatu edo baztertu behar, ezkontzan batzeko baizik, utzi egin behar dira, etxe berria bizitoki, babesa, plataforma eta proiektua izan dadin, eta benetan «haragi bat» bihur dadin (ibid.). Ezkontza batzuetan gertatzen da gauza asko ezkutatzen zaizkiola ezkontideari beraiek, haien gurasoekin eztabaidatu beharrean, gurasoen iritziek ezkontidearen sentimenduek eta iritziek baino gehiago axola dutela. Ez da erraza egoera horri luzaroan eustea, eta aldi baterako baino ez da posible, konfiantzan eta komunikazioan hazteko baldintzak sortzen diren bitartean. Ezkontzak seme-alaba izateko modu berri bat aurkitzera bultzatzen gaitu. Zaharrak 191. «Ez nazazu arbuiatu orain nire zahartzaroan, indarra galtzen ari zait, ez nazazu abandonatu» (Sal 71, 9). Agurearen oihua da, ahanztura eta mespretxuaren beldur dena. Jainkoak pobreen erreguak entzuteko bere tresna izatera gonbidatzen gaituen bezala, adinekoen oihua entzutea ere espero du[211]. Horrek familia eta komunitateak erronka jartzen ditu, zeren «Elizak ezin duelako eta ez du nahi intolerantzia mentalitatera egokitu, eta are gutxiago axolagabekeria eta mespretxua, zahartzaroari dagokionez. Adinekoak beren komunitatearen parte bizi sentiarazten dituen esker on, estimu eta abegikortasun kolektiboa piztu behar dugu. Adinekoak gure aurretik gure bide bereko gizon-emakumeak dira, aita eta amak dira. etxe berean, bizitza duin baten aldeko gure eguneroko borrokan»[212]. Horregatik, «zenbat gustatuko litzaidake bazterreko kultura zalantzan jartzen duen Eliza bat gazteen eta adinekoen arteko besarkada berri baten poz gainezkaz!»[213]. 192. San Joan Paulo II.ak gonbita egin gintuen adinekoek duten lekuari erreparatzera gonbidatzen gintuen familian adinekoek duten lekuari erreparatzera, familian, kulturan eta industrian nahastean dagoelako «kultura, industria eta nahasmenduak» direlako. hiri-garapena, adinekoak marjinazio-modu onartezinetara eraman eta eramaten jarraitzen dute»[214]. Adinekoek «belaunaldien jarraitasuna» hautematen laguntzen dute, «zubi gisa funtzionatzearen karismarekin»[215]. Askotan aitona-amonak dira bilobei balio handiak transmititzea bermatzen dietenak, eta «herri askok beren aitonak kristauengana aitor ditzaketela zehatz-mehatz». bizitza»[216]. Beraien hitzek, laztanek edo haien presentzia hutsak haurrei historia ez dela haiekin hasten aitortzen laguntzen die, bide zahar baten oinordekoak direla eta gure aurretiko atzealdea errespetatzea beharrezkoa dela. Historiarekin lotura hausten dutenek zailtasunak izango dituzte harreman egonkorrak sortzeko eta errealitatearen jabe ez direla onartzeko. Beraz, «zainduaren kalitatea zibilizazioaz hitz egiten da. Adinekoei arreta ematen al zaie zibilizazio batean? Ba al dago adinekoentzat lekurik? Zibilizazio honek aurrera jarraituko du, baldin eta adinekoen jakituria errespetatzen badaki».[217] 193. Memoria historikorik eza larria da. gure gizartearen akatsa. Heldu gabeko “jada zen” mentalitatea da. Iraganeko gertaeren aurrean jarrera ezagutzea eta jakitea da etorkizun esanguratsu bat eraikitzeko aukera bakarra. Ezin duzu hezi memoriarik gabe: «Gogoratu lehen egun haiek» (Heb 10:32). Adinekoen kontakizunek mesede handia egiten diete haur eta gazteei, familiaren, auzoaren eta herrialdearen bizi izandako historiarekin lotzen baitituzte. Bere memoria bizia diren aitona-amonak errespetatzen eta zaintzen ez dituen familia desegindako familia da; baina gogoratzen duen familia etorkizuna duen familia da. Horregatik, «adinekoentzat lekurik ez dagoen edo arazoak sortzen dituztelako baztertzen diren zibilizazio batean, gizarte honek heriotzaren birusa darama berarekin»[218], «bere sustraietatik urratzen baitu»[219]. Umezurztasun garaikidearen fenomenoak, etenaren, deserrotzearen eta bizitza eratzen duten ziurtasunen erorketaren aldetik, gure familiak historia kolektibo baten lurzoruan errotu daitezen haurrak sustraitzeko toki bat bilakatzera bultzatzen gaitu. Senideak izatea 194. Anaien arteko harremana sakondu egiten da denboraren poderioz, eta «seme-alaben artean familian sortzen den anaitasun-lotura, besteei irekitako hezkuntza-giroan gertatzen bada, askatasun eta bake-eskola handia da. Familian, anaien artean, giza elkarbizitza ikasten dugu […] Agian ez gara beti horretaz jabetzen, baina hori da, hain zuzen, familia. senidetasuna aurkezten du munduan. Senidetasunaren lehen esperientzia honetatik, afektuaz eta familia-hezkuntzaz elikatzen den, senidetasun estiloa promes bat bezala dario gizarte osoan zehar»[220]. 195. Anai-arreben artean hazteak elkar zaintzeko, lagundu eta lagundutako esperientzia ederra eskaintzen du. Horregatik, «familian anaitasunak modu berezian distira egiten du senidetasun, pazientzia, gaixo, eta anaia txikienarekin zaintzen, gaixo, gaixo eta txikienarekin ikusten dugunean. edo arreba inguratuta dago”[221]. Aitortu behar da “anaia bat izatea, maite zaituen ahizpa bat izatea, esperientzia sendoa, preziorik gabekoa, ordezkaezina”[222], baina haurrei pazientziaz irakatsi behar zaie elkar anai-arreba gisa tratatzen. Ikasketa hori, batzuetan garestia, benetako gizarte-eskola da. Herrialde batzuetan, haur bakarra izateko joera handia dago, kasu batzuetan anai-arreba izateko joera handia izaten da. seme-alaba bat baino gehiago izan ez den lekuan, bideak bilatu beharko dira, haurra bakarrik edo bakartuta ez hazi dadin Bihotz handi bat 196. Ezkontideek eta haien seme-alabek osatzen duten zirkulu txikiaz gain, ez dago baztertu ezin den familia handia, «ezkontzako gizonaren eta emakumearen arteko maitasuna eta, era eratorrian eta zabalagoan, seme-alaben eta senideen arteko, senideen eta senideen arteko maitasuna. eta senideak – dinamika batek animatu eta gidatzen du barnekoa eta etengabea, familia gero eta sakonago eta biziago batera eramaten duena, ezkontza eta familia komunitatearen oinarri eta arima»[223]. Lagunak eta lagunarteko familiak ere bertan integratzen dira, eta baita zailtasunetan, konpromiso sozialean eta fedean elkarri laguntzen dioten familien komunitateak ere. 197. Familia ugari honek maitasunez integratu behar ditu ama nerabeak, gurasorik gabeko haurrak, seme-alaben heziketa egin behar duten emakume bakarrekoak, maitasun eta hurbiltasun handia eskatzen duten ezintasunen bat duten pertsonak, menpekotasunarekin borrokan dauden gazteak, bakardadea jasaten duten pertsona bakarrekoak, bananduak edo alargunak, seme-alaben laguntzarik jasotzen ez duten adinekoak eta gaixoak, euren seme-alaben laguntzarik jasotzen ez dutena. haien seme-alabenak». bizitza»[224]. Era berean, gurasoen ahuleziak konpentsatzen lagun dezake, edo seme-alabek jasan ditzaketen indarkeria-egoerak edo baita tratu txarrak ere garaiz antzematen eta salatu, maitasun osasuntsua eta familiaren tutoretza emanez gurasoek hori ziurtatu ezin dutenean. 198. Azkenik, ezin dugu ahaztu familia ugari honetan aitaginarreba, amaginarreba eta ezkontidearen ahaide guztiak ere badirela. Maitasunaren jaki bat lehiakide gisa, izaki arriskutsu gisa, inbaditzaile gisa ikustea saihestea da. Ezkontza-elkarteak haien tradizioak eta ohiturak errespetatzea eskatzen du, haien hizkuntza ulertzen saiatzea, kritikak edukitzea, haiek zaindu eta nolabait norberaren bihotzean integratzea, bikotearen legezko autonomia eta intimitatea gorde behar direnean ere. Jarrera hauek, era berean, ezkontidearekiko maitasunezko dedikazioaren eskuzabaltasuna adierazteko modu bikaina dira. Seigarren kapitulua PASTORAL-IKUSPEGI ZENBAIT 199. Bide sinodalaren elkarrizketak bide pastoral berriak garatu beharra ekarri zuen, eta orain modu orokorrean biltzen saiatuko naiz. Komunitate ezberdinak izango dira proposamen praktiko eta eraginkorragoak garatu beharko dituztenak, Elizaren irakaspenak zein tokian tokiko behar eta erronkak kontuan hartzen dituztenak. Hemen familiaren pastorala aurkezteko asmorik gabe, pastoral erronka handietako batzuk biltzeari utzi nahi diot. Familiaren Ebanjelioa iragar ezazu gaur 200. Aita sinodokoek azpimarratu zuten kristau-familiak direla, ezkontza-sakramentuaren graziaren bidez, familia-pastoralaren gai nagusiak, batez ere «ezkontideen eta familien testigantza alaia emanez, etxeko elizak»[225]. Hori dela eta, azpimarratu dute «jendeak biziaraztea dela familiaren Ebanjelioa «bihotza eta bizitza osoa betetzen duen poza» dela, Kristorengan «bekatutik, tristuratik, barne-hustasunetik, isolamendutik askatuta» gaudelako (Evangelii gaudium, 1). Ereilearen parabolaren argitan (cf. Mt 13, 3-9), Jainkoaren gainerako lanetan ez dago lankidetzan aritzea. ahaztu behar al dugu Familiari buruz predikatzen duen Eliza kontraesanaren seinale da»[226], baina bikoteek eskertzen dute artzainek maitasun sendo, sendo eta iraunkor baten aldeko konpromiso ausartaren aldeko motibazioak eskaintzea, etortzen zaien guztiari aurre egiteko gai dena. Elizak ulermen xumez heldu nahi die familiei, eta bere nahia «familia bakoitzarekin laguntzea da, bidean dauden zailtasunak gainditzeko biderik egokiena aurki dezaten»[227]. Ez da nahikoa artzain proiektu handietan familiarekiko kezka generikoa txertatzea. Familiak familia pastoralaren subjektu gero eta aktiboagoak izan daitezen, «familiari zuzendutako ahalegin ebanjelizatzaile eta katekesiko bat»[228] behar da, zentzu horretan gidatzen dituena. 201. «Horrek Eliza osoaren misiolari-konbertsioa eskatzen du: ez da beharrezkoa jendearen benetako arazoekin zerikusirik ez duen iragarpen teoriko soil batean geratu»[229]. Familia-pastoralak «familiaren Ebanjelioak giza pertsonaren itxaropen sakonenei erantzuten diela esperimentatu behar du: bere duintasunari eta elkarrekikotasunean, komunztaduran eta emankortasunean betetzeari. Ez da soilik arauak aurkeztea, baizik eta balioak proposatzea, gaur egun ikusten den beharrari erantzutea, herrialde sekularizatuenetan ere, halako baloreen premia franko eta ebanjelizatzea».[230] salatzen du baldintza kulturalak, sozialak, politikoak eta ekonomikoak, hala nola merkatu-logikari ematen zaion espazio gehiegizkoa, benetako familia-bizitza eragozten dutenak, diskriminazioa, pobrezia, bazterketak eta indarkeria zehazten dutenak. Horretarako, gizarte-egiturekin elkarrizketa eta elkarlana ezarri behar dugu, bai eta kultura eta soziopolitikoan kristau gisa konprometituta dauden laikoak bultzatu eta lagundu»[231]. 202. «Familien pastoralaren ekarpen nagusia parrokiak eskaintzen du, hau da, familien familia bat, non komunitate txikien, mugimenduen eta eliz elkarteen ekarpenak bateratzen diren»[232]. Familiei berariaz zuzendutako pastoralarekin batera, «apai, diakono, erlijioso, katekista eta gainerako pastoral eragileen formazio egokiagoa» baten beharraren aurrean aurkitzen gara[233]. Munduan zehar bidalitako kontsulten erantzunetan, nabarmendu da ministro ordenatuek sarritan ez dutela prestakuntza egokirik gaur egungo familia arazo konplexuei aurre egiteko. Zentzu honetan, apaiz ezkonduen Ekialdeko tradizio luzearen esperientzia ere baliagarria izan daiteke. 203. Seminarioek diziplinarteko prestakuntza zabalagoan sartu beharko lukete harremanei eta ezkontzari buruz, eta ez soilik doktrinari dagokionez. Gainera, prestakuntzak ez die beti beren mundu psiko-afektiboa zabaltzen uzten. Batzuek beren bizitzan zehar eramaten dute beren esperientzia familia zauritua, gurasorik gabe eta ezegonkortasun emozionalarekin. Eraketan heltzea bermatu beharko da, etorkizuneko ministroek beren zereginak eskatzen dien oreka psikologikoa izan dezaten. Familia-loturak ezinbestekoak dira seminaristen autoestimu osasuntsua sendotzeko. Hori dela eta, garrantzitsua da familiek seminario eta apaizgo prozesu osoa laguntzea, modu errealista batean indartzen laguntzen baitute. Zentzu horretan, osasungarria da seminarioko bizi-denbora bat parrokietako bizitzako beste batekin uztartzea, eta horrek familien errealitate konkretuarekin harreman handiagoa izateko aukera ematen du. Izan ere, bere bizitza pastoralean apaizak batez ere familiekin egiten du topo. «Laikoen eta familien presentziak, batez ere emakumezkoen presentziak, apaiz-formazioan, Elizako bokazioen aniztasuna eta osagarritasuna balioestea faboratzen du»[234]. 204. Kontsulten erantzunek, halaber, tinko adierazten dute familia pastoraleko eragile laikoak trebatzeko beharra hezkuntza-psikologoen, familia-medikuen, erkidegoko medikuen, gizarte-langileen, gutxiengoen eta familia-abokatuen laguntzarekin, psikologia, soziologia, sexologia eta baita aholkularitzaren ekarpenak jasotzeko irekitasunarekin. Profesionalek, batez ere akonpainamendu esperientzia dutenek, pastoral-proposamenak egoera eta kezketan gorpuzten laguntzen dute. familien berezitasunak. «Pastor-langileentzat berariaz diseinatutako heziketa bideak eta ikastaroak egoki bihurtu ahal izango dituzte ezkontzarako prestatzeko bide bera eliz-bizitzaren dinamika zabalagoan txertatzeko»[235]. Pastoralaren prestakuntza ona garrantzitsua da «batez ere etxeko indarkeria eta sexu-abusu kasuetatik eratorritako larrialdi-egoera bereziak kontuan hartuta»[236]. Horrek guztiak ez du inola ere gutxitzen, baizik eta osatzen du norabide espiritualaren oinarrizko balioa, Elizaren baliabide espiritual eskerga eta Berradiskidetze sakramentalarena. Engaiatuak ezkontzarako prestatzeko bidean gidatzea 205. Aita Sinodalek hainbat modutara esan dute gazteei ezkontzaren balioa eta aberastasuna aurkitzen lagundu behar diegula[237]. Batasun oso baten erakarpena hautematen jakin behar dute, existentziaren dimentsio soziala goratu eta hobetzen duena, sexualitateari zentzurik handiena ematen diona, haurren ongia sustatuz eta haien heltze eta hezkuntzarako testuingururik onena eskainiz. 206. «Gizarte-errealitate konplexuak eta familiak gaur egun aurre egin behar dion erronkek kristau-elkarte osoaren konpromiso handiagoa eskatzen dute ezkongaiak prestatzeko orduan. Gogoratu beharra dago bertuteen garrantzia. Horien artean, kastitatea baldintza preziatua da pertsonen arteko maitasunaren benetako hazkuntzarako. Behar honi dagokionez, Aita Sinodoak ados zeuden komunitate osoaren inplikazio handiagoaren eskaria azpimarratzean, familien testigantza pribilegiatuz, ezkontzarako prestaketa kristau hastapenaren bidean errotzeaz gain, ezkontza eta bataioaren eta gainerako sakramentuen arteko lotura azpimarratuz. Era berean, ezkontzarako prestatzeko programa espezifikoen beharra nabarmendu zen, eliz bizitzan parte hartzeko benetako esperientzia izan eta familia-bizitzaren hainbat alderditan sakontzen dutenak»[238] 207. Kristau-komunitateak gonbidatzen ditut onar dezatela bikotearen maitasun-ibilbidearekin laguntzea ona dela eurentzat. maitasunean eta elkarrekiko dohainean hazten ahaleginduz, eliz-gorputz osoaren ehuna berritzen lagundu dezakete: bizi duten adiskidetasun forma partikularra kutsa daiteke, eta parte diren kristau-komunitatea adiskidetasunean eta anaitasunean hazten da»[239]. Sakramentuko jendea ez da Katekismo osoa ematea edo gai gehiegiz saturatu, hemen ere balio duelako «ez Ezagutza asko nahikoa da eta arima asetzen du, baizik eta gauzen sentimendua eta gustua barnean»[240]. Kalitatea kantitatea baino garrantzitsuagoa da, eta lehentasuna eman behar zaie —kerigmaren iragarpen berrituarekin batera—, modu erakargarri eta adeitsuan komunikatuta, bizitza osorako bide bat egiten laguntzen dieten eduki horiei, «izpiritu handiz eta «liberalitatez» egiten». 208. Familia misiolarien, bikotearen beraren familien eta hainbat baliabide pastoralen bidez, elkarrenganako maitasuna heltzen dion urruneko prestaketa eskaintzea komeni da, askotan, elkarrenganako maitasuna urruneko prestaketa bat eskaintzeko, eta, sarritan, oso interesgarria den bikotekideen akonpainamendu hurbila eta testigantzarekin Baliagarriak dira, hala ere, zenbait momentu pertsonalizatu, helburu nagusia pertsona bakoitzari bizitza osoa partekatzeko asmoa duen pertsona hori maitatzen laguntzea. Ez da inprobisatzen den zerbait, ezta ezkontzaren ospakizunaren aurretiko kurtso labur baten helburua izan eta konpromiso osoa eta behin betikoa izateko aukera emango dizu. Seguruenik ezkontzara ondoen prestatuta iristen direnak izango dira beren gurasoengandik ikasi duten ezkontza kristaua zer den, non biek baldintzarik gabe elkar aukeratu duten, eta erabaki hori berritzen jarraitzen dutenak. Zentzu horretan, bikoteak maitasunean hazten eta familian Ebanjelioa bizitzen laguntzera bideratutako pastoral ekintza guztiak laguntza ezinbestekoak dira beren seme-alabentzat etorkizuneko ezkontza-bizitza prestatzeko. Ez ditugu ahaztu behar herri pastoralaren baliabide baliotsuak. Adibide erraz bat jartzearren, San Valentin eguna gogoratzen dut, herrialde batzuetan merkatariek artzainen sormenarekin baino hobeto igarotzen dutena. 209. Gorteiatzea formalizatuta dutenen prestaketak, parrokia-erkidegoak aldez aurretik ondo etortzea lortzen duenean, bateraezintasunak edo arriskuak aitortzeko aukera ere eman behar die. Horrela, konturatu daiteke ez dela zentzuzkoa harreman horren aldeko apustua egitea, oso ondorio mingarriak izango dituen aurreikus daitekeen porrota ez erakusteko. Arazoa da hasierako lilurak gauza asko ezkutatzen edo erlatibizatzen saiatzea dakarrela, desadostasunak saihestuz, eta, horrela, zailtasunak aurrera bakarrik bultzatzera. Bikotea sustatu eta lagundu behar da, bakoitzak ezkontza posible batetik espero duenaz hitz egin dezan, maitasuna eta konpromisoa zer den ulertzeko duen moduaz, zer den. bestetik nahi dena, norberak proiektatu nahiko lukeen komuneko bizitza mota. Elkarrizketa hauek errealitatean harreman-puntu gutxi daudela ikusten lagun dezakete, eta elkarrekiko erakarpen hutsa ez dela nahikoa izango batasunari eusteko. Ezer ez da nahia baino lurrunkorrago, prekarioago eta ezustekorik, eta ezkontzeko erabakia ez da inoiz bultzatu behar konpromiso horri egonkortasun aukera errealak ematen dizkioten beste motibazio batzuk aztertu ez badira. 210. Nolanahi ere, bestearen puntu ahulak argi eta garbi antzematen badira, beharrezkoa da konfiantza errealista izatea bere ahuleziaren pisuari aurre egiteko bere pertsonaren onena garatzen laguntzeko aukeran, gizaki gisa sustatzeko interes irmoarekin. Horrek esan nahi du borondate sendoz onartzea dimisio, momentu zail eta egoera gatazkatsu batzuei aurre egiteko aukera eta horretarako prestatzeko erabaki irmoa. Harremanak izan ditzakeen arrisku seinaleak detektatu behar dira, ezkondu aurretik arrakastaz aurre egiteko aukera emango duten baliabideak aurkitzeko. Zoritxarrez, asko elkar ezagutu gabe iristen dira ezkontzara. Elkarrekin ondo pasatzea baino ez dute egin, elkarrekin bizitako esperientziak, baina ez diote aurre egin euren burua erakusteko eta bestea benetan nor den ikasteko erronkari. 211. Bai berehalako prestaketak eta baita luzeagoa den akonpainamenduak bermatu behar dute ezkongaiek ezkontza bidearen amaieratzat har dezaten, baizik eta ezkontza gisa hartzen dutela. aurrera abiarazten dituen bokazioa, proba eta momentu zail guztiak elkarrekin pasatzeko erabaki irmo eta errealistarekin. Ezkontza aurreko pastoralak eta ezkontza-zerbitzuak, batez ere, lotura pastorala izan behar dute, non maitasuna heltzen eta une zailak gainditzen laguntzen duten elementuak eskaintzen diren. Ekarpen hauek ez dira soilik uste doktrinalak, ezin dira murriztu ere Elizak beti eskaintzen dituen baliabide espiritual preziatuetara, baizik eta bide praktikoak, ongi haragitutako aholkuak, esperientziatik hartutako taktikak, orientazio psikologikoak ere izan behar dute. Horrek guztiak gazteen egungo sentsibilitatea baztertu ezin duen maitasunaren pedagogia konfiguratzen du, barnean mobilizatzeko. Aldi berean, ezkongaiak prestatzerakoan, lekuak eta pertsonak, aholkularitzak edo eskuragarri dauden familiak adierazi ahal izan behar dira, zailtasunak sortzen direnean laguntza bila nora jo dezaketen. Baina ez dugu inoiz ahaztu behar Berradiskidetze sakramentalaren proposamena, iraganeko bizitzako bekatu eta akatsak, eta harremanaren berarenak, Jainkoaren barkamen errukitsuaren eta haren sendatze ahalmenaren eraginpean jartzeko aukera ematen duena. Ospakizunaren prestaketa 212. Ezkontza prestatzeko gonbidapenetan, arropetan, festan eta aurrekontua, energia eta poza kontsumitzen dituzten hainbat xehetasunetan zentratu ohi da. Ezkongaiak larrituta eta nekatuta iristen dira ezkontzara, beharrean Dedikatu zure ahaleginik onena elkarrekin emango duzun urrats handirako bikote gisa prestatzera. Mentalitate hori ezkontzara iristen ez diren izatezko batasun batzuetan ere islatzen da, ospakizun garestiegietan pentsatzen dutelako, elkarren arteko maitasunari eta bere formalizazioari lehentasuna eman beharrean beste batzuen aurretik. Bikote maitea: «Ezazu kemena ezberdina izateko, ez zaitez irensten utzi kontsumoaren eta itxuraren gizarteak. Axola duena da batzen zaituen maitasuna, graziak indartu eta saindua. «Gai zara ospakizun soil eta soil baten aldeko apustua egiteko, maitasuna guztien gainetik jartzeko». Pastoral-langileek eta komunitate osoak lagundu dezakete lehentasun hori araua izan dadin eta ez salbuespena. 213. Prestaketa berehalakoan garrantzitsua da bikoteari argitzea liturgi-ospakizuna oso sakon bizitzeko, keinu bakoitzaren esanahia hautematen eta bizitzen lagunduz. Gogora dezagun ezkontza-adostasunetik adierazten den konpromiso handia, eta ezkontza gauzatzen duen gorputzen batasuna, bi bataiatu dituenean, Jainkoaren Semearen maitasunaren seinale baino ezin dela interpretatu haragi egin eta bere Elizarekin maitasun aliantza batean. Bataiatuengan, hitzak eta keinuak fede-hizkuntza elokuente bihurtzen dira. Gorputza, sortzean Jainkoak bereganatu nahi izan dituen esanahiekin «sakramentuaren ministroen hizkuntza bihurtzen da, itunean ezkontza-harremana ageri da eta misterioa gauzatzen da»[242]. 214. Batzuetan, bikoteek ez dute adostasunaren pisu teologiko eta espirituala hautematen, eta horrek ondorengo keinu guztien esanahia argitzen du. Azpimarratu beharra dago hitz hauek ezin direla orainaldira murriztu; osotasun bat inplikatzen dute: «etorkizuna barne hartzen duen osotasun bat inplikatzen dute: «etorkizunaren askearen esanahia ez den erakutsi arte». aurka, elkarri eusten diote, bai pertsonen arteko harremanetan, bai gizarte-harremanetan. Izan ere, pentsa dezagun, komunikazio globalaren zibilizazioan, bete gabeko promesen inflazioak eragindako kalteaz […] Emandako hitzaren ohorea, promesari leialtasuna, ezin da erosi edo saldu. Ezin dira indarrez inposatu, baina ezin dira gorde sakrifiziorik gabe».[243] 215. Keniako gotzainek ohartarazi zutenez, «ezkontza-egunean arreta gehiegi jarrita, etorkizuneko ezkontideek ahazten dute bizitza osorako konpromisorako prestatzen ari direla».[244] Konturatzen lagundu behar dugu sakramentua ez dela une bat besterik, gerora iraganean eta oroitzapen osoak bere bizitzan eragina izango duelako, iraganean eta oroitzapen osoak bere bizitzan eragina izango duelako. betirako[245] Sexualitatearen ugaltze-esana, gorputzaren hizkuntza eta ezkontza baten historian bizitako maitasun-keinuak «hizkuntza liturgikoaren etengabeko jarraipen» bihurtzen dira eta «ezkontza-bizitza bihurtzen da, noizbait». esanahia, liturgia»[246]. 216. Bibliako irakurketekin ere gogoeta egin dezakezu eta trukatzen diren eraztunak edo erritoaren parte diren beste zeinu batzuen ulermena aberastu. Baina ez litzateke ona ezkontzea elkarrekin otoitz egin gabe, bata bestearen alde, Jainkoari leial eta eskuzabal izateko laguntza eskatuz, Jainkoari elkarrekin eskatuz zer espero duen haiengandik, eta baita haien maitasuna Mariaren irudi baten aurrean sagaratuz ere. Ezkontza prestatzen laguntzen dutenek gidatu behar dituzte, on asko egin ditzaketen otoitz momentu horiek bizitzen jakin dezaten. «Ezkontza liturgia gertaera paregabea da, festa baten testuinguru familiar eta sozialean bizi dena. Jesusek bere mirariak Kanako ezkontza-oturuntzan hasi zituen: Jaunaren mirariaren ardo ona, familia berri baten sorrera bultzatzen duena, Kristok garai guztietako gizon-emakumeekin egindako Itunaren ardo berria da […] Orokorrean, ospatzaileak aukera du eliz-bizitzan gutxi parte hartzen duten edo beste kristau-konfesio edo erlijio-komunitate bateko kide direnek osatutako batzar bati zuzentzeko. Beraz, ezinbesteko aukera da Kristoren Ebanjelioa iragartzeko»[247]. Ezkontza-bizitzaren lehen urteei laguntzea 217. Balio handitzat aitortu behar dugu ezkontza maitasun kontua dela ulertzea, askatasunez elkar aukeratu eta maitatzen dutenak soilik ezkondu daitezkeela.Hala ere, maitasuna denean. erakarpen huts edo afektibitate lauso bihurtzen da, honek ezkontideek aparteko hauskortasuna pairatzen dute afektibitatea krisian sartzen denean edo erakarpen fisikoa gainbehera denean. Nahasketa hauek maiz gertatzen direnez, ezinbestekoa bihurtzen da ezkontza-bizitzaren lehen urteetan haiekin batera joatea, elkarren kide izateko eta maitatzeko erabaki kontziente eta librean amaiera arte aberasteko eta sakontzeko. Askotan, zita-denbora ez da nahikoa, ezkontzeko erabakia hainbat arrazoirengatik presaka da eta, hori gutxi balitz bezala, gazteen heltzea atzeratu egin da. Beraz, ezkonberriek gorteiatu bitartean egin behar zuten prozesu hori burutu behar dute. 218. Bestalde, azpimarratu nahi dut ezkontza pastoralaren erronka bat ezkontza amaitutako zerbait bezala ulertzen laguntzea dela. Batasuna benetakoa da, ezeztaezina da, eta ezkontzako sakramentuak berretsi eta sagaratu da. Baina elkartuz, ezkontideak protagonista bihurtzen dira, euren istorioaren jabe eta elkarrekin egin beharreko proiektu baten sortzaile. Begirada Jainkoaren graziaz egunez egun eraiki behar den etorkizunera zuzentzen da eta, horregatik, ezkontideari ez zaio perfektua izatea eskatzen. Ilusioak alde batera utzi eta dagoen bezala onartu behar ditugu: amaitu gabea, hazteko deitua, prozesuan. Ezkontidearekiko begirada etengabe kritikoa denean, horrek adierazten du ezkontza ere ez dela hartu elkarrekin eraikitzeko proiektua, pazientziaz, ulermenez, tolerantziaz eta eskuzabaltasunez. Horrek maitasuna apurka-apurka begirada jakintsu eta inplakaezinaz ordezkatzea dakar, bakoitzaren meritu eta eskubideen kontrola, aldarrikapen, lehia eta autodefentsa. Hala, elkar zaintzeko gai bihurtzen dira bien heltze eta batasuna hazteko. Bikote berriei hasiera-hasieratik argitasun errealistaz erakutsi behar zaie hori, «hasiak» direla jabetu daitezen. Eman duten baia ibilbide baten hasiera da, egoerak eta oztopoak jartzen dituen guztia gainditzeko gai den helburu batekin. Jasotako bedeinkapena beti irekitako bide horretarako grazia eta bultzada bat da. Normalean, lagungarri izaten da hitz egitera esertzen badira beren proiektu zehatza garatzeko bere helburuen, tresnen, xehetasunen arabera. 219. Gogoan dut ur geldia hondatzen dela, hondatzen dela esaten zuen esaera bat. Horixe gertatzen da ezkontzaren lehen urteetan maitasun-bizitza hori gelditzen denean, mugimenduan egoteari uzten dionean, aurrera bultzatzen duen ezinegon hori izateari uzten dionean. Maitasun gazte horrekin aurrera egiten duen dantzak, itxaropenerako begi harrigarri horiekin dantzak ez du gelditu behar. Gorteetan eta ezkontzaren lehen urteetan, itxaropena da legamia indarra daramana, kontraesan, gatazka, egoera, zer haratago begiratzen gaituena. Beti harago ikusten zaitu. Hazkunde bidean jarraitzeko kezka guztiak martxan jartzen dituena da. Itxaropen berak oraina bete-betean bizitzera gonbidatzen gaitu, gure bihotza familia-bizitzan jarriz, etorkizuna prestatu eta sendotzeko modurik onena oraina ondo bizitzea baita. 220. Bideak bere burua eskuzabaltasunez ematea eskatzen duten etapa ezberdinetatik igarotzea dakar: hasierako eraginetik, erakarpen nabarmen sentiberaz bereizten den, norberaren bizitzaren parte gisa hautematen den bestearen beharretara pasatzen da. Hortik elkarrekiko pertenentziaren gustura pasatzen gara, gero norberaren bizitza osoa bien proiektu gisa ulertzera, bestearen zoriona norberaren beharren gainetik jartzeko ahalmenera, eta norberaren ezkontza gizarterako on gisa ikustearen pozera. Maitasunaren heltzeak «negoziatzen» ikastea dakar. Ez da jarrera interesatua edo joko komertziala, baizik eta, azken batean, elkarrekiko maitasun ariketa bat, negoziazio hori elkarrekiko eskaintza eta ukoen elkarren arteko elkarketa delako familiaren onerako. Ezkontza-bizitzaren etapa berri bakoitzean eseri eta akordioak berriro negoziatu behar dituzu, irabazle eta galtzailerik ez izateko, biek irabazteko baizik. Etxean, erabakiak ez dira aldebakarrean hartzen, eta biek familiarekiko ardura partekatzen dute, baina etxebizitza bakoitza bakarra da eta ezkontza-sintesi bakoitza ezberdina da. 221. Ezkontza-hausturak eragiten dituzten kausetako bat izatea da itxaropen handiegiak ezkontza-bizitzari buruz. Errealitatea deskubritzen denean, amestutakoa baino mugatuagoa eta erronka handiagoa, irtenbidea ez da banantzeari buruz azkar eta arduragabe pentsatzea, ezkontza heltze-bide gisa hartzea baizik, non ezkontide bakoitza Jainkoaren tresna den bestea hazi dadin. Aldaketa, hazkundea eta pertsona bakoitzak bere baitan daraman potentzial onaren garapena posible da. Ezkontza bakoitza «salbamen-istorio bat» da, eta horrek esan nahi du hauskortasun batetik abiatzen garela, Jainkoaren dohaintzari eta erantzun sortzaile eta eskuzabal bati esker, gero eta errealitate sendoago eta preziatuago bati bide ematen diona. Agian gizon eta emakume maitemindu baten eginkizunik handiena hori da, elkar gehiago gizon edo emakume gehiago izatea. Haztea besteei beren nortasuna moldatzen laguntzea da. Horregatik maitasuna artisaua da. Gizonaren eta emakumearen sorrerari buruzko Bibliako pasartea irakurtzean, Jainkoak lehenik gizona moldatzen duela ikusten du (ik. Gen 2,7), orduan konturatzen da funtsezko zerbait falta dela eta emakumea moldatzen duela, eta orduan entzuten du gizonaren harridura: «Ah, orain bai, hau!». Eta orduan, gizonak eta emakumeak elkar ezagutzen duten elkarrizketa eder hori entzuten omen du. Momentu zailetan ere besteak harritu egiten baititu berriro eta ate berriak irekitzen baitituzte elkartzeko, lehen aldia balitz bezala; eta etapa berri bakoitzean elkar “islatzen” dute berriro. maitasunak bat egiten du Besteari itxaron eta Jainkoaren oinordetzan jasotako artisauaren pazientzia hori erabili. 222. Akonpainamenduak ezkontideak bizitzaren komunikazioan eskuzabal izatera bultzatu behar ditu. «Ezkontza-maitasunaren izaera pertsonal eta gizatiar osoarekin bat etorriz, familia-plangintzarako bide egokiak ezkontideen arteko adostasun-elkarrizketa, denbora errespetatzea eta bikotekide bakoitzaren duintasuna aintzat hartzea suposatzen du. Zentzu horretan, beharrezkoa da Humanae Vitae Entziklikaren mezua (cf. 10-14) eta Familiaris consortio Exhortazio Apostolikoaren (cf. 14; 28-35) berraurkitzea, askotan bizitzari etsai egiten zaion mentalitateari aurre egiteko […] Gurasotasun hautapen arduratsuak kontzientzia eratzea suposatzen du, hau da, “gizonaren nukleorik ezkutuan sentitzen dena, ezkutuan sentitzen dena. Jainkoa, zeinaren ahotsak oihartzuna duen horren itxiturarik intimoenean” (Gaudium et spes, 16). Ezkontideek beren kontzientzian Jainkoari eta haren aginduei gehiago entzuten saiatzen diren neurrian (ik. Errom 2,15), eta espiritualki lagunduta, orduan eta erabakia intimorik gabe geratuko da diskrezio subjektibotik eta beren inguruneko jokabideetara egokitzerik»[248]. Vatikano II. Kontzilioan argi eta garbi esandakoa zutik dago oraindik: «Beren zeregina beteko dute […] adostasunez eta ahalegin komun batekin, epai zuzena osatuko dute, beren ongia ez ezik, beren seme-alaben ongia ere kontuan hartuta, jaioak zein etorkizunekoa izan, discernituz. garaiko baldintzak eta bizi-egoera, materiala zein espirituala, eta, azkenik, familia-komunitatearen, gizarte tenporalaren eta Elizaren beraren ongia kontuan hartuta. Azken batean, ezkontideek beraiek dira epaiketa hori Jainkoaren aurrean osatu behar dutenak”[249]. Bestalde, ««ugalkortasun-erritmo naturaletan» oinarritutako metodoen erabilera sustatu behar da (Humanae vitae, 11). Era berean, kontuan izan behar da «metodo hauek ezkontideen gorputza errespetatzen dutela, haien arteko maitasuna sustatzen dute eta katoiaren heziketa (elizaren askatasuna) alde egiten dute. 2370), beti ere haurrak Jainkoaren dohain zoragarria direla, gurasoentzat eta Elizarentzat poza direla, haien bidez Jaunak mundua berritzen du»[250] Zenbait baliabide 223. Ezkontzaren lehen urteak ezkontzaren erronken eta zentzuaren kontzientzia hartzen hazten direla adierazi dute. Hortik dator sakramentuaren ospakizunaren ondoren jarraitzen den pastoral akonpainamenduaren eskaria (cf. Familiaris consortio, 3. zatia). Esperientziadun senarren presentziak garrantzi handia du pastoral honetan. Parrokia kontsideratzen da ezkontide adituek beren erabilgarritasuna eskain dezaketen gazteenei laguntzeko, elkarte, eliz mugimendu eta komunitate berrien laguntzarekin. Senarrak animatu behar dira haurren dohain handiari harrera egiteko oinarrizko jarrera. Beharrezkoa da familia-espiritualitatearen, otoitzaren eta igandeko Eukaristian parte hartzearen garrantzia azpimarratzea, eta ezkontideak aldizka elkartzera bultzatu, bizitza espirituala eta elkartasuna bizitzaren eskakizun konkretuetan hazi daitezen. Familiei zuzendutako liturgiak, debozio-jarduerak eta eukaristiak, batez ere ezkontzaren urteurrenean, ezinbesteko abagune gisa aipatzen ziren familiaren bidez ebanjelizazioa sustatzeko»[251]. 224. Bide hau denbora kontua da. Maitasunak denbora librea eta librea behar ditu, eta horrek beste gauza batzuk bigarren mailan jartzen ditu. Elkar baloratu, harremana sendotzeko. Batzuetan, arazoa gizartearen erritmo frenetikoa da, edo lan-konpromisoek ezartzen duten denborak beste batzuetan, elkarrekin igarotako denbora ez dela kalitatea, baina elkarri kasurik egin gabe Pastoralak eta ezkontza-taldeek lagundu behar diete bikote gazteek edo ahultsuek euren une hauetan bizitzen, haien bizipenaren aurrean gelditzeko. ezkontidea 225. Zentzu honetan ikaskuntza-esperientzia ona duten bikoteek eman dezakete Baliagarriak izan zaizkien baliabide praktikoak: doan elkarrekin egoteko uneak antolatzea, seme-alabekin aisialdi denborak, gauza garrantzitsuak ospatzeko hainbat modu, espiritualtasun partekaturako espazioak. Baina momentu horiek edukiz eta esanahiz betetzen laguntzen duten baliabideak ere irakatsi ditzakete, hobeto komunikatzen ikasteko. Hau oso garrantzitsua da gorteitzearen berritasuna galdu denean. Izan ere, partekatutako denborarekin zer egin ez dakizuenean, ezkontideetako bat edo beste teknologian errefuxiatu, beste konpromiso batzuk asmatzen, beste arma batzuen bila edo intimitate deseroso batetik ihes egiten amaituko da. 226. Ezkontza-bikote gazteak ere bultzatu behar dira beren errutina sortzera, egonkortasun eta segurtasun sentsazio sanoa ematen duena, eta partekatutako eguneroko erritual sorta batekin eraikitzen dena. Ona da beti goizean elkarri muxu bat ematea, gauero elkar bedeinkatzea, elkarri itxaron eta iristen direnean jasotzea, elkarrekin irteera batzuk egitea, etxeko lanak partekatzea. Baina, aldi berean, ondo dago festarekin errutina haustea, familiarekin ospatzeko gaitasuna ez galtzea, zoriontsu izateko eta esperientzia politak ospatzeko. Jainkoaren dohainek elkarrekin harritu behar dute eta elkarrekin bizitzeko ilusioa elikatu behar dute. Ospatzen dakizunean, gaitasun horrek maitasunaren energia berritzen du, monotoniatik askatzen du eta egunerokotasuna kolorez eta itxaropenez betetzen du. 227. Artzainok behar dugu animatu familiak fedean hazten. Horretarako, ona da maiz aitortza, zuzendaritza espirituala eta erretiroetara joatea sustatzea. Baina ez dugu utzi behar jendea astero familia otoitzerako espazioak sortzera gonbidatzeari, «elkarrekin otoitz egiten duen familia elkarrekin geratzen baita». Era berean, etxeetara joaten garenean, familiako kide guztiak deitu beharko genituzke une batera elkarren alde otoitz egiteko eta familia Jaunaren esku uzteko. Aldi berean, ezkontide bakoitza Jainkoaren aurrean bakardadean otoitz uneak izatera bultzatzea komeni da, bakoitzak bere gurutze sekretuak dituelako. Zergatik ez esan Jainkoari zure bihotza asaldatzen duena, edo zure zauriak sendatzeko indarra eskatu eta zure konpromisoari eutsi ahal izateko behar den argia eskatzen? Era berean, Aita Sinodoek azpimarratu dutenez, «Jainkoaren Hitza familiarentzako bizi- eta espiritualtasun-iturri da. Familia-pastoral orok barne-eredua izan behar du eta etxeko elizako kideak eratu behar ditu Eskritura Santuaren irakurketa otoitz eta eliztarren bidez. Jainkoaren Hitza ez da soilik pertsonen bizitza pribaturako berri ona, baizik eta epaiketa eta auzi-irizpide ezberdinen epaiketa eta epaiketa-irizpide bat da. aurpegia»[252]. 228. Baliteke bi ezkontideetako bat bataiatu ez izatea, edo fedeko konpromisoak bizi ez izatea. Kasu horretan, bestearen nahiak kristau batek bezala bizi eta hazteko egiten du Ezkontide horren axolagabetasuna minez bizi dadila. Hala ere, partekatu eta gogoz landu daitezkeen balio komun batzuk aurki daitezke. Edonola ere, ezkontide sinesgabea maitatzea, zoriona ematea, sufrimenduak arintzea eta harekin bizitza partekatzea da benetako santubide bidea. Aldiz, maitasuna Jainkoaren dohaina da, eta isurtzen den lekuan bere indar eraldatzailea sumatzen du, batzuetan modu misteriotsuetan, «sinestegabea emazteak santutzen duela, eta sinesgabea senar fededunak» (1 Ko 7,14). 229. Parrokiek, mugimenduek, ikastetxeek eta Elizako gainerako erakundeek hainbat bitartekaritza erabil ditzakete familiak zaindu eta suspertzeko. Esaterako, baliabideen bidez: ezkonduen edo lagunen bilerak, ezkonduentzako erretiro laburrak, espezialisten hitzaldiak familia-bizitzako arazo oso zehatzei buruz, ezkontza-aholkularitza zentroak, bikote ezkonduen zailtasunei eta nahiei buruz hitz egiteko misio-agenteak, familia-egoera ezberdinei buruzko kontsultak (mendekotasunak, desleialtasuna, familia-indarkeria, familia-espazio espirituala), seme-alabak familia-espazio espiritualak. Parrokiako idazkaritzak aukera izan behar du familiaren larrialdiei ongi etorria emateko eta artatzeko, edo haiek lagundu dezaketenengana erraz bideratzeko. Gainera Ezkontza taldeetan ematen den laguntza pastorala dago, zerbitzu edo misio, otoitz, formazio edo elkarrekiko laguntza. Talde hauek emateko aukera ematen dute, familiak besteenganako irekitasuna bizitzeko, fedea partekatzeko, baina, aldi berean, ezkontza sendotzeko eta hazteko bitartekoak dira. 230. Egia da ezkondu ostean bikote asko desagertzen direla kristau-elkartetik, baina askotan alferrik galtzen ditugu berriro presente daudenean, non kristau ezkontzaren ideala era erakargarri batean aurkez genezakeen eta laguntasun guneetara hurbiltzeko: adibidez, haurraren bataioaz ari naiz, ezkontza batean edo senide batean parte hartzen dutenean. laguna. Ezkontza ia guztiak berriro agertzen dira okasio horietan, hobeto erabil litezkeenak. Beste ikuspegi bat etxeen bedeinkapena edo Ama Birjinaren irudi bat bisitatzea da, familia-egoerari buruzko elkarrizketa pastorala garatzeko aukera ematen dutenak. Era berean, adineko bikoteei euren auzoko bikote berriei laguntzeko zeregina esleitzea, haiek bisitatzea, hastapenetan laguntzea eta hazteko bide bat proposatzea ere baliagarria izan daiteke. Egungo bizi-erritmoarekin, bikote gehienak ez dira maiz elkartzeko prest egongo, eta ezin gara elite txikien pastoral batera murriztu. Gaur egun, familiaren pastoralak izan behar du funtsean misiolaria, irteerakoa, hurbila, gutxi joaten diren ikastaroen fabrika izatera murriztu beharrean. Krisiak, larritasunak eta zailtasunak argitu 231. Hitz bat maiteminduta jada gorteiatzeko ardo berria ondu dutenei. Bideko esperientzia honekin ardoa zahartzen denean, bizitzako une txikien fideltasuna agertzen eta loratzen da bere osotasunean. Itxarotearen eta pazientziaren fideltasuna da. Sakrifizioz eta pozez betetako fideltasun hori dena zaharkitu eta begiak distiratsu bihurtzen diren adinean loratzen omen da seme-alaben seme-alabak kontenplatzean. Horrela izan zen hasieratik, baina hori jada kontziente bihurtu da, finkatu, heldu da egunez egun, urtez urte, berraurkikuntzaren eguneroko harriduran. San Joan Gurutzekoak irakatsi zuenez, «maitaleak jada trebatuak eta probatuak dira». «Ez dituzte jada irakin sentikor haiek, ezta kanpotik irakiten ari diren amorru eta su haiek, baizik eta amodioaren ardoaren leuntasuna dastatzen dute jada bere substantzian ongi egosita […] hor barnean arimaren barnean finkatuta»[253]. Horrek esan nahi du krisiak eta larritasun garaiak elkarrekin gainditzeko gai izan izana, erronketatik ihes egin edo zailtasunak ezkutatu gabe. Krisien erronka 232. Familia baten historia mota guztietako krisiek markatzen dute, eta horiek ere bere edertasun dramatikoaren parte dira. Gainditzen den krisi batek ez duela intentsitate gutxiagoko harremana ekartzen, hobetu, ezartzen eta hobetzen lagundu behar diegu. batasunaren ardoa heldu. Ez gara elkarrekin bizitzen gero eta gutxiago zoriontsu izateko, baizik eta modu berri batean zoriontsu izaten ikasteko, etapa berri batek zabaltzen dituen aukeren arabera. Krisi bakoitzak bizitza partekatuaren intentsitatea areagotzeko edo, gutxienez, ezkontza-esperientziari zentzu berri bat aurkitzeko aukera ematen digun ikaskuntza dakar. Inolaz ere ez ginateke erresignatu behar beheranzko kurba bati, ezinbesteko narriadurari, erdipurdi jasangarri bati. Aitzitik, ezkontza zeregintzat hartzen denean, oztopoak gainditzea ere badakar, krisi bakoitza elkarrekin ardorik onena edateko aukera gisa hautematen da. Ona da ezkontideekin laguntzea, sortzen diren krisiak onar ditzaten, eskua hartu eta familia bizitzan leku bat egin dezaten. Esperientziadun eta trebatutako bikoteek aurkikuntza honetan besteei laguntzeko prest egon behar dute, krisiek beldurra eman ez dezaten edo presazko erabakiak hartzera eraman ez ditzaten. Krisi orok berri onak ezkutatzen ditu, bihotzaren belarriak sintonizatuz entzuten jakin behar duzula. 233. Berehalako erreakzioa krisi baten erronkari aurre egitea da, defentsiboan jartzea, zure kontroletik kanpo dagoela sentitzen duzulako, zure bizimoduaren gutxiegitasuna erakusten duelako eta horrek deseroso jartzen zaituelako. Gero arazoak ukatzeko baliabidea erabiltzen da, ezkutatu, garrantzia erlatibizatzen, denboraren joanean soilik apustu eginez. Baina horrek irtenbidea atzeratzen du eta alferrikako ezkutatzean energia asko kontsumitzera dakar. horrek are gehiago zailduko ditu gauzak. Loturak hondatzen dira eta intimitatea kaltetzen duen isolamendua finkatzen da. Asumitzen ez den krisi batean, gehien kaltetzen dena komunikazioa da. Horrela, apurka-apurka, «maite dudan pertsona» zen norbait «bizitzan beti bidelagun nauen hori» bihurtzen da, gero «nire seme-alaben aita edo ama» baino ez, eta, azkenean, «arrotz bat». 234. Krisi bati aurre egiteko presente egon behar duzu. Zaila da, batzuetan jendea isolatu egiten baita sentitzen duena ez adierazteko, isiltasun txiki eta engainagarri batean izkin egiten baitute. Momentu hauetan bihotz-bihotzez komunikatzeko espazioak sortzea beharrezkoa da. Arazoa da krisi une batean horrela komunikatzea zailagoa egiten dela inoiz ikasi ez baduzu nola egiten den. Garai lasaietan ikasten den artea da, une gogorretan praktikan jartzeko. Ezkontideen bihotzetan kausa ezkutuenak aurkitzen lagundu behar dugu, eta haiei aurre egiten igaroko den eta altxor berri bat utziko duen jaiotza bezala. Baina egindako kontsulten erantzunek nabarmentzen dute egoera zail edo kritikoetan gehiengoak ez duela pastoral akonpainamendura jotzen, ez baitute integrala, hurbila, errealista, haragitua denik sentitzen. Horregatik, saia gaitezen orain ezkontza-krisietara hurbiltzen, haien minaren eta larritasunaren zama alde batera uzten ez duen ikuspegiarekin. 235. Ezkontza guztietan gertatu ohi diren krisi arruntak daude, hasierako krisia adibidez, ikasten ikasi behar duzunean. desberdintasunak uztartu eta gurasoak alde batera utzi; edo haurraren etorreraren krisia, bere erronka emozional berriekin; gurasoen krisia, ezkontzako ohiturak aldatzen dituena; haurraren nerabezaroaren krisiak, energia asko eskatzen duena, gurasoak ezegonkortzen ditu eta batzuetan elkarren aurka jartzen ditu; “Habia hutsa” krisia, bikotea berriro bere buruari begiratzera behartzen duena; ezkontideen gurasoen zahartzaroan sortzen den krisia, presentzia, zaintza eta erabaki zailak eskatzen dituztenak. Sindikatuan larriki eragin dezaketen beldurra, erru sentimenduak, depresioa edo nekea eragiten duten egoerak eskatzen ari dira. 236. Horiei gehitzen zaizkie bikoteari eragiten dioten krisi pertsonalak, zailtasun ekonomiko, lan, emozional, sozial eta espiritualekin lotutakoak. Eta ustekabeko egoerak gehitzen dira, familia-bizitza alda dezaketenak, eta barkamen eta adiskidetze bide bat eskatzen dutenak. Barkamenaren pausoa ematen ahalegintzen den aldi berean, bakoitzak bere buruari umiltasun lasaiz galdetu behar dio ea ez ote dituen bestea akats batzuk egiteko baldintzarik sortu. Familia batzuk men egiten dute ezkontideek elkarri errua leporatzen diotenean, baina «esperientziak erakusten du, laguntza egokiarekin eta graziaren adiskidetze ekintzarekin, ezkontzako krisien ehuneko handi bat arrakastaz gainditzen dela. Barkatzen jakitea eta barkatuta sentitzea oinarrizko esperientzia da familia-bizitzan»[254]. «Bera Berradiskidetzeko arte zailak, graziaren laguntza eskatzen duena, familiaren eta lagunen elkarlan eskuzabala behar du, eta, batzuetan, kanpoko eta profesionalen laguntza ere behar du»[255]. 237. Ohikoa izan da, norberak nahi duena jasotzen ez duela, edo amesten zuena egia bihurtzen ez dela sentitzen denean, hori nahikoa dela dirudi ezkontza amaitzeko. Horrela ez da irauten duen ezkontzarik izango. Batzuetan, dena amaitu dela erabakitzeko, atsekabea, bestea behar zen garaian ez egotea, harrotasun zauritua edo beldur lausoa nahikoa da. Badaude giza hauskortasun saihestezinaren ohiko egoerak, eta karga emozional handiegia ematen zaie. Esaterako, guztiz elkarrekiko sentimendua, jeloskortasuna, bien artean sortzen diren desberdintasunak, beste pertsona batzuek pizten duten erakargarritasuna, bihotza hartu ohi duten interes berriak, ezkontidearen aldaketa fisikoak eta beste hainbeste gauza, maitasunaren aurkako erasoak baino gehiago, berriro birsortzera gonbidatzen zaituzten aukerak. 238. Egoera hauetan, batzuek behar besteko heldutasuna dute beste behin bidaia-lagun gisa aukeratzeko, harremanaren mugetatik haratago, eta errealismoz onartzen dute ezin dituztela beren amets kuttun guztiak ase. Beren burua martiri bakartzat hartzea saihesten dute, familia-bizitzak ematen dizkien aukera txiki edo mugatuak baloratzen dituzte eta denbora eta ahalegina beharko duen eraikuntza batean lotura sendotzeko konpromisoa hartzen dute. Zeren sakonean Aitortzen dute krisi bakoitza «bai» berri baten modukoa dela, maitasuna indartuta, transfiguratuta, heldua, argiztatuta berriro jaiotzea posible egiten duena. Krisi batetik abiatuta, gertatzen ari denaren sustrai sakonak bilatzeko ausardia du, oinarrizko akordioak berriro negoziatzeko, oreka berri bat bilatzeko eta elkarrekin etapa berri bat egiteko. Etengabeko irekitasun jarrera honekin, egoera zail askori aurre egin ahal izango zaio. Edonola ere, adiskidetzea posible dela onartuta, gaur egun, «ezkontza-harremana hautsi dutenei eskainitako ministerio batek bereziki premiazkoa dirudi»[256]. Zauri zaharrak 239. Ulertzekoa da familietan krisialdi asko egotea bertako kideren bat harremantzeko moduan heldu ez denean, bizitzako etaparen batean zauririk sendatu ez dutelako. Gaizki bizitako norberaren haurtzaroa edo nerabezaroa ezkontzara eragiten amaitzen duten krisi pertsonalen haztegia da. Denak normalean heldu diren pertsonak balira, krisiak gutxiago edo mingarriak izango lirateke. Baina kontua da, batzuetan, nerabezaroaren amaieran lortu behar zen berrogei urterekin heltze atzeratua egin behar dela. Batzuetan, haur baten ohiko maitasun egozentriko batekin maitatzen da, errealitatea desitxuratuta dagoen eta dena norberaren inguruan dabilen kapritxoa bizi den eszenatoki batean kokatua. Maitasun aseezina da, nahi duena ez duenean garrasi edo negar egiten duena. Beste batzuetan nerabezaroan finkatutako maitasunarekin maitatzen du, konfrontazioa, kritika azidoa, besteei errua botatzeko ohitura, sentimenduaren eta fantasiaren logika, non besteek beren hutsuneak bete edo beren kapritxoak jarraitu behar dituzten. 240. Askok beren haurtzaroa inoiz baldintzarik gabe maitatuak direla sentitu gabe amaitzen dute, eta horrek min egiten die beren buruari konfiantza emateko eta emateko gaitasuna. Gurasoekin eta anai-arrebekin gaizki bizi den harremana, inoiz sendatu ez dena, berriro agertzen da eta ezkontza bizitza kaltetzen du. Orduan inoiz aurre egin ez den askapen prozesu bat egin behar duzu. Ezkontideen arteko harremana ondo ez dabilenean, erabaki garrantzitsuak hartu aurretik komeni da bakoitzak bere historia sendatzeko bide hori hartu duela ziurtatzea. Honek sendatzeko beharra aitortzea eskatzen du, bere burua barkatzeko eta barkatzeko grazia tinko eskatzea, laguntza onartzea, motibazio positiboak bilatzea eta behin eta berriz saiatzea. Pertsona bakoitzak oso zintzoa izan behar du bere buruarekin bere maitasuna bizitzeko moduak heldugabetasun horiek dituela aitortzeko. Nahiz eta begi-bistakoa badirudi bestea dela guztiz erruduna, ezin da inoiz krisi bat gainditzea bestea bakarrik aldatuko dela esperoz. Gatazka gainditzen laguntzeko zeure buruari heldu edo sendatu ditzakezun gauzei buruz ere galdetu behar diozu. Haustura eta dibortzioen ondorengo akonpainamendua 241. Zenbait kasutan, norberaren duintasuna eta seme-alaben ongia balioesteak muga irmoa jartzea eskatzen du. bestearen gehiegizko pretentsioak, injustizia handien aurrean, indarkeriaren aurrean edo kroniko bihurtu den errespetu faltaren aurrean. Aitortu behar da «banatzea saihestezina den kasuak badaudela. Batzuetan moralki beharrezkoa ere bihur daiteke, hain zuzen ere ezkontide ahulagoa, edo seme-alaba txikiak, harrokeriak eta indarkeriak, desanimazioa eta esplotazioa, alienazioa eta axolagabekeriak eragindako zauri larrienetatik babestea denean. alferrikakoa»[258]. 242. Aitak adierazi zutenez, «disernimendu berezia ezinbestekoa da bananduak, dibortziatuak edo abandonatuak daudenak pastoralean laguntzeko. Bereziki ongi etorria eta baloratu behar dugu bereizketa, dibortzioa edo abandonua bidegabeki jasan dutenen edo bikotekidearen tratu txarren ondorioz elkarbizitza hautsi behar izan dutenen oinazea. Bidegabekeriaren barkamena ez da erraza, baina graziak jasandako bide bat posible da. adiskidetze eta bitartekaritza pastorala, elizbarrutietan ezarri beharko liratekeen entzute-zentro espezializatuen bitartez»[259], aldi berean, «berriro ezkondu ez diren dibortziatuak —askotan ezkontza-leialtasunaren lekuko direnak— Eukaristian beren egoeran eusten dien elikadura bilatzera bultzatu behar dira. Bertako komunitateak eta artzainek lagundu behar dute zaintza duten pertsona horiek, batez ere haurrak daudenean edo haien pobrezia-egoera larria denean»[260]. Familia-porrota askoz ere traumatikoagoa eta mingarriagoa bihurtzen da pobrezia dagoenean, askoz baliabide gutxiago baitaude norberaren existentzia berbideratzeko. Familia-tutoretza-esparrua galtzen duen pertsona pobrea bikoiztu egiten da abandonu eta mota guztietako arriskuak bere osotasunean bizi den dibortzioan. Elizaren parte direla sentiaraztea, «eskomunikatuta ez daudela» eta ez direla horrela tratatzen, beti eliz-elkartearen parte direlako[261] Egoera hauek «disernimendu eta akonpainamendu zorrotza eskatzen dute errespetu handiz, diskriminatuak sentiarazten dituen edozein hizkuntza eta jarrera saihestuz, eta komunitatearen bizitzan parte hartzea sustatuz. Kristau-elkartearentzat, haiek zaintzeak ez du esan nahi beren fedearen eta ezkontzaren disolbaezintasunari buruz duten testigantza ahultzea; izan ere, zaintza horretan adierazten dute, hain zuzen, beren karitatea. 244. Bestalde, Aita ugarik «azpimarratu zuen deuseztasun-kasuak aitortzeko prozedurak eskuragarriago eta arinagoak izan behar direla, beharbada guztiz doakoak»[263]. Prozesuen moteltasunak jendea haserretu eta nekatu egiten du. Gai honi buruz egin ditudan azken bi dokumentuek[264] ezkontza-deuseztapena behin betiko deklaratzeko prozedurak sinplifikatzea ekarri dute. haien bitartez Era berean, «argi utzi nahi izan dut Apezpikua bera bere Elizan, zeina artzain eta buru dena, horregatik berari arduratzen zaizkion fededunen artean epaile dela»[265]. Hori dela eta, «dokumentu hauek aplikatzea ardura handia da elizbarrutiko Ordinarioentzat, kasu batzuk beraiek epaitzera deituak eta, modu guztietan, fededunei justiziarako sarbidea erraztea bermatzera. Horrek esan nahi du eliz-zerbitzu honetara lehentasunez dedikatzen den langile kopuru nahikoa prestatzea, elizgizonez eta laikoz osatutakoa. Horregatik, beharrezkoa izango da krisialdi batean informatzeko, komunikabideetarako eta bikote-zerbitzua ematea. familiaren pastoralari lotuta, ezkontza-prozesuaren aurretiazko ikerketari begira ere har daitezkeen pertsonak (cf. Mitis Iudex Dominus Iesus, 2-3. art.)»[266. 245. Aita Sinodoek ere nabarmendu dute «banatzeak edo dibortzioak seme-alabengan izan ditzakeen ondorioak, edozein kasutan errugabeak izan daitezkeen egoerak»[26]. lehen kezka, beste interes edo helburu batzuekin itzala behar ez duten guraso bananduei erregutzen diet: “Inoiz ez hartu zure haurra bahituta. Zailtasun eta arrazoi askorengatik banandu zara, bizitzak eman dizu proba hau, baina ez dezatela umeak izan bereizketa honen pisua daramatenak, ez dezatela izan. beste ezkontidearen aurkako bahitu gisa erabilia. Haz dezatela entzutean amak ondo hitz egiten duela aitaz, nahiz eta elkarrekin ez egon, eta aitak ongi hitz egiten duela amaren inguruan».[268] Arduragabea da aitaren edo amaren irudia kaltetzea haurraren maitasuna monopolizatzeko, mendekua hartzeko edo norbere burua defendatzeko, horrek haur horren barne-bizitzan eragingo duelako eta egoera gatazkatsuak ulertzeko zauriak eragingo baititu Elizak246. ezkontzak igaro behar direla, ezin da hauskorrenen ahotsa izan, zeinak baitira sufritzen duten umeak, askotan isilik Gaur egun, «itxuraz eboluzionatu dugun sentsibilitatea, eta gure analisi psikologiko findu guztiak gorabehera, galdetzen diot neure buruari ere ez ote den anestesiatu umeen arimaren zauriei errespetuz […] Sentitzen dugun mendiaren arimaren pisua, gaitz hori non dagoen. tratatu eta gaiztoa egiten da, ezkontza-leialtasunaren lotura hautsi arte?»[269]. Esperientzia txar hauek ez dute laguntzen haur hauek behin betiko konpromisoak hartzeko gai izan daitezen. Horregatik, kristau komunitateek ez dituzte dibortziatutako gurasoak batasun berri batean bakarrik utzi behar. Aitzitik, haien hezkuntza-funtzioan sartu eta lagundu behar dituzte. Zeren eta, «nola gomendatzen diegu seme-alabak kristau horien bizitzan posible dena hezi dezaten, haien seme-alabak emanez. fede konbentzitua eta praktikatua, komunitateko bizitzatik urrun mantentzen baditugu, eskomunikatuko balira bezala? Horrela jokatu behar dugu, egoera hauetan haurrek jada eraman behar dituztenez gain beste zamarik gehitu ez dadin»[270]. Gurasoen zauriak sendatzen laguntzea eta espiritualki laguntzea ere ona da haurrentzat, Elizaren aurpegi ezaguna behar baitute esperientzia traumatiko honetan laguntzeko. Dibortzioa gaiztoa da, eta, beraz, gure dibortzio-kopuruaren hazkundea oso kezkagarriena da. familiei errespetua maitasuna indartzea eta zauriak sendatzen laguntzea da, gure garaiko drama honen aurrerapena saihestu dezagun 247. «Ezkontza mistoekin lotutako arazoek arreta berezia eskatzen dute Katolikoen eta beste bataiatuen arteko ezkontzak “presen dituzte, bere itxura berezian ere, balioetsi eta garatu beharreko elementu ugari, bai berezko mugimenduagatik, bai berezko ekarpenagatik. Horretarako, “elkarlan adeitsua bilatu behar da katoliko eta katoliko ez den ministroaren artean, prestatzen denetik ezkontza eta ezkontzaraino” (Familiaris consortio, 78). Eukaristiako parte-hartzeari dagokionez, gogoratzen da “Ezkongai ez-katolikoak jaunartze eukaristikoa onartu ala ez erabakitzea gaian indarrean dauden arauen arabera hartu behar dela, bai Ekialdeko kristauentzat, bai gainerako kristauentzat”. Kristauek, eta egoera berezi hori kontuan hartuta, hau da, bi kristau bataiatuek ezkontzako sakramentua jasotzen dutela. Ezkontza mistoko ezkontideek bataio eta ezkontza sakramentuak komunean dituzten arren, Eukaristia partekatzea salbuespenezkoa baino ezin da izan eta, nolanahi ere, ezarritako xedapenak bete behar dira» (Kristauen Batasuna Sustatzeko Kontseilu Pontificia, Ekumenismoari buruzko Printzipio eta Arauen Aplikatzeko Direktorioa, 1992-17-15 25 martxoak)»[1993-17-16]]. 248. «Kultza desberdina duten ezkontzak erlijioen arteko elkarrizketarako leku pribilegiatu bat osatzen dute […] Zailtasun berezi batzuk dakartza, bai familiaren kristau-identitateari dagokionez, bai seme-alaben erlijio-hezkuntzari dagokionez […] Ezkontza-elkarteek gurtza desberdina duten familien kopuruak, misio-lurraldeetan gero eta handiagoak, eta kristau-arloko tradizio ezberdinen, premiazko kultura-esparru luzea duten herrialdeetan ere, kristau-arreta, premiazko eta kultura-esparru luzearen araberakoak dira. Erlijio-askatasuna existitzen ez den herrialde batzuetan, ezkontide kristaua erlijioa aldatzera behartuta dago, eta ezin du ezkontza kanonikoa gurtza-desberdintasunarekin ospatu edo haurrak bataiatu, beraz, erlijio-askatasunaren beharra berretsi behar dugu»[272]. ezkontzak, ez bakarrik ezkontza aurreko garaian. Erronka bereziek bikoteek eta familiek dituzte, non ezkontide bat katolikoa eta bestea fededuna ez dena. Kasu hauetan beharrezkoa da Ebanjelioak egoera hauetan murgiltzeko duen gaitasunaren lekuko, haurrak kristau-fedean hezitzea posible egiteko»[273]. 249. «Ezkontza-egoera konplexuan dauden pertsonen bataiorako sarbideari lotutako egoerek zailtasun bereziak dituzte. Ezkontza-elkarte egonkorrean sartu ziren pertsonak dira, oraindik ere kristaua deitzen ez den garai batean, gotzainak oraindik ere kristaua deitzen zaiela. kasuak, beren ongi espiritualaren araberako discernimendu pastorala»[274]. 250. Elizak onartzen du Jesus Jaunaren jokabidea, zeinak, maitasun mugagabean, bere burua salbuespenik gabe pertsona guztiei eskaintzen diena[275]. Sinodoko Gurasoekin, haien barnean joera homosexuala duten pertsonak edukitzearen esperientzia bizi duten familien egoera hartu dut kontuan, ez gurasoentzat ez seme-alabentzat erraza den esperientzia. Horregatik, batez ere errepikatu nahi dugu pertsona oro, bere sexu-joera edozein dela ere, bere duintasunean errespetatu behar dela eta errespetuz harrera egin behar dela, «bidegabeko bereizkeriaren edozein zantzu»[276] saihestu nahian, eta bereziki eraso eta indarkeria mota oro. Familiei dagokienez, a bermatzea da kontua errespetuzko akonpainamendua, joera homosexuala agertzen dutenek Jainkoaren nahia beren bizitzan guztiz ulertu eta betetzeko beharrezko laguntza izan dezaten[277]. 251. Familiaren duintasunari eta eginkizunari buruzko eztabaidan, Sinodoko Aitak adierazi dute homosexualen arteko batasunak ezkontzarekin parekatzeko proiektuak, «ez dago inolako oinarririk asimilatzeko edo analogiarik, nahiz eta urrutiko, homosexualen arteko batasunen eta Jainkoaren ezkontzarako plana eta familia […] Onartezina da tokiko elizak eta nazioarteko presioa jasaten duten herrialdeek tokiko elizak eta finantza-erakundeek jasaten duten presioa. sexu bereko pertsonen arteko «ezkontza» ezartzen duten legeak ezartzea»[278] 252. Guraso bakarreko familiak maiz sortzen dira «familia-bizitzan sekula sartu nahi ez duten ama edo aita biologikoetatik, gurasoetako batek seme-alabekin ihes egitera behartuta dauden egoerak, gurasoetako batek familia hil edo uzteagatik eta beste egoera batzuekin. Kausa edozein dela ere, umearekin bizi den gurasoak laguntza eta erosotasuna aurkitu behar ditu kristau komunitatea osatzen duten familien artean, baita parrokietako pastoral organoetan ere. Gainera, familia hauek beste arazo batzuk jasaten dituzte, hala nola, zailtasun ekonomikoak, lan prekarioaren ziurgabetasuna, seme-alabak laguntzeko zailtasuna, etxebizitza falta»[279]. Heriotzak astintzen duenean 253. Batzuetan, familiaren bizitza zalantzan jartzen du maite baten heriotzak. Ezin dugu huts egin fedearen argia eskaintzea momentu hauetan jasaten duten familiei laguntzeko[280]. ateak beste edozein ekintza ebanjelizatzaile 254. Oso maitatua galdu duenaren larritasuna, Jesus bera hunkitu eta negar egiten hasi zen (cf. Jn 11,33,35). irensten du iragana eta baita etorkizuna […] Eta batzuetan Jainkoari errua botatzera ere iristen gara zenbat jende —ulertzen dut— haserretzen den Jainkoarekin”[281]. «Alarguntza esperientzia bereziki zaila da […] Batzuek, esperientzia hori bizi behar dutenean, erakusten dute badakitela beren indarrak bere seme-alabei eta bilobengan are gehiago isurtzen, eta maitasun esperientzia honetan hezkuntza-eginkizun berri bat aurkitzen dute […] Senideen presentziarik ez dutenei, dedikatu ahal izateko eta haiengandik maitasuna eta hurbiltasuna jasotzeko, kristau komunitateak arreta eta erabilgarritasuna bereziki lagundu behar die batez ere. behar-baldintzetan badaude»[282]. 255. Oro har, hildakoaren doluak denbora luzea izan dezake, eta artzain batek prozesu honekin lagundu nahi duenean, bere etapa bakoitzaren beharretara egokitu behar du. Prozesu osoa galderek zeharkatzen dute, heriotzaren kausei buruz, egin zitekeenari buruz, pertsona batek heriotzaren aurreko momentuan bizi duenari buruz. Otoitz eta barne askapeneko bide zintzo eta pazientziaz, bakea itzultzen da. Atsekabean uneren batean lagundu behar dugu maite bat galdu dugunoi deskubritzen badugula oraindik eginkizun bat betetzeko, eta ez zaigula onik egiten sufrimendua luzatu nahi izateak, hori omenaldi bat balitz bezala. Maite denak ez du gure sufrimenduaren beharrik eta ez zaio lausengarri iruditzen gure bizitza hondatzea. Ez da maitasunaren adierazpiderik onena denbora guztian gogoratzea eta izendatzea, jada existitzen ez den iraganaz jabetzea esan nahi baitu, orain ondorengo bizitzan dagoen benetako izaki hori maitatu beharrean. Bere presentzia fisikoa jada ez da posible, baina heriotza zerbait indartsua bada, «maitasuna heriotza bezain indartsua da» (Kanta 8:6). Maitasunak badu soinurik gabe entzun eta ikusezinean ikusteko aukera ematen dion intuizioa. Hori ez da maitea zen bezala imajinatzea, baizik eta eraldatuta onartzea, orain dauden bezala. Jesus berpiztuak, bere lagun Mariak gogor besarkatu nahi izan zuenean, ez ukitzeko eskatu zion (cf. Jn 20,17), beste topaketa batera eramateko. 256. Jakiteak kontsolatzen gaitu ez dagoela hiltzen direnen erabateko suntsipenik, eta fedeak ziurtatzen digu Berpiztuak ez gaituela inoiz utziko. Honela ekidin dezakegu heriotzak «gure bizia pozoitu, gure afektuak hutsal bihurtzea, hutsunerik ilunean erortzea»[283]. Bibliak maitasunetik sortu gaituen Jainko batez mintzo da, eta gure bizitza heriotzarekin bukatzen ez den moduan egin gaituena (cf. Sag 3,2-3). San Paulok hil eta berehala Kristorekin izandako topaketari egiten dio erreferentzia: «Kristorekin egotera joan nahi dut» (Flp 1,23). Harekin, heriotzaren ondoren, «Jainkoak bera maite dutenentzat prestatu duena» itxaroten zaigu (1 Ko 2,9). Hildakoen Liturgiako hitzaurreak ederki dio: «Hiltzeko ziurtasunak atsekabetzen gaituen arren, etorkizuneko hilezkortasunaren promesak kontsolatzen gaitu. Zugan sinesten dutenen bizitza amaitzen ez delako, Jauna, eraldatu egiten da. «Gure maiteak ez direlako ezerezaren iluntasunean desagertu: itxaropenak ziurtatzen digu Jainkoarengan»28. 257. Hildako maiteekin komunikatzeko modu bat otoitz egitea da[285] «Hildakoen alde otoitz egitea» «santua eta jainkozalea» dela dio (2 M 12,44-45). injustizia lurrean (cf. Ap 6, 9-11), bidean dauden mundu honekin elkartasunaz Santu batzuk, hil aurretik. Beren maiteak kontsolatu zituzten haiek laguntzeko gertu egongo zirela aginduz. Lisieuxko Santa Teresak zerutik ongi egiten jarraitzeko gogoa sentitu zuen[287]. Santo Domingok baieztatzen zuen «hil ondoren baliagarriagoa izango zela […] Indartsuagoa graziak lortzeko»[288]. Maitasun-loturak dira[289]. zeren «Eliza erromeseko kideek Kristoren bakean lo egin zuten anaiekin bat egitea ez baita inola ere eteten […] Ondasun espiritualen komunikazioarekin indartzen da»[290]. 258. Heriotza onartzen badugu presta gaitezke. Bidea gurekin ibiltzen direnekiko maitasunean haztea da, «gehiago ez den heriotzarik, ez dolurik, ez oihurik, ez oinazerik izango» (Ap 21,4). Horrela, hildako pertsona maiteekin elkartzeko ere prestatuko gara. Jesusek amari hildako semea eman zion bezala (ik. Lk 7,15), berdin egingo du gurekin. Ez dezagun energia alferrik galdu urteak eta urteak iraganean geratuz. Zenbat eta hobeto bizi garen lur honetan, orduan eta zorion gehiago partekatu ahal izango dugu zeruko maiteekin. Zenbat eta gehiago heldu eta haztea, orduan eta gauza ederragoak ekarri ahal izango ditugu zeruko oturuntzarako. Zazpigarren kapitulua HAURREN HEZKUNTZA INDARTU 259. Gurasoek beti eragiten dute beren seme-alaben garapen moralean, onerako zein txarrerako. Horregatik, egokiena da ezinbesteko funtzio hori onartzea eta modu kontzientean, gogotsu, arrazoizkoan eta egoki batean betetzea. Funtzio honetatik familiaren hezkuntza oso garrantzitsua da eta oso konplexua bihurtu da, batez ere puntu honetan gelditu nahi dut. Non daude haurrak? 260. Familiak ezin du utzi laguntza, akonpainamendu eta orientazio lekua izateari, nahiz eta bere metodoak berrasmatu eta baliabide berriak aurkitu behar dituen. Zure seme-alabak zer erakutsi nahi dituzun kontuan hartu behar duzu. Horretarako, ez diogu geure buruari galdetzeari utzi behar nor den haiei dibertsioa eta entretenimendua emateaz arduratzen den, nor sartzen den beren geletara pantailetatik, nori ematen dieten denbora librean gidatzeko. Beraiekin pasatzen ditugun momentuek, gauza garrantzitsuez sinpletasunez eta maitasunez hitz eginez, eta denbora okupatzeko sortzen ditugun aukera osasuntsuek, inbasio kaltegarri bat saihesteko aukera emango digute. Beti behar da zaintza. Uztea ez da inoiz osasungarria. Gurasoek haur eta nerabeak gidatu eta ohartarazi behar dituzte, arriskuak egon daitezkeen egoerei aurre egiten jakin dezaten, adibidez, erasoak, tratu txarrak edo droga-mendekotasuna. 261. Baina obsesioa ez da hezitzailea, eta ezin dituzu kontrolatu haur batek bizi ditzakeen egoera guztiak. Hemen aplikatzen da «denbora espazioaren gainetik»[291] dioen printzipioa. Hau da, espazioak menderatu beharrean prozesuak sortzea da. Guraso bat bere umea non dagoen jakitea eta bere mugimendu guztiak kontrolatzearekin obsesionatuta badago, bere espazioa menderatzea baino ez du bilatuko. Horrela ez du heziko, ez du indartuko, ez du prestatuko erronkei aurre egin. Garrantzitsua dena batez ere haurrarengan sortzea da, maitasun handiz, askatasunaren heltze prozesuak, prestakuntza, hazkunde integrala eta benetako autonomia lantzea. Orduan bakarrik izango ditu haur horrek bere baitan bere burua defendatzen eta egoera zailetan adimen eta maltzurkeriaz jokatzeko behar dituen elementuak. Beraz, galdera handia ez da umea fisikoki non dagoen, momentu honetan norekin dagoen, baizik eta non dagoen zentzu existentzialean, non kokatzen den bere konbikzioen, helburuen, bere nahien, bere bizitza proiektuaren ikuspuntutik. Hori dela eta, gurasoei egiten dizkiet galderak hauek dira: «Saiatzen al gara haurrak benetan euren bidean dauden “non” ulertzen? Non dago benetan bere arima, ba al dakigu? Eta, batez ere, jakin nahi dugu?»[292]. 262. Heldutasuna kode genetikoan jada jasotako zerbaiten garapena besterik ez balitz, ez legoke gauza handirik egiteko. Zuhurtzia, juizio ona eta zentzu ona ez daude hazkunde-faktore kuantitatibo soilen menpe, baizik eta pertsonaren baitan sintetizatzen diren elementu-kate oso baten menpe; zehatzago esateko, zure askatasunaren erdigunean. Ezinbestekoa da haur bakoitzak askatasun horretatik sortzen diren proiektuekin harritzea, gure eskemak hausten dituena, eta ona da hori gertatzea. Hezkuntzak askatasun arduratsuak sustatzea dakar, zentzuz eta adimenez bidegurutzean aukeratzen dutenak; mozketarik gabe ulertzen duen jendea zure bizitza eta zure komunitatearena zure esku daudela eta askatasuna opari izugarria dela. Seme-alaben prestakuntza etikoa 263. Gurasoek beren seme-alabei oinarrizko hezkuntza bermatzeko eskola behar badute ere, ezin dute inoiz erabat eskuordetu euren prestakuntza morala. Pertsona baten garapen emozional eta etikoak oinarrizko esperientzia bat eskatzen du: gurasoak fidagarriak direla sinestea. Honek heziketa-erantzukizuna da: umeengan maitasun eta testigantzaz konfiantza sortzea, errespetu maitasuna piztea. Haurrak bere gurasoentzat baliotsua denik gehiago sentitzen ez duenean, inperfektua bada ere, edo harekin kezka zintzoa dutela hautematen ez dutenean, horrek zauri sakonak sortzen ditu, heltzean zailtasun ugari eragiten dizkiotenak. Absentzia horrek, abandonu emozional horrek, ekintza txar batengatik jasotzen duen edozein zuzenketari baino min intimoagoa eragiten du. 264. Gurasoen zereginak borondatearen heziketa eta ongiaren aldeko ohitura onak eta sentimendu-joerak garatzea barne hartzen ditu. Horrek esan nahi du ikasteko jokabideak eta garatzeko joerak desiragarri gisa aurkezten direla. Baina inperfektutik osatuenera doan prozesu bat da beti. Gizartera egokitu nahia, edo arau batera egokitzeko eta elkarbizitza ona bermatzeko berehalako asebetetzeari uko egiteko ohitura, berez jadanik hasierako balio bat da, gerora goragoko balioetara gainditzeko joerak sortzen dituena. The Prestakuntza morala metodo aktiboekin eta sentikortasuna eta haurren hizkuntza propioa barne hartzen dituen hezkuntza-elkarrizketarekin egin behar da beti. Gainera, prestakuntza hori modu induktiboan egin behar da, haurrak bere kabuz ezagutu dezan zenbait balore, printzipio eta arauren garrantzia, egia ukaezin gisa inposatu beharrean. 265. Ondo jokatzeko, ez da nahikoa «egoki epaitzea» edo zer egin garbi jakitea —nahiz eta hori lehentasuna izan—. Askotan gure usteekin bat ez datozkigu, sendoak direnean ere. Gure kontzientziak nolabaiteko epai moral bat agintzen diguna ere, batzuetan erakartzen gaituzten beste gauzek indar handiagoa dute, ez badugu lortu adimenak harrapatzen duen ongia gure baitan errotu dadila joera emozional sakon gisa, beste erakargarritasun batzuk gainditzen dituen ongiaren gustu gisa, eta horrek antzematen gaituela antzematen gaituela ontzat hartzen dugun hori ere ona dela hemen eta orain. Prestakuntza etiko eraginkorrak pertsonari ongi egitea zein neurritan den bere interesekoa den erakustea dakar. Gaur egun, normalean, eraginkorra ez da esfortzua eta sakrifizioa eskatzen duen zerbait eskatzea, horrekin lor daitekeen ongia argi erakutsi gabe. 266. Beharrezkoa da ohiturak garatzea. Txikitan hartutako ohiturek ere funtzio positiboa dute, barneratutako balio handiak kanpoko jokabide osasuntsu eta egonkorretan itzultzen laguntzen. norbaitek sentimenduak izan ditzake solidarioa eta besteekiko jarrera ona, baina denbora luzez bere adinekoek «mesedez», «barkatu», «eskerrik asko» esatera ohitu ez bada, bere barneko jarrera ona ez da esamolde horietara erraz itzuliko. Borondatea indartzeak eta zenbait ekintza errepikatzeak jokabide morala eraikitzen du, eta jokabide on batzuen errepikapen kontziente, libre eta balioetsirik gabe, jokabide hori ezin da guztiz hezi. Motibazioak, edo balio jakin baterako sentitzen dugun erakarpena, ez dira bertute bihurtzen behar bezala motibatuta dauden ekintza horiek gabe. 267. Askatasuna gauza handia da, baina hondatu dezakegu. Hezkuntza morala askatasunaren lanketa bat da, proposamen, motibazio, aplikazio praktiko, estimulu, sari, adibide, eredu, sinbolo, hausnarketa, exhortazio, jarduteko moduaren berrikuspen eta elkarrizketen bidez, pertsonei berez ongi egitera bultzatzen duten barne-printzipio egonkor horiek garatzen laguntzen dieten bidez. Bertutea ekintza-printzipio barne eta egonkor bihurtu den ustea da. Bizitza bertutetsuak, beraz, askatasuna eraiki, indartu eta hezi egiten du, pertsona joera deshumanizatzaile eta antisozial konpultsiboen esklabo bihurtzea eragotziz. Giza duintasunak berak eskatzen baitu bakoitzak «aukera kontziente eta libre baten arabera jokatzea, hau da, barrutik pertsonalki mugitua eta bultzatua»[293]. ren balioa zehapena pizgarri gisa 268. Era berean, ezinbestekoa da haur edo nerabeak sentsibilizatzea, ekintza txarrek ondorioak dituztela ohar daitezen. Besteen lekuan jartzeko eta min hartutako sufrimenduagatik mina sentitzeko gaitasuna piztu behar dugu. Zigor batzuek —jokabide antisozial oldarkorrengatik— helburu hori partzialki bete dezakete. Garrantzitsua da haurra irmo gidatzea barkamena eskatzeko eta besteei egindako kaltea konpontzeko. Hezkuntza-bideak askatasun pertsonalaren heltze batean bere fruituak erakusten dituenean, haurra bera noizbait hasiko da esker onez aitortzen familia batean haztea ona izan dela eta baita hezkuntza-prozesu orok planteatzen dituen eskakizunak jasaten ere. 269. Zuzenketa akuilu bat da ahaleginak ere baloratu eta aintzat hartzen direnean eta haurrak bere gurasoek gaixoaren konfiantza bizirik mantentzen dutela jakiten duenean. Maitasunez zuzendutako haur bat kontuan hartua sentitzen da, norbait dela hautematen du, gurasoek bere aukerak ezagutzen dituztela ohartzen da. Honek ez du eskatzen gurasoek garbi-garbiak izatea, baizik eta jakitea beren mugak apaltasunez ezagutzen eta hobeak izateko ahaleginak erakusten. Baina seme-alabek gurasoengandik behar duten testigantzetako bat da ez direla haserreak eramaten uzten. Ekintza txarra egiten duen haurra zuzendu behar da, baina inoiz ez etsai gisa edo norberaren erasoa ateratzen duen gisa. Gainera, heldu batek aitortu behar du txarra dela ekintzek hauskortasunarekin eta adinaren mugekin dute zerikusia. Horregatik, etengabe zigortzeko jarrera kaltegarria izango litzateke, ekintzen larritasun ezberdina nabaritzen lagunduko ez duena eta etsipena eta haserreak eragingo lituzke: «Aitak, ez larritu zuen seme-alabak» (Ef 6,4; cf. Col 3,21). 270. Funtsezkoa da diziplina ez dela desioaren mutilazio bilakatzen, beti urrunago joateko pizgarri baizik. Nola integratu diziplina barne ezinegonarekin? Nola ziurtatu diziplina umeak egin behar duen bidearen muga eraikitzailea dela eta ez hura baliogabetzen duen horma edo konplexu egiten duen hezkuntzaren dimentsioa? Berdin kaltegarri diren bi muturren arteko oreka bilatzen jakin behar dugu: bata, haurraren nahietara egokitutako mundu bat eraikitzen saiatzea litzateke, eskubideen menpe baina ez erantzukizunen menpe sentituz hazten dena. Beste muturra bere duintasunaz, bere nortasun bereziaz eta bere eskubideez jabetu gabe bizitzera eramatea litzateke, betebeharrak torturatuta eta besteen nahiak bete arte. Pazientearen errealismoa 271. Heziketa moralak haurrari edo gazteari neurrigabeko sakrifiziorik esan nahi ez duten gauzetatik soilik eskatzea dakar, erresumina edo ekintza huts hutsak sorrarazten ez dituen esfortzu-kuota soilik exijitzea. Modu arrunta, ulertu, onartu eta baloratu daitezkeen eta uko proportzionala dakarren urrats txikiak proposatzea da. Bestela, gehiegi eskatuz, ez dugu ezer lortu. Pertsonak autoritatetik askatu bezain laster, baliteke ongi egiteari utziko dio. 272. Prestakuntza etikoak mespretxua pizten du batzuetan abandono, etsipen, emozio-gabezia edo gurasoen irudi txarragatik. Aita-amaren irudi desitxuratuak edo helduen ahuleziak balio etikoetan proiektatzen dira. Hori dela eta, nerabeei analogia lantzen lagundu behar zaie: balioak pertsona oso eredugarri batzuetan gauzatzen dira batez ere, baina modu inperfektuan eta maila ezberdinetan gauzatzen dira. Aldi berean, gazteen erresistentzia bizipen txarrekin estuki lotuta dagoenez, beharrezkoa da zauritutako barne mundu hori sendatzeko bidea egiten lagundu, gizakiekin eta gizartearekin ulertzeko eta adiskidetzeko urrats bat eman dezaten. 273. Baloreak proposatzen direnean, poliki-poliki joan behar da, jendearen adinaren eta aukera zehatzen arabera hainbat modutan aurrera egin, metodologia zurrun eta aldaezinak aplikatzen saiatu gabe. Psikologiaren eta hezkuntza-zientzien ekarpen baliotsuek erakusten dute pixkanaka-pixkanaka prozesu baten beharra jokabide-aldaketak lortzeko, baina askatasunak bideak eta estimuluak ere behar ditu, bere baitara uzteak ez duelako heltzea bermatzen. Askatasun konkretua, benetakoa mugatua eta baldintzatua da. Ez da ona berezkotasun osoz aukeratzeko gaitasun hutsa. Ez beti dago «borondatezko» egintza eta «aske» baten arteko bereizketa egokia. Norbaitek zerbait txarra nahi du borondate handiarekin, baina pasio jasangaitza edo hezkuntza txarragatik. Kasu horretan, bere erabakia oso borondatezkoa da, ez du kontraesanean bere borondatearen joerarekin, baina ez da doakoa, ia ezinezkoa egin zaiolako gaitz hori ez aukeratzea. Hau da drogazale konpultsibo batekin gertatzen dena. Nahi duenean bere indar guztiekin egiten du, baina baldintzatuta dago momentuz ezin baita beste erabakirik hartzeko. Beraz, zure erabakia borondatezkoa da, baina ez da doakoa. Ez du ezertarako balio «aske aukeratzen uzteak», ezin baitu aukeratu, eta drogaren eraginpean egoteak menpekotasuna areagotzen du. Besteen laguntza eta hezkuntza bide bat behar ditu. Familia-bizitza hezkuntza-testuinguru gisa 274. Familia giza balioen lehen eskola da, eta bertan ikasten dugu askatasunaren erabilera ona. Haurtzaroan garatutako joerak daude, pertsona baten intimitatean barneratzen direnak eta bizitza osoan zehar balio baten aldeko emozio gisa edo jokabide batzuen bat-bateko arbuio gisa geratzen direnak. Jende askok bizitza guztian modu jakin batean jokatzen du, txikitatik sartu zitzaien jokatzeko modu hori baliotsutzat jotzen dutelako, osmosi bidez bezala: «Hala irakatsi zidaten»; «Hori txertatu zidaten». Familia giroan besteen mezuak kritikoki hautematen ere ikas dezakezu. hainbat euskarri. Zoritxarrez, askotan telebista-programa batzuek edo iragarki-modu batzuek eragin negatiboa dute eta familia-bizitzan jasotako balioak ahultzen dituzte. 275. Antsietatea eta presa teknologikoa nagusi diren garai honetan, familien zeregin oso garrantzitsua da itxaroteko gaitasuna heztea. Ez da haurrei gailu elektronikoekin jolastea debekatzea, baizik eta haietan logika ezberdinak bereizteko gaitasuna sortzeko eta bizitzako alor guztietan abiadura digitala ez aplikatzeko modua bilatzea. Atzeratzea ez da nahia ukatzea, bere asebetetzea atzeratzea baizik. Haurrak edo nerabeak gauza batzuk itxaron behar dutela onartzeko hezi ez direnean, tratu txarrak bilakatzen dira, dena beren berehalako beharren asebetetzearen menpe jartzen dutenak eta «nahi dut eta daukat» bizioarekin hazten direnak. Askatasunaren alde egiten ez duen iruzurra handia da, gaixotzen duena baizik. Bestalde, gauza batzuk atzeratzen eta momentu egokiaren zain egoten ikasteko hezten duzunean, zure buruaren jabe izateak zer den irakasten diozu zeure buruari, norberaren bulkaden aurrean autonomoa. Hala, haurrak bere buruaz ardura dezakeela jasaten duenean, bere autoestimua aberastu egiten da. Honek besteen askatasuna errespetatzen irakasten dio. Noski, horrek ez du esan nahi haurrei helduen moduan jokatzea eskatzen zaienik, baina askatasunaren heltzean hazteko duten gaitasuna ere ez da gutxietsi behar. arduratsua. Familia osasuntsu batean ikaskuntza hori modu arruntean gertatzen da elkarbizitzaren eskakizunen ondorioz. 276. Familia lehen mailako sozializazio-eremua da, besteen aurrean jartzen, entzuten, partekatzen, jasaten, errespetatzen, laguntzen, elkarrekin bizitzen ikasten dugun lehen lekua delako. Heziketa-zereginak mundua eta gizartea etxetzat duen sentimendua piztu behar du, “bizitzen” jakitea da, norberaren etxearen mugetatik haratago. Familia testuinguruan, auzotasuna, zaintza eta agurra berreskuratzen irakasten da. Bertan egoismo hilkorren lehen hesia hausten da besteen ondoan, besteekin, gure arreta, gure adeitasuna, gure maitasuna merezi duten besteekin bizi garela aitortzeko. Ez dago lotura sozialik lehen eguneroko dimentsio ia mikroskopiko hori gabe: auzoan elkarrekin egotea, eguneko ordu ezberdinetan elkar gurutzatzea, guztioi eragiten digunaz kezkatzea, eguneroko gauza txikietan elkarri laguntzea. Familiak elkarren aitortza sustatzeko bide berriak asmatu behar ditu egunero. 277. Etxean, kontsumo-ohiturak ere berrazter daitezke etxe komuna elkarrekin zaintzeko: «Familia da ekologia integral baten protagonista, lehen mailako subjektu soziala delako, zeinak bere baitan dituen giza zibilizazioaren lurreko oinarrizko bi printzipioak: komunztadura printzipioa eta ugalkortasun printzipioa»[294]. Era berean, momentuak Familia bizitzako momentu zail eta gogorrak oso hezigarriak izan daitezke. Hori gertatzen da, adibidez, gaixotasun bat iristen denean, zeren «gaixotasunaren aurrean, familian ere zailtasunak sortzen dira, giza ahultasunaren ondorioz. Baina, oro har, gaixotasunaren garaiak familia-loturen indarra hazten du […] Giza gaixotasunarekiko sentikortasuna alde batera uzten duen heziketa batek bihotza lehortzen du; eta gazteak sufrimenduarekiko eta bizipenarekiko sufrimenduarekiko anestesiatu egiten ditu. muga»[295] 278. Gurasoen eta seme-alaben arteko topaketa hezitzailea erraztu edo kaltetu daiteke, gero eta hobeak diren komunikazio- eta distrakzio-teknologiak ondo erabiltzen badira ere, harremanak maiz egon daitezke eta zailtasunak konpontzen laguntzen dute baliabide horiek urrundu beharrean, otordu garaian pertsona bakoitza bere telefono mugikorrean zentratuta dagoenean, edo ezkontideetako bat bestearen zain geratzen denean, gailu elektroniko batekin entretenituta orduak ematen dituenean, horrek ere izan behar du elkarrizketarako eta akordioetarako arrazoi, lehentasuna ematea ahalbidetzen duena. bere kideekin elkartzea debeku irrazionaletan erori gabe. Nolanahi ere, ezin dira alde batera utzi haur eta nerabeentzako komunikazio modu berrien arriskuak, batzuetan apatiko bihurtzen baitira, mundu errealetik deskonektatuta. «Autismo teknologiko» horrek errazago azaltzen ditu interes berekoiekin euren pribatutasunean sartu nahi dutenen manipulazioetara. 279. Gurasoentzat ere ez da ona seme-alabentzat izaki ahalguztidun bihurtzea, haiekin bakarrik fidatu ahal izateko, horrek gizarteratze- eta heltze emozional-prozesu egokia eragozten duelako. Gurasotasunaren luzapen hori errealitate zabalago batean eraginkorra izan dadin, «komunitate kristauei dei egiten zaie beren laguntza eskaintzera familien hezkuntza-misioari»[297], bereziki hasierako katekesiaren bidez. Hezkuntza integrala sustatzeko «familiaren eta kristau-elkartearen arteko aliantza suspertu» behar dugu[298]. Sinodoak eskola katolikoaren garrantzia nabarmendu nahi izan du, zeinak «funtzio garrantzitsua betetzen baitu gurasoek beren seme-alabak hezitzeko betebeharrean laguntzeko […] Eskola katolikoak bultzatu behar dira beren eginkizunean ikasle heldu heldu gisa hazten laguntzeko, Jesusen begirada maitagarriaren bidez mundua ikusi eta bizitza Jainkoaren zerbitzatzeko dei gisa ulertu ahal izateko»[299]. Horretarako «erabakiz baieztatu behar dugu Elizak bere doktrina irakasteko duen askatasuna eta aurka egiteko eskubidea». hezitzaileen kontzientziazioa»[300]. Sexu-hezkuntzari bai 280. Vatikano II. Kontzilioak haur eta nerabeengana helduko den «heziketa sexual positibo eta zuhur baten» beharra planteatu zuen, «adinak aurrera egin ahala» eta «psikologiaren, pedagogiaren eta didaktikaren aurrerapena kontuan hartuta»[301]. Geure buruari galdetu beharko genioke ea gure hezkuntza-erakundeek erronka horri heldu dioten. Zaila da sexu-hezkuntzaz pentsatzea sexualitatea banalizatu eta pobretu ohi den garaian. Maitasunerako, elkarrekiko dohaintzarako heziketa baten baitan bakarrik uler zitekeen. Horrela, sexualitatearen hizkuntza ez da zoritxarrez pobretzen, argitzen baizik. Sexu-bulkada autoezagutzarako bide batean eta autokontrolerako gaitasunaren garapenean landu daiteke, zeinak alaitasunerako eta maitasunezko topaketa ahalmen preziatuak azaleratzen lagun dezakeena. 281. Sexu hezkuntzak informazioa ematen du, baina ahaztu gabe haurrak eta gazteak ez direla heldutasun osoa lortu. Informazioa behar den unean iritsi behar da eta bizi duten etaparako egokia den moduan. Alferrikakoa da haiek datuz asetzea proposamenen inbasio baten aurrean zentzu kritikoa garatu gabe, kontrolatu gabeko pornografiaren eta sexualitatea mutila dezaketen estimuluen gainkargaren aurrean. Gazteek jabetu behar dute euren ongia eta heltzea bilatzen ez duten mezuek bonbardatzen dituztela. Beharrezkoa da ezagutzen eta bilatzen lagundu eragin positiboak, eta, aldi berean, maitatzeko gaitasuna desitxuratzen duen orotik urrunduz. Era berean, onartu behar dugu «hizkuntza berri eta egokiago baten beharra bereziki haur eta nerabeak sexualitatearen gaian sartzeko garaian sortzen dela»[302]. 282. Apaltasun osasuntsua sustatzen duen sexu-hezkuntzak balio izugarria du, nahiz eta gaur egun batzuek beste garai bateko kontua dela uste duten. Pertsonaren defentsa naturala da, bere barnetasuna babesten duena eta objektu huts bihurtzea saihesten duena. Apaltasunik gabe, afektua eta sexualitatea murriztu ditzakegu genitalitatean soilik zentratzen diren obsesioetara, gure maitatzeko gaitasuna desitxuratzen duten eritasunetara eta gizagabekeriaz tratatzera edo besteei kalte egitera garamatzaten hainbat sexu-indarkeriara. 283. Sexu-hezkuntzak maiz «norbere burua zaintzeko» gonbidapenean jartzen du arreta, «sexu segurua» bilatuz. Adierazpen honek sexualitatearen ugaltze-helburu naturalarekiko jarrera negatiboa adierazten du, haur posible bat norbere burua babestu behar duen etsaia balitz bezala. Horrek eraso nartzisista sustatzen du ongietorria eman beharrean. Nerabeei beren gorputz eta nahiekin jolasteko gonbidapen oro, ezkontzaren heldutasuna, balioak, elkarrekiko konpromisoa eta helburuak izango balitu bezala, arduragabekeria da. Modu honetan pozik animatzen dira beste pertsona bat erabiltzera faltaren konpentsazio-bilaketen objektu gisa edo muga handiak. Aitzitik, garrantzitsua da maitasunaren, elkarren arteko zaintzaren, errespetuzko samurtasunaren eta esanahi aberatseko komunikazioaren hainbat adierazpenen inguruko bide bat irakastea. Horrek guztiak prestatzen duelako norberaren dohain osoa eta eskuzabala, zeina, konpromiso publiko baten ondoren, gorputzen entregan adieraziko dena. Ezkontzako sexu-batasuna, beraz, konpromiso totalizatu baten seinale agertuko da, aurreko bide osoarekin aberastuta. 284. Gazteak ez dira engainatu behar plano nahasietan: erakarpenak «sortzen du, une batez, «batasunaren» ilusioa, baina, maitasunik gabe, batasun horrek lehen bezain bananduta uzten ditu arrotzak»[303]. Gorputzaren hizkuntzak pazientziaren ikaskuntza eskatzen du, zure nahiak benetan amore emateko interpretatu eta hezteko aukera ematen dizuna. Dena aldi berean entregatzen saiatzen zarenean, baliteke ezer ez ematea. Gauza bat da adinaren ahuleziak edo nahasiak ulertzea, eta beste bat nerabeak maitatzeko moduaren heldugabetasuna luzatzera bultzatzea. Baina nork hitz egiten du gaur gauza horietaz? Nor da gai gazteak serio hartzeko? Nork laguntzen dizu serioski maitasun handi eta eskuzabal baterako prestatzen? Sexu hezkuntza arinegi hartzen da. 285. Sexu-hezkuntzak desberdintasunaren errespetua eta balioespena ere barne hartu behar ditu, pertsona bakoitzari bere mugen barruan itxialdia gainditzeko aukera erakusten diona bestearen onarpenera irekitzeko. Ulergarritik harago bakoitzak bizi ditzakeen zailtasunak, norberaren gorputza sortu den bezala onartzen lagundu behar dugu, zeren «norbere gorputzaren menderatzearen logika bat sorkuntzaren menderatzeko logika batzuetan eraldatzen da […] Norberaren gorputza bere feminitatean edo maskulinitatean baloratzea ere beharrezkoa da desberdinekiko topaketan bere burua aitortzea. Modu honetan posible da Jainkoaren dohain espezifikoa alaitasunez onartzea, elkarren sortzailea izatea, bestearen lan zehatza izatea. aberastua»[304]. Ezberdintasunari beldurra galduz gero, norberaren izakiaren immanentziatik eta norbere sorginkeriatik askatu ahal izango da maskulinoa, ez bakarrik faktore biologikoak edo genetikoak elkartzen dira, baita tenperamentuarekin, familia-historiarekin, kulturarekin, bizitako esperientziekin, jasotako prestakuntzarekin, lagunen, senideen eta miretsien eraginekin, eta egokitzeko ahalegina eskatzen duten beste zirkunstantzia zehatz batzuk ere. Egia da ezin dugula bereizi maskulinoa eta femeninoa Jainkoak sortutako lanetik, baina gure erabakiak eta esperientzia biologikoak ezinezkoak diren Egia da maskulinoa eta femeninoa ez direla zerbait zurruna. Horregatik, posible da, adibidez, senarraren izateko modu maskulinoa emaztearen lan egoerara malgutasunez egokitzea. Etxeko lanak edo gurasoen alderdi batzuk hartzeak ez zaitu hain maskulinoa egiten, ezta porrota, amore ematea edo lotsa ere. Haurrei lagundu egin behar zaie normaltasunez onartzen dituzten “truke” osasuntsu hauek, aita-figurari inolako duintasunik kentzen ez diotenak. Zurruntasuna maskulinoaren edo femeninoaren gehiegizko antzezpena bihurtzen da, eta ez ditu haurrak eta gazteak ezkontzaren baldintza errealetan gorpuzten den elkarrekikotasunerako hezten. Zurruntasun horrek, aldi berean, pertsona bakoitzaren gaitasunen garapena oztopatu dezake, arteari edo dantzari dedikatzea gizongabetzat jotzeraino eta edozein gidari-lan egiteko femeninoa ez izatea. Hau, Jainkoari esker, aldatu egin da, baina zenbait lekutan zenbait kontzepzio desegokiek zilegizko askatasuna baldintzatzen eta haurren identitate konkretuaren edo haien potentzialaren benetako garapena mozten jarraitzen dute. Fedea transmititzea 287. Seme-alaben heziketak fedea transmititzeko bide batek markatu behar du, eta hori zailtzen dute egungo bizimoduak, lan-egutegiak eta gaur egungo munduaren konplexutasunak, non askok bizirauteko erritmo frenetikoa daramatenak[306]. Hala ere, etxea izaten jarraitu behar du jendeak hautematen irakasten duen lekua izaten fedearen arrazoiak eta edertasuna, otoitz egiteko eta besteak zerbitzatzeko. Hau bataioan hasten da, non, San Agustinek zioen bezala, seme-alabak daramatzaten amek «erditze santuarekin elkarlanean»[307]. Orduan hasten da bizitza berri horren hazkuntzarako bidea. Fedea Jainkoaren dohaina da, bataioan jasotakoa, eta ez da giza ekintzaren ondorioa, baina gurasoak Jainkoaren heltze eta garapenerako tresnak dira. Beraz, «ederra da amek haur txikiei Jesusi edo Ama Birjinari musu bat bidaltzen irakastea. Zenbat samurtasuna dagoen horretan! Une horretan haurren bihotzak otoitzerako gune bihurtzen dira»[308]. Fedearen transmisioak esan nahi du gurasoek Jainkoarengan konfiantza izatearen benetako esperientzia bizitzea, haren bilatzearena, haren beharrarena, horrela bakarrik «belaunaldi batek zure lanak goraipatzen baititu besteari, eta zure balentriak kontatzen» (Sal 144,4) eta «aitak seme-alabei zure leialtasuna irakasten» (Is 38,19). Horrek eskatzen du Jainkoaren ekintza erregutu behar dugula bihotzetan, non iritsi ezin garen. Mostaza-hazia, hain hazi txikia, zuhaixka handi bilakatzen da (ik. Mt 13,31-32), eta horrela antzematen dugu ekintzaren eta haren eraginaren arteko desproportzioa. Orduan badakigu ez garela opariaren jabeak, bere zaindari zainduak baizik. Baina gure ahalegin sortzailea Jainkoaren ekimenarekin elkarlanean aritzeko aukera ematen duen eskaintza da. Hori dela eta, “ezkontideak, amak eta aitak katekesiaren subjektu aktibo gisa baloratu behar dira […] Katekesia laguntza handia da. familia, guraso gazteak prestatzeko eta beren familiaren ebanjelizatzaile gisa duten misioaz jabetzeko metodo eraginkor gisa»[309]. 288. Fedean hezkuntzak badaki nola moldatzen haur bakoitzari, ikasitako baliabideek edo errezetek batzuetan ez baitute funtzionatzen. Umeek sinboloak, keinuak, kontakizunak behar dituzte. Nerabeak sarritan krisian sartzen dira autoritatez eta arauz, eta horregatik beren esperientzia suspertu eta gomendagarria da haien testigantzak suspertzeko. beren edertasun hutsagatik nabarmentzen diren gurasoek beren aldaketei adi egoten dira, badakitelako esperientzia espirituala ez dela inposatzen, baizik eta beren askatasunerako proposatzen dutelako etengabe otoitz egiten duten amak, Santa Monikak egin zuen bezala, Kristogandik urrundu diren haurren alde 289. Fedea haurrei transmititzeko ariketak, haren adierazpena eta hazkuntza errazteko zentzuan, familia ebanjelizatzaile bihurtzen laguntzen du, eta berez, bertara hurbiltzen diren guztiei eta baita familia-ingurunetik kanpo ere misiolari bihurtzen diren haurrak misiolariek, gurasoek badakite zeregin hori bizitzen besteek haiengandik hurbil eta adiskidetsu senti daitezen, beren seme-alabak munduarekin erlazionatzeko modu horretan hazi daitezen, beren fedea eta beren usteak uko egin gabe. Gogora dezagun Jesusek bekatariekin jan eta edan zuela (cf. Mt 2,16; Mt 11,19), Samaritar emakumearekin hitz egitera gelditu zitekeela (cf. Jn 4,7-26), eta Nikodemo hartu gauez (cf. Jn 3,1-21), bere oinak gantzutzen utzi zituela, eta emakume emagaldu batek ukitzen utzi zuen (cf. Luk 50:736). gaixorik (cf. Mc 1,40-45; 7,33). Berdin egin zuten bere apostoluek, besteak mespretxatzen ez zituztenak, ez ziren hautetsi talde txikietara mugatzen, beren herriaren bizitzatik isolatuta. Agintariek jazartzen zituzten bitartean, «herri osoaren» sinpatiaz gozatu zuten (Eg 2,47; ik. 4,21,33; 5,13). 290. «Familia pastoralaren subjektu bihurtzen da Ebanjelioaren iragarpen esplizituaren bidez eta lekukotasun mota anitzen ondarearen bidez, besteak beste: pobreekiko elkartasuna, pertsonen aniztasunarekiko irekitasuna, sorkuntzaren zaintza, elkartasun morala eta materiala gainerako familiekin, batez ere behartsuenekiko, ongia sustatzeko konpromisoa, baita lurraldearen eraldaketaren bidez, gizarte-egitura bidegabeak praktikatzen dituena gorputz eta izpiritualaren lanak»[310]. Hau konbentzimendurik preziatuenaren esparruan kokatu behar da Kristauak: sostengatzen eta sustatzen gaituen Aitaren maitasuna, Jesukristoren erabateko amorean ageri dena, gure artean bizirik, ekaitz guztiei eta bizitzako etapa guztiei elkarrekin aurre egiteko gai egiten gaituena. Familia bakoitzaren bihotzean ere kerygmak oihartzuna egin behar dugu, denboran eta denboraz kanpo, bidea argitu dezan. Denok esan beharko genuke, gure familietan bizitakoaren arabera: «Jainkoak gureganako maitasuna ezagutu dugu» (1 Jn 4,16). Esperientzia horretatik bakarrik familia-ministerioak bermatu ahal izango du familiak aldi berean etxeko elizak direla eta gizartean ebanjelizatzeko hartzidura izatea. Zortzigarren kapitulua HAUSKALTASUNA EGINDAKOA, ZAINDU ETA INTEGRATZEA 291. Sinodoko Aitak adierazi dute Elizak ezkontza-loturaren haustura oro «Jainkoaren borondatearen kontrakoa» dela ulertzen badu ere, bere seme-alaba askoren hauskortasunaz ere jabetzen dela [311] Jesukristoren begiradaz argituta, bere bizitzan maitasunean parte hartzen ez dutenengan, maitasunean parte hartzen ez dutenengan «osoan parte hartzen ez dutenengan» ulertu du. Jainkoaren graziak euren bizitzan ere funtzionatzen duela aitortuz, ongia egiteko adorea emanez, elkarri maitasunez zaintzeko eta bizi eta lan egiten duten komunitatearen zerbitzura egoteko»[312]. Bestalde, jarrera hori indartu egiten da errukiari eskainitako Jubileu Urtearen testuinguruan. Beti perfekzioa proposatzen badu eta Jainkoari erantzun osoago bat gonbidatzen badio ere, «Elizak bere haur maitagarrienak arretaz eta arretaz lagundu behar ditu». hauskorrak, maitasun zaurituak eta galduak markatuta, berriro konfiantza eta itxaropena emanez, portuko itsasargi baten argia edo jende artean eramandako zuzi baten antzera, bidea galdu edo ekaitzaren erdian aurkitzen direnak argitzeko»[313]. Ez dezagun ahaztu, askotan, Elizaren zeregina landa-ospitale baten antzekoa dela. Gizonaren eta emakumearen arteko batasunean, elkarrenganako maitasun esklusiboan eta leialtasun askean, elkarren artekoak dira heriotza arte eta bizitzaren komunikaziora irekitzen dira, sakramentuak sagaratuta, etxeko eliza eta bizitza berriaren hartzidura izateko gizartearentzat Ezkontzari buruzko irakaskuntzarekin bat ez datozen edo jada bat ez datozen egoeretan elementu eraikitzaileak[314. Gradualtasuna pastoralean 293. Aitak ere zibila den ezkontza edo, desberdintasunak gorabehera, elkarbizitza hutsaren egoera partikularrari jarri diote begirada, non, «batasunak lotura publikoaren egonkortasun nabarmena lortzen duenean. kumeak, entseguak gainditzeko gaitasunaz, izan daiteke ezkontzaren sakramenturako bilakaeran akonpainamendurako aukera gisa ikusia»[315]. Bestalde, kezkagarria da gaur egungo gazte askok ezkontzaz mesfidantza izatea eta elkarrekin bizitzea, ezkontza-konpromisoa mugarik gabe atzeratuz, beste batzuek hartutako konpromisoa amaitu eta berehala berria ezarriz. Haiek, «Elizaren parte direnek, pastoral errukitsua eta bultzatzailea behar dute»[316]. Artzainak ezkontza kristauaren sustapenaz gain, «errealitate hori bizi ez duten hainbeste pertsonen egoeren discernimendu pastoralaz» ere arduratzen direlako, «haiekin elkarrizketa pastoralean hasteko, euren bizitzako elementuak nabarmentzeko, ezkontzaren Ebanjelioa bere osotasunean irekitzeko aukera handiagoa izan dezaketenak»[317]. Pastoral-disernimenduan garrantzitsua da «ebanjelizatzea eta giza eta izpiritu-hazkundea bultzatzen duten elementuak identifikatzea»[318]. 294. «Ezkontza zibila edo, beste kasu batzuetan, elkarbizitza soila aukeratzea, sarritan, ez da sakramentu-batasunarekiko aurreiritziak edo erresistentziak eragiten, egoera kultural edo kontingenteek baizik»[319]. Egoera horietan, Jainkoaren maitasuna nolabait islatzen duten maitasun-seinale horiek baloratu daitezke[320]. Badakigu «aspaldiz elkarrekin bizi izan ondoren Elizan ezkontza ospatzea eskatzen dutenen kopurua etengabe hazten ari dela. Elkarbizitza soila aukeratzen da askotan, mentalitate orokorra instituzioen eta behin betiko konpromisoen kontrakoa, baina baita segurtasun existentzial handiagoa eskuratzea espero delako (lana eta soldata finkoa). Beste herrialde batzuetan, azkenik, de facto batasunak oso ugariak dira, ez bakarrik familiaren eta ezkontzaren balioak baztertzeagatik, baizik eta batez ere ezkontzea luxutzat hartzen delako, gizarte-baldintzak direla medio, miseria materialak jendea de facto batasunetan bizitzera bultzatzen duelako»[321]. Baina «beharrezkoa da egoera horiei guztiei modu eraikitzailean aurre egitea, Ebanjelioaren argitan ezkontza eta familiaren betetasunerako bidean aukera bihurtu nahian. Harrera egitea eta pazientziaz eta fintasun handiz laguntzea da»[322]. Horixe egin zuen Jesusek emakume samariarrarekin (ik. Jn 4,1-26): hitz bat esan zion benetako maitasun nahiari, bere bizitza iluntzen zuen orotatik libratzeko eta Ebanjelioaren poz betera eramateko. 295. Ildo horretatik, San Joan Paulo II.ak «pixkanaka-legea» deritzona proposatu zuen gizakiak «hazkuntza-etapa ezberdinen arabera ongi morala ezagutzen, maite eta gauzatzen duela»[323]. Ez da «legearen gradualitatea», legearen betekizun objektiboak ulertzeko, balioesteko edo oso-osorik praktikatzeko moduan ez dauden subjektuetan egintza libreen zuhurtziazko ariketan pixkanaka-pixkanaka baizik. Legea ere bidea erakusten duen Jainkoaren dohaina baita, salbuespenik gabe guztientzako dohaina, bizi daitekeena. graziaren indarrez, nahiz eta gizaki bakoitzak «pixkanaka-pixkanaka aurrera egiten duen Jainkoaren dohainak eta bere maitasun behin betiko eta erabatekoaren eskakizunak bizitza pertsonal eta sozial guztietan barneratuz»[324]. Egoera “irregularrak” deiturikoen discernimendua[325] 296. Hauskortasun edo inperfekzio egoera desberdinak aipatu ditu Sinodoak. Horren harira, hemen gogoratu nahi dut Eliza osoari argi eta garbi adierazi nahi nion zerbait bide okerrik hartu ez dezagun: «Elizaren historia guztian zehar bi logika dabiltza: marjinazioa eta birgizarteratzea […] Elizaren bidea, Jerusalemgo Kontziliotik aurrera, Jesusen bidea da beti, errukiaren eta integrazioarena […] Elizaren bidea da beti Jainkoaren errukia inor hedatzea eta Jainkoa dena kondenatzea. bihotz zintzoaz […] Karitatea egiazkoa baita beti merezi gabea, baldintzarik gabea eta librea»[326]. Horregatik, «egoeren konplexutasuna kontuan hartzen ez duten epaiketak saihestu behar ditugu, eta adi egon behar dugu pertsonak euren egoera dela eta bizi eta sufritzen duten moduari»[327]. 297. Denak integratzea da, bakoitzari lagundu behar zaio eliz komunitatean parte hartzeko bere bidea aurkitzen, «merezi gabeko, baldintzarik gabeko eta doako» errukiaren objektu senti dezan. Inor ezin da betiko kondenatu, hori ez baita Ebanjelioaren logika. Ez naiz soilik aipatzen sindikatu berri batean dibortziatu baina denei, edozein egoeratan aurkitzen diren. Bistan denez, norbaitek pekatu objektiboa erakusten badu kristau-idealaren parte balitz bezala, edo Elizak irakasten duenaz bestelako zerbait inposatu nahi badu, ezin du katixima eman edo predikatu nahi izan, eta zentzu horretan badago komunitatetik bereizten duen zerbait (cf. Mt 18,17). Berriro entzun behar duzu Ebanjelioaren iragarpena eta konbertsiorako gonbidapena. Baina harentzat ere izan daiteke komunitatearen bizitzan parte hartzeko moduren bat, izan gizarte-zereginetan, otoitz-bileretan edo bere ekimenak iradokitzen duen moduan, artzainaren discernimenduarekin batera. Egoera «irregular» deitzen diren hainbat egoerari aurre egiteko moduari dagokionez, Sinodoko Aitak adostasun orokor batera iritsi ziren, eta nik diot: «Ezkontza zibilean egin diren, dibortziatu eta berriro ezkondu diren edo, besterik gabe, elkarrekin bizi diren pertsonei zuzendutako ikuspegi pastoralari dagokionez, Elizari dagokio Jainkoaren bizi-planaren bete-betean ezagutzera ematea dauka»[328], beti posible Espiritu Santuaren indarrez. 298. Sindikatu berrietan dibortziatutako pertsonak, adibidez, oso egoera ezberdinetan aurki daitezke, zeinak ez dira katalogatu edo zurrunegi diren adierazpenetan sartu behar, discernimendu pertsonal eta pastoral egokiari lekurik utzi gabe. Bada denboran sendotutako bigarren sindikatu baten kasua, seme-alaba berriekin, rekin frogatutako fideltasuna, dedikazio eskuzabala, kristau-konpromisoa, euren egoeraren irregulartasunaren ezagutza eta atzera egiteko zailtasun handiak erru berrietan erortzen ari direla kontzienteki sentitu gabe. Elizak aitortzen ditu «gizonak eta emakumeak, arrazoi larriengatik -hala nola, seme-alaben heziketa, adibidez- banantzeko betebeharra bete ezin dutenean»[329]. Lehen ezkontza salbatzeko ahalegin handiak egin eta bidegabeko abandonu bat jasan dutenen kasua ere badago, edo «seme-alabak hazteko asmoz bigarren batasun bat egin dutenena, eta batzuetan subjektiboki ziur daudenen kontzientziaz aurreko ezkontza, ezinbestean suntsituta, ez zela inoiz baliorik izan»[330]. Baina beste gauza bat da orain dela gutxi dibortzio batetik datorren batasun berri bat, seme-alabei eta familia osoei eragiten dieten sufrimendu eta nahasmen ondorio guztiekin, edo familia-konpromisoetan behin eta berriz huts egin duenaren egoerarekin. Argi izan behar da hori ez dela Ebanjelioak ezkontzarako eta familiarako proposatzen duen ideala. Artzainen discernimendua beti «behar bezala bereiziz»[331] egin behar dela adierazi dute Aita Sinodoek, «egoerak ondo antzematen dituen» begirada batekin[332]. Badakigu ez dagoela «errezeta sinplerik»[333]. 299. Ongietorria ematen diot Aita Sinodal askoren gogoetak, adierazi nahi izan baitzuten «dibortziatu eta berriro ezkondu diren bataiatuek». Zibilki kristau komunitatean gehiago integratu behar dira hainbat modutan, eskandalurik ez izateko. Integrazioaren logika da haien pastoralaren akonpainamenduaren gakoa, Kristoren Gorputzarena dela, Eliza den, jakitea ez ezik, esperientzia zoriontsu eta emankorra izan dezaten. Bataiatuak dira, anai-arrebak dira, Espiritu Santuak ororen onerako dohainak eta karismak isurtzen ditu. Haien parte-hartzea eliz-zerbitzu ezberdinetan adieraz daiteke: beraz, liturgia, pastoral, hezkuntza eta erakunde-esparruetan gaur egun praktikatzen diren bazterketa-motetatik zein gaindi daitezkeen antzeman behar da. Ez komunikatu beharrik ez izateaz gain, Elizako kide bizi gisa bizi eta heldu daitezke, beti harrera egiten, maitasunez zaindu eta bizitzaren eta Ebanjelioaren bidean bultzatzen dituen ama bezala sentituz. Integrazio hori beharrezkoa da haien seme-alaben zaintzarako eta kristau-hezkuntzarako ere, hauek garrantzitsuenak izan behar direlako”[334] 300. Egoera konkretuen aniztasun konta ezinezkoa kontuan hartzen badugu, lehen aipatu ditugunak bezalakoak, uler daiteke arau kanoniko mota orokor berri bat, kasu guztietan aplikagarria, ez dela espero Sinodotik edo Exhortazio pertsonal eta ardurapeko kasu berezi honetatik soilik. aitortu hori, geroztik «erantzukizun-maila ez dela berdina kasu guztietan»[335], arau baten ondorioak edo ondorioak ez dira zertan beti berdinak izan behar[336]. Apaizek dute zeregina «Elizaren irakaspenaren eta Apezpikuaren jarraibideen araberako discernimenduaren bidean interesatuak laguntzea. Prozesu honetan baliagarria izango da norberaren kontzientzia aztertzea, hausnarketa eta damutze uneen bidez. Dibortziatu eta berriro ezkondutakoek beren seme-alabekin nola jokatu zuten galdetu behar dute ezkontza-batasuna krisi egoeran utzi zuten ala ez; bezala, zer ondorio ditu harreman berriak gainontzeko familian eta fededunen artean. Zer adibide eskaintzen die harreman horrek ezkontzarako prestatu behar duten gazteei Jainkoaren errukiari buruzko hausnarketa zintzoa indartu diezaieke inori ukatua»[337]. Akonpainamendu- eta discernimendu-ibilbide bat da, «fededun hauek Jainkoaren aurrean duten egoeraz jabetzera bideratzen dituena. Apaizarekiko elkarrizketak, barne-barrutik, epaiketa zuzena osatzen laguntzen du Elizaren bizitzan parte-hartze osoago bat izateko aukera oztopatzen duenari buruz eta hura mesede egin eta hazten duten urratsei buruz. ez utzi inoiz Elizak proposatutako Ebanjelioaren egiaren eta karitatearen eskakizunak. Horretarako, beharrezkoak diren umiltasun, erreserba, Elizarekiko eta haren irakaspenarekiko maitasun baldintzak bermatu behar dira, Jainkoaren borondatearen bilaketa zintzoan eta hari erantzun perfektuagoa lortzeko nahiarekin”[338], mezu okerreko arrisku larria saihesteko jarrera horiek ezinbestekoak dira, hala nola, apaiz batzuk “salbuespenak” azkar eman ditzakeela, edo pribilegio eta erantzule sakratuaren bidez pribilegioak eta erantzule sakratuak eskura ditzaketenean. Bere nahiak Elizaren ongiaren gainetik jartzeko asmorik ez duena, artzain batekin aurkitzen den gaiaren larritasuna aitortzen dakiena, saihestu egiten da nolabaiteko discernimendu batek Elizak arau bikoitza mantentzen duela pentsatzeko arriskua. hori beti kontuan hartu behar da, inoiz ez da pentsatu Ebanjelioaren eskakizunak gutxitzeko saiakera egiten denik Egoera baldintzatzaile eta aringarrien inguruko gogoeta sendoa du. Horregatik, jada ezin da esan egoera «irregular» delakoan aurkitzen diren guztiak, pekatu mortalaren egoeran bizi direla. grazia santutzailea. Mugek ez dute zerikusirik soilik arauaren balizko ezjakintasunarekin. Subjektu batek, araua ondo ezagututa ere, zailtasun handiak izan ditzake «arauaren berezko balioak»[339] ulertzeko, edo bestela jokatzeko eta erru berririk gabe beste erabaki batzuk hartzeko aukera ematen ez dioten baldintza zehatzetan egon daiteke. Aita Sinodalek ongi adierazi zutenez, «baliteke erabakiak hartzeko gaitasuna mugatzen duten faktoreak egon daitezke»[340]. San Tomas Akinokoak jadanik aitortu zuen norbaitek grazia eta karitatea izan ditzakeela, baina ezin duela bertuteren bat ondo gauzatu[341], eta, beraz, bertute moral infusio guztiak dituen arren, ez du argi eta garbi erakusten haietako baten existentzia, bertute horren kanpoko funtzionamendua zaila delako: «Esaten da santu batzuek ez dutela bertute batzuk, nahiz eta ekintzen zaila izan ohi duten neurrian, ekintzetan zaila izan arren. bertuteak»[342]. 302. Baldintza horiei dagokienez, Eliza Katolikoaren Katekismoak indarrez adierazten du: «Ekintza baten egozgarritasuna eta erantzukizuna gutxitu eta are ezabatu egin daitezke ezjakintasunagatik, nahigabeagatik, indarkeriagatik, beldurragatik, ohiturek, afektu desordenatuak eta bestelako faktore psikiko edo sozialengatik»[343]. Beste paragrafo batean erantzukizun morala arintzen duten inguruabarrak aipatzen ditu berriro, eta, luze eta zabal, «heldutasun emozionala, ohitura moralen indarra» aipatzen du. uzkurtua, larritasuna edo beste faktore psikologiko edo sozial batzuk»[344]. Horregatik, egoera objektibo bati buruzko epaiketa negatiboak ez du inplikatutako pertsonaren egozgarritasunari edo errudunari buruzko epaiketarik suposatzen[345]. Konbentzimendu horien testuinguruan, oso egokia iruditzen zait Aita Sinodala askok eutsi nahi izan zutena: «Zerbait egoeratan, artzainak hainbat zailtasun aurkitzen ditu, artzain-egoeran. pertsonen kontzientzia egokiak, egoera horien ardura hartu behar du, gauzatzen diren ekintzen ondorioak ere ez dira nahitaez berdinak kasu guztietan»[346]. 303. Baldintza konkretuen pisua aintzat hartuta, ezkontzaz gure ikuskera objektiboki betetzen ez duten zenbait egoeratan pertsonen kontzientzia hobeto txertatu behar dela Elizaren praxian gaineratu dezakegu. Zalantzarik gabe, artzainaren discernimendu arduratsu eta serioaz osatuta eta lagunduta kontzientzia argiaren heltzea bultzatu behar dugu, eta grazian gero eta konfiantza handiagoa proposatu. Baina kontzientzia horrek aitortu dezake ez bakarrik egoera batek ez diola objektiboki erantzuten Ebanjelioaren proposamen orokorrari. Zintzotasunez eta zintzotasunez antzeman dezakezu, oraingoz, zein den Jainkoari eskaini diezaiokeen erantzun eskuzabala, eta nolabaiteko segurtasun moralarekin deskubritu hori dela Jainkoak berak mugen konplexutasun konkretuaren erdian eskatzen duen entrega, nahiz eta oraindik guztiz ideal objektiboa ez den. Edonola ere, gogoan dezagun diszernimendu hori dinamikoa dela eta beti irekita egon behar dela ideala beteago gauzatzea ahalbidetzen duten hazkunde-etapa berrietara eta erabaki berrietara. Arauak eta discernimendua 304. Txikia da pertsona baten ekintzek lege edo arau orokor bati erantzuten dioten ala ez aztertzeari bakarrik gelditzea, hori ez baita nahikoa gizakiaren existentzia konkretuan Jainkoarekiko leialtasun osoa antzemateko eta ziurtatzeko. Biziki otoitz egiten dut Santo Tomas Aquinokoak irakasten duen zerbait beti gogoan izan dadin, eta hori discernimendu pastoralean txertatzen ikas dezagun: «Nahiz eta printzipio orokorretan beharra egon, zenbat eta gauza partikularrei aurre egin, orduan eta indeterminazio gehiago dago […] Ekintzaren esparruan, egia edo zuzentasun praktikoa ez dira berdinak aplikazio partikular guztietan, baina printzipio orokorretan berdin-berdinak diren ekintzetan ez dira berdinak; denek berdin ezagutzen […] Zenbat eta gehiago jaisten den partikularra, orduan eta gehiago handitzen da indeterminazioa»[347] Egia da arau orokorrak sekula baztertu edo baztertu behar ez den ondasun bat aurkezten duela, baina beren formulazioan ezin dute erabat estali egoera partikular guztiak, hain zuzen ere Horregatik, egoera jakin batean diszernimendu praktiko baten parte dena ezin da arau kategoriara igo. Honek ez luke kasuistika jasanezina sortzeaz gain, arreta bereziz zaindu beharreko balioak arriskuan jarriko lituzke[348]. 305. Hortaz, artzain bat ezin da pozik sentitu egoera «irregularretan» bizi direnei lege moralak aplikatuz soilik, jendearen bizitzari jaurtitako harriak balira bezala. Bihotz itxien kasua da, askotan Elizaren irakaspenen atzean ezkutatzen direnak «Moisesen aulkian eseri eta epaitzeko, batzuetan nagusitasun eta azalkeriaz, kasu zailak eta familia zaurituak»[349]. Ildo beretik adierazi zuen Nazioarteko Batzorde Teologikoak: «Lege naturala ez da subjektu moralari a priori ezartzen zaizkion arau-multzo gisa aurkeztu behar, baizik eta inspirazio objektibo-iturri bat da bere erabaki-prozesu guztiz pertsonalerako»[350]. Baldintzatzaile edo aringarriengatik, baliteke bekatu-egoera objektibo baten erdian —subjektiboki errudun ez dena edo guztiz erruduna ez dena— Jainkoaren grazian bizitzea, maitatzea, eta grazia eta karitate bizitzan ere haztea, horretarako Elizaren laguntza jasoz[351]. Disernimenduak Jainkoari erantzuteko eta hazteko bideak aurkitzen lagundu beharko luke mugen erdian. Dena beltza edo zuria dela sinetsiz, batzuetan, graziaren eta hazkuntzaren bidea ixten dugu, eta Jainkoari aintza ematen dioten santutze bideak desanimatzen ditugu. Gogora dezagun «urrats txiki bat, giza muga handien erdian, Jainkoarentzat atseginagoa izan daitekeela bere egunak zailtasun garrantzitsuei aurre egin gabe igarotzen dituenaren kanpotik zuzena baino»[352]. Ministroen eta erkidegoen pastoral zehatzak ezin du huts egin errealitate hori txertatu. 306. Nolanahi ere, jainkozko zuzenbidea guztiz bizitzeko zailtasunak dituztenentzat, via caritatis-ari jarraitzeko gonbidapenak oihartzuna izan behar du. Anai-karitatea da kristauen lehen legea (cf. Jn 15,12; Gal 5,14). Ez dezagun ahaztu Liburu Santuen promesa: «Eutsi maitasun bizia zeuen artean, maitasunak bekatu ugari estaltzen baitu» (1 P 4,8); «Barkatu zure bekatuak limosnaz, eta zure krimenak behartsuei lagunduz» (Dan 4:24). «Urak itzaltzen du sua eta limosnak bekatuak barkatzen ditu» (Si 3,30). Honela irakasten du San Agustinek ere: «Izan ere, su-arriskuan, itzaltzeko ura bila ibiliko ginateke […] era berean, gure lastotik bekatuaren garra sortzen bada, eta horregatik asaldatzen bagara, errukiz beteriko obra egiteko aukera eskaintzen zaigunean, poz gaitezen horretaz poztu gaitezen suak itzali ahalko bagenu bezala»[3]. Erruki pastoralaren logika 307. Edozein interpretazio saihesteko desbideratuta, gogoratzen dut Elizak ez duela inolaz ere uko egin behar ezkontzaren ideal osoa proposatzeari, Jainkoaren proiektuari bere handitasun osoan: «Gazte bataiatuak bultzatu behar dira ezkontza sakramentuak beren maitasun-proiektuetarako ematen duen aberastasunaz zalantzan jartzera, Kristoren graziatik jasotzen duten laguntzaren indarrarekin eta Elizaren bizitzan guztiz parte hartzeko aukerarekin»[354]. Epeltasuna, edozein erlatibismo, edo proposatzerakoan gehiegizko errespetua, Ebanjelioarekiko fideltasun falta eta baita Elizaren maitasun falta ere gazteenganako beraiekin. Salbuespenezko egoerak ulertzeak ez du esan nahi ideal beteenaren argia ezkutatzea edo Jesusek gizakiari eskaintzen diona baino gutxiago proposatzea. Gaur egun, hutsen pastorala baino garrantzitsuagoa da ezkontzak sendotzeko eta horrela hausturak saihesteko ahalegin pastorala. 308. Baina egoera aringarrien —psikologiko, historiko eta biologikoki ere— pisuaz jabetzetik ondorioztatzen da, «ideal ebanjelikoaren balioa gutxitu gabe, errukiz eta pazientziaz lagundu behar ditugu egunez egun eraikitzen ari diren pertsonen hazkuntza-etapa posibleak», «ahal den ongia egitera bultzatzen gaituen Jaunaren errukia» sortuz[355]. Ulertzen ditut inongo nahasterik sortzen ez duen pastoral zurrunago bat nahiago dutenak. Baina zinez sinesten dut Jesu-Kristok Espirituak duen onari adi dagoen Eliza nahi duela hauskortasunaren erdian isurtzen da: bere irakaspen objektiboa argi eta garbi adierazten duen Ama bat, «ez dio uko posible den ongiari, bideko lokatzez zikintzeko arriskua izan arren»[356]. Artzainek, fededunei Ebanjelioaren ideal osoa eta Elizaren doktrina proposatzen dietenak, hauskorrenganako errukiaren logika bereganatzen eta gogorregi edo pazientzia handiegiak diren jazarpena edo epaiketa saihesten ere lagundu behar diete. Ebanjelioak berak eskatzen digu ez epaitzeko edo kondenatzeko (ik. Mt 7,1; Lk 6,37). Jesusek «espero du uztea giza ekaitzaren muinetik urrun egoteko aukera ematen duten aterpe pertsonal edo komunitario horien bila, benetan onar dezagun besteen existentzia konkretuarekin harremanetan jartzea eta samurtasunaren indarra ezagutu dezagun. Hori egiten dugunean, bizitza beti konplikatu egiten zaigu zoragarri»[357]. 309. Probidentziazkoa da hausnarketa hauek errukiari eskainitako Jubileu Urte baten testuinguruan garatzea, zeren familian eragina duten egoera anitzenen aurrean ere, «Elizak Jainkoaren errukia iragartzeko eginkizuna du, Ebanjelioaren bihotz taupadak, zeina horren bitartez pertsona bakoitzaren gogo eta bihotzera iritsi behar duena. bat ere ez»[358]. Ondo daki Jesusek bere burua ehun ardien Artzaintzat aurkezten duela, ez laurogeita hemeretzi. Denak nahi ditu. Bertatik Kontzientzia horrek ahalbidetuko du: «Errukiaren baltsamoa guztiongana, fededun zein urrun daudenengana, jada gure artean dagoen Jainkoaren Erreinuaren seinale»[359]. 310. Ezin dugu ahaztu: «Errukia ez dela Aitaren lana bakarrik, bere benetako seme-alabak benetan nortzuk diren jakiteko irizpide bilakatzen dela. Horrela, bada, errukiz bizitzera deitzen gaituzte, errukia lehenik eta behin aplikatu izan zaigulako»[360]. Ez da proposamen erromantikoa edo Jainkoaren maitasunaren erantzun ahula, beti pertsonak sustatu nahi dituena, izan ere, «errukia baita Elizaren bizitzari eusten dion habe nagusia. Bere pastoral-ekintzan guztia fededunei zuzentzen dien samurtasunaz estali behar da; bere aldarrikapenean eta munduari egiten dion lekukotasunean ezer ez da errukirik falta»[361]. Egia da batzuetan «graziaren kontrolatzaile gisa jokatzen dugula eta ez bideratzaile gisa. Baina Eliza ez da aduana bat, aitaren etxea da, non bakoitzak bere bizitza bizkarrean duela lekua duen»[362]. 311. Teologia moralaren irakaskuntzak ez ditu gogoeta horiek txertatu behar, izan ere, egia bada ere, Elizaren irakaspen moralaren osotasuna zaindu behar dela, arreta berezia jarri behar da beti Ebanjelioaren balio goren eta zentralenak[363] nabarmentzea eta bultzatzea, batez ere Jainkoaren maitasun askearen ekimenari erantzuteko karitatearen nagusitasuna. ERA Batzuetan oso zaila egiten zaigu pastoralean Jainkoaren baldintzarik gabeko maitasunari lekua egitea[364]. Hainbeste baldintza jartzen dizkiogu errukiari, non esanahi konkretutik eta benetako esanguraz hustutzen dugu, eta hori da Ebanjelioa likidotzeko biderik txarrena. Egia da, adibidez, errukiak ez dituela justizia eta egia baztertzen, baina batez ere esan behar dugu errukia dela justiziaren betetasuna eta Jainkoaren egiaren agerpen argitsuena. Horregatik, beti komeni da «desegokitzat hartzea Jainkoaren ahalguztiduntasuna eta, batez ere, haren errukia, azken finean, zalantzan jartzen duen edozein kontzepzio teologiko»[365]. 312. Horrek gai delikatuenei buruz hitz egiterakoan mahaiko moral hotz bat garatzea eragozten digun marko eta giro bat ematen digu, eta, aitzitik, maitasun errukitsuz kargatutako discernimendu pastoral baten testuinguruan kokatzen gaitu, beti ulertzeko, barkatzeko, laguntzera, itxaroteko eta, batez ere, integratzeko joera duena. Hori da Elizan nagusitu behar den logika, «periferia existentzial kontraesankorrenetan bizi direnei bihotza irekitzearen esperientzia gauzatzea»[366]. Egoera konplexuak bizi dituzten fededunak konfiantzaz hurbiltzera gonbidatzen ditut artzainekin edo Jaunari dedikatuta bizi diren laikoekin hitz egitera. Horietan ez duzu beti aurkituko zure ideia edo nahien berrespena, baina ziur asko gertatzen zaizuna hobeto ulertzeko eta ezagutzeko aukera izango duzuen argi bat jasoko duzu. heltze pertsonalerako bidea. Eta artzainak maitasunez eta lasaitasunez entzutera gonbidatzen ditut, jendearen dramaren muinean sartzeko eta haien ikuspuntua ulertzeko gogo zintzoarekin, hobeto bizitzen eta Elizan norberaren lekua aitortzen laguntzeko. Bederatzigarren kapitulua EZKONTZA ETA FAMILIA ESPIRITUALITATEA 313. Karitateak ñabardura desberdinak hartzen ditu, bakoitzari deitu zaion bizi-egoeraren arabera. Duela zenbait hamarkada, Vatikano II. Kontzilioak laikoen apostolutza aipatu zuenean, familia bizitzatik sortzen den espiritualtasuna nabarmendu zuen. Esan zuen laikoen espiritualtasunak «ezaugarri bereziak hartu behar dituela ezkontzaren eta familiaren egoera dela-eta»[367], eta familiaren kezkak ez lukeela arrotz izan behar «beren bizimodu espiritualari»[368]. Beraz, merezi du labur-labur gelditzea familia-bizitzako harremanen dinamismoan garatzen den espiritualtasun zehatz horren oinarrizko ohar batzuk deskribatzea. Naturaz gaindiko komunioaren espiritualtasuna 314. Beti mintzatu izan gara grazian bizi den pertsonaren bihotzean jainkozko bizitzeaz. Gaur egun ere esan dezakegu Trinitatea presente dagoela ezkontza komunioaren tenpluan. Bere herriaren gorespenean bizi den bezala (cf. Sal 22,4), aintza ematen dion ezkondu-maitasunean bizi da intimo. 315. Jaunaren presentzia familia erreal eta konkretuan bizi da, bere sufrimendu, borroka, poz eta saiakera guztiekin. egunerokoa. Familia batean bizi zarenean zaila da itxurak egitea eta gezurra esatea, ezin dugu maskararik erakutsi. Maitasunak jatortasun hori animatzen badu, Jauna da han erreinatzen bere pozarekin eta bere bakearekin. Familia maitasunaren espiritualtasuna milaka keinu erreal eta konkretuez egina dago. Komunio heldua den dohain eta topagune aniztasun horretan, Jainkoak du bere bizilekua. Dedikazio honek «giza zein jainkotiarra» lotzen ditu[369], Jainkoaren maitasunez beteta baitago. Laburbilduz, ezkontza espiritualtasuna jainkozko maitasunak bizi duen loturaren espiritualtasuna da. 316. Ondo bizitako familia jaunartzea bizitza arruntean santutzeko eta hazkuntza mistikorako benetako bide bat da, Jainkoarekin elkartasun intimorako bitartekoa. Familia-bizitzaren senide eta komunitate-eskakizunak bihotza gero eta gehiago irekitzeko abagunea direlako, eta horrek ahalbidetzen duelako Jaunarekin gero eta topaketa osoago bat. Jainkoaren Hitzak dio «bere anaia gorrotatzen duena ilunpetan dago» (1 Jn 2,11), «heriotzan geratzen da» (1 Jn 3,14) eta «ez du Jainkoa ezagutu» (1 Jn 4,8). Nire aurreko Benedikto XVI.ak esan du «hurkoari begiak ixteak Jainkoaren aurrean itsu egiten gaituela ere»[370], eta maitasuna dela, azken batean, «mundu ilun bat etengabe argitzen duen» argi bakarra[371]. Bakarrik «elkar maite badugu, Jainkoa gugan geratzen da, eta bere maitasuna gugan iritsi da bere betetasuna» (1 Jn 4,12). «Giza pertsonak berezko eta egiturazko gizarte-dimentsioa duenez»[372], eta «pertsonaren dimentsio sozialaren lehen eta jatorrizko adierazpena ezkontza eta familia dira»[373], espiritualtasuna familia-komunitatean haragitzen da. Horregatik, gogo espiritual sakonak dituztenek ez dute sentitu behar familiak urruntzen dituela Espirituaren bizitzako hazkuntzatik, baizik eta Jaunak batasun mistikoaren gailurrera eramateko erabiltzen duen bidea dela. Elkarrekin otoitzean Pazkoaren argitan 317. Familiak Kristogan arreta jartzea lortzen badu, familia-bizitza guztia bateratu eta argitzen du. Mina eta larritasuna Jaunaren gurutzearen komunztaduran bizitzen dira, eta hura besarkatzeak unerik txarrenak jasateko aukera ematen digu. Familiaren egun mingotsetan batasun bat dago abandonatutako Jesusekin, haustura saihestu dezakeena. Familiek apurka-apurka lortzen dute, «Espiritu Santuaren graziarekin, beren santutasuna ezkontza-bizitzaren bidez, Kristoren gurutzearen misterioan ere parte hartuz, zailtasunak eta sufrimendua maitasun-eskaintza bihurtzen dituena»[374]. Bestalde, poztasun, atseden edo ospakizun uneak, eta baita sexualitatea ere, bere Pizkundearen bizitza osoko parte-hartze gisa bizitzen dira. Ezkontideek eguneroko keinu ezberdinekin osatzen dute «Jaun berpiztuaren presentzia mistikoa bizi daitekeen espazio teologikoa»[375]. 318. Familiako otoitza bide pribilegiatu bat da Pazko fede hau adierazteko eta sendotzeko[376]. Egunero minutu batzuk aurki ditzakezu bat egin aurretik Jauna bizia, esaiozu berari dagozkion gauzak, otoitz egin familiaren beharrengatik, otoitz egin une zail batean pasatzen ari den norbaitengatik, eska iezaiozu maitatzeko laguntza, eskerrak eman bizitzagatik eta gauza onengatik, eskatu Ama Birjinari babesteko amaren mantuarekin. Hitz errazekin, otoitz momentu horrek onura handia egin diezaioke familiari. Herri pietatearen hainbat adierazpen espiritualtasun altxorra dira familia askorentzat. Otoitz-ibilbide komunitarioa Eukaristian elkarrekin parte hartuz iristen da bere gailurrera, batez ere igandeko atsedenaren erdian. Jesusek familiaren atea jotzen du eukaristiko bazkaria haiekin partekatzeko (cf. Ap 3,20). Bertan, ezkontideek beti birzigilatu dezakete haiek batu dituen eta Jainkoak GURUTZEAN gizakiarekin zigilatu zuen Ituna islatzen duen ituna[377]. Eukaristia Itun berriko sakramentua da, non Kristoren ekintza salbatzailea gauzatzen den (ik. Lk 22,20). Horrela nabaritzen dira ezkontza-bizitzaren eta Eukaristiaren artean dauden lotura estuak[378]. Eukaristiaren janaria indar eta bultzada da ezkontza-aliantza egunero «etxeko eliza» gisa bizitzeko[379]. Maitasun esklusibo eta askearen izpiritualitatea 319. Ezkontzan ere pertsona bakar batena guztiz kide izatearen sentimendua jasaten du. Ezkontideek zahartu eta elkarrekin higatzeko erronka eta irrika hartzen dute eta horrela Jainkoaren leialtasuna islatzen dute. Bizimodu bat markatzen duen erabaki irmo hau a «ezkontza-maitasunaren itunaren barne-eskakizuna»[380], «betiko maitatzea erabakitzen ez duenak zaila baita egun bakar bat benetan maitatzea»[381]. Baina horrek ez luke zentzu espiritualik izango erremisioarekin bizitako lege bat besterik ez balitz. Bihotzaren jabetza da, non Jainkoak bakarrik ikusten duen (ik. Mt 5,28). Goizero, jaikitzean, leialtasunaren erabaki hau berriro hartzen duzu Jainkoaren aurrean, egunean zehar gertatzen dena ere. Eta bakoitzak, lotara joaten direnean, abentura hau jarraitzeko jaikitzea espero du, Jaunaren laguntzan konfiantzaz. Beraz, ezkontide bakoitza bestearentzat Jaunaren hurbiltasunaren seinale eta tresna da, bakean uzten ez gaituena: «Zuekin nago beti, munduaren azkeneraino» (Mt 28,20). 320. Bada puntu bat non bikotearen maitasuna bere askapen handiena lortzen duen eta autonomia osasuntsuko espazio bilakatzen den: bakoitzak bestea ez dela berea deskubritzen duenean, baizik eta jabe askoz garrantzitsuagoa duela, bere Jaun bakarra. Beste inork ezin du esan maitearen intimitaterik pertsonal eta sekretuenaz jabetzen dela eta berak bakarrik okupa dezake bere bizitzaren erdigunea. Aldi berean, errealismo espiritualaren printzipioak esan nahi du ezkontideak ez duela gehiago espero bestea bere beharrak guztiz asetzea. Beharrezkoa da pertsona bakoitzaren bide espiritualak —Dietrich Bonhoefferrek ondo adierazi zuen bezala— bestearekin «desilusioa» izaten[382], pertsona horrengandik Jainkoaren maitasunari soilik dagokiona itxaroteari uzteko. Horrek barne desjabetzea eskatzen du. Espazioa Ezkontide bakoitzak Jainkoarekiko bakarkako harremanetarako gordetzen duen esklusibotasuna, bizikidetzaren zauriak sendatzeaz gain, Jainkoaren maitasunean norberaren existentziaren zentzua aurkitzea ahalbidetzen du. Espirituaren ekintza egunero deitu behar dugu barne askatasun hori posible izan dadin. Zaintzaren, kontsolamenduaren eta suspertzearen espiritualtasuna 321. «Ezkontide kristauek elkarrekiko dira, eurentzat, beren seme-alabentzat eta gainerako senitartekoentzat, graziaren laguntzaile eta fedearen lekuko»[383]. Jainkoak deitzen ditu sortzera eta zaintzera. Hori dela eta, familia «beti izan da gertuen dagoen “ospitalea”[384]. Sendatu, eduki eta susper gaitezen elkar, eta bizi gaitezen gure familia-espiritualitatearen parte gisa. Bikote-bizitza Jainkoaren lan emankorrean parte hartzea da, eta bakoitza bestearentzat Espirituaren probokazio iraunkorra. Jainkoaren maitasuna «gizonak eta emakumeak beren bikote-maitasuna adierazten duten hitz bizi eta konkretuen bidez» adierazten da[385]. Horrela, hitzarekin, begiradarekin, laguntzarekin, laztanarekin, besarkadarekin kontsolatzen duen maitasun jainkotiarraren isla dira biak. Horregatik, «familia sortu nahi izatea Jainkoaren ametsaren parte izaten ausartzea da, berarekin amets egitera ausartzea da, berarekin eraikitzen ausartzea da, inor bakarrik sentitzen ez den mundu bat eraikitzeko istorio hau harekin jolastera ausartzea da»[386]. 322. Familiaren bizitza osoa «artzain» errukitsua da. Bakoitzak, kontu handiz, bizitzan margotzen eta idazten du bestetik: «Zu zara gure eskutitza, gure bihotzean idatzia […] ez tintaz, Jainko biziaren Espirituaz baizik» (2 Ko 3,2-3). Bakoitza da “gizonen arrantzale” (Lk 5,10), Jesusen izenean besteei “sareak botatzen” dituena (ik. Lk 5,5), edo bere maiteak diren lur fresko horretan lan egiten duen nekazaria, haietan onenak suspertuz. Ezkontza ugalkortasunak sustapena dakar, zeren «izakia maitatzeak berarengandik definiezin eta ezusteko zerbait itxarotea baita; eta, aldi berean, itxaropen horri erantzuteko bideak nolabait ematea»[387]. Hau Jainkoaren gurtza da, bera baita besteengan gauza on asko landatu zituena, gu haziko genituzkeen zain. 323. Esperientzia espiritual sakona da maite bakoitza Jainkoaren begiekin kontenplatzea eta haietan Kristo aitortzea. Horrek euren duintasuna baloratzeko aukera ematen duen doako erabilgarritasuna eskatzen du. Bestearen aurrean guztiz presente egon zaitezke zure buruari «zergatik bakarrik» ematen baduzu, inguruko guztia ahaztuz. Maite denak arreta guztia merezi du. Jesus eredu izan zen, norbait berarekin hitz egitera hurbiltzen zenean, begirada gelditzen zuelako, maitasunez begiratzen zuelako (ik. Mc 10,21). Haren aurrean inor ez zen baztertua sentitu, bere hitzak eta keinuak galdera honen adierazpide baitziren: «Zer nahi duzu nik zure alde egitea?». (Mk 10:51). Familiaren eguneroko bizitzaren erdian bizi da hori. Bertan gogoratzen dugu gurekin bizi denak dena merezi duela, objektu izateagatik duintasun infinitua duelako. Aitaren maitasun izugarria. Horrela sortzen da samurtasuna, «bestean maitatua sentitzearen poza esnatzeko» gai dena. Bereziki bestearen mugei arreta bikainaz jorratuz adierazten da, batez ere modu ageriko batean aurkezten direnean»[388]. 324. Espirituaren bulkadapean, familia-nukleoak bizitza harrera egiten ez ezik, bere baitan sortuz, irekitzen da, bere baitatik irteten da bere ontasuna isurtzeko eta besteenganako ontasuna isurtzeko eta besteenganako ontasuna isurtzeko eta bere ontasuna adierazteko eta bere zoriontasuna bereziki zabaltzeko bilatzen du. abegikortasuna[389], Jainkoaren Hitzak era iradokitzailean bultzatuta: «ez ahaztu abegikortasuna: haren bidez, batzuek, ezagutu gabe, aingeruak entretenitzen dituzte» (Heb 13, 2) Familiak harrera egiten eta besteengana joaten denean, batez ere pobreei eta abandonatuei, «Elizaren amatasunaren ikur, testigantza eta parte-hartzea da, hain zuzen, Trinitate espirituala islatzen duena»[390]. familiaren esanahia eta bere eginkizuna bere baitatik kanpo, kerygma bere komunitateko eskakizun guztiekin aurkezten baitu. Familiak bere espiritualtasuna bizi du, aldi berean, eliza etxeko eta mundua eraldatzeko ezinbesteko zelula izanik[391. * * * 325. Maisuaren hitzak (cf. Mt 22, 30) eta San Paulorenak (cf. 29-3 kointzidentziaz txertatzen dira, 29-17). gure existentziaren azken eta behin-betiko dimentsioa, berreskuratu behar duguna Horrela, bikoteek egiten ari diren bidearen esanahia ezagutu ahal izango dute. Zeren eta, Exhortazio honetan hainbat aldiz gogoratzen dugunez, familia ez baita behingoz sortutako zeruko errealitate bat, baizik eta maitatzeko ahalmenaren heltze progresiboa eskatzen du. Etengabeko dei bat dago Trinitatearen elkartasun osotik, Kristoren eta bere Elizaren arteko batasun preziatutik, Nazareteko familia den komunitate eder horretatik eta zeruko santuen artean dagoen anaitasun orbangabetik. Baina, horrez gain, oraindik lortu ez dugun betetasuna kontenplatzeak aukera ematen digu familia gisa egiten ari garen ibilbide historikoa erlatibizatzeko, pertsonen arteko harremanei perfekzioa eskatzeari uzteko, asmoen garbitasuna eta behin betiko Erreinuan soilik aurki dezakegun koherentzia. Gainera, oso baldintza hauskorretan bizi direnak gogor epaitzea eragozten digu. Guztiok deituta gaude geure burua eta gure mugetatik haratagoko tentsioa bizirik mantentzeko, eta familia bakoitzak etengabeko pizgarri horretan bizi behar du. Goazen familiak, segi dezagun oinez. Agintzen digutena beti da gehiago. Ez gaitezen etsi gure mugak, baina ez gaitezen etsi agindu zaigun maitasun eta komunio betetasuna bilatzeari. Ebanjelioa eta etxeko eliza txikiak. Nazareteko Familia Santua, ez daitezela inoiz gehiago izan familietan indarkeria, itxiera eta zatiketa atalak; Zauritua edo eskandalizatua izan den edonor laster kontsolatu eta sendatu dadila. Nazareteko Familia Santua, denok jabetu familiaren izaera sakratu eta ukiezinaz, Jainkoaren egitasmoan duen edertasunaz. Jesus, Maria eta Jose, entzun, onartu gure eskaera. Amen. Erroman emana, San Pedrorekin batera, Errukiaren ezohiko Jubileuan, martxoaren 19an, San Joseren Solemnitatea, 2016 urtekoa, nire Pontifikatuaren laugarrena. Frantzisko (2015eko irailaren 22a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko irailaren 25a, or. 12. [5] Jorge Luis Borges, «Kale ezezaguna», in Fervor de Buenos Aires, Buenos Aires 2011, 23. [6] Puebla de los Ángeles-en (1979ko urtarrilaren 28an) egindako Eukaristian Homilia, 2: AAS 71 (1979), 184. [7] Cf. ibid. [8] Joan Paulo II.a, Exhorta. ap. Familiaris consortio (1981-11-22), 4: AAS 74 (1982), 84. [9] Relatio synodi 2014, 5. [10] Espainiako Gotzain Batzarra, Ezkontza eta familia (1979-07-6), 23.16.3. [11] Final Relation 2015, 5. [12] Relatio synodi 2014, 5. [13] Final Relation 2015, 8. [14] Amerikako Estatu Batuetako Kongresurako hitzaldia (2015eko irailaren 24a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko irailaren 25a, or. 18. [15] Azken Relatio 2015, 29. [16] Relatio synodi 2014, 10. [17] Gotzainen Sinodoaren III. Ezohiko Batzar Nagusi, Mezua (2014ko urriaren 18a). [18] Relatio synodi 2014, 10. [19] Relatio final 2015, 7. [20] Ibid., 63. [21] Koreako Gotzain Katolikoen Konferentzia, Bizitzaren kulturarantz! (2007ko martxoaren 15a). [22] Relatio synodi 2014, 6. [23] Familiaren Pontifize Kontseilua, Familia Eskubideen Gutuna (1983ko urriaren 22a), art. 11. [24] Cf. 2015eko azken txostena, 11-12. [25] Familiaren Pontificia Kontseilua, Familia Eskubideen Gutuna (1983ko urriaren 22a), Intr. [26] Ibid., 9. [27] Relatio final 2015, 14. [28] Relatio synodi 2014, 8. [29] Cf. Relatio final 2015, 78. [30] Relatio sinodiak 2014, 8. [31] Azken txostena 2015, 23; cf. 2016ko Migratzaileen eta Errefuxiatuen Mundu Egunerako mezua (2015eko irailaren 12a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko urriaren 2a, or. 22-23. [32] Ibid., 24. [33] Ibid., 21. [34] Ibid., 17. [35] Ibid., 20. [36] Cf. ibid., 15. [37] Apezpikuen Sinodoaren XIV. Batzar Nagusi arruntaren amaierako hitzaldia (2015eko urriaren 24a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko urriaren 30a, or. 4. [38] Argentinako Gotzain Konferentzia, Sail deep into the sea (2003ko maiatzaren 31), 42. [39] Mexikoko Gotzaindegiaren Konferentzia, Maiatza Kristo gure bakean Mexikok bizitza duina izan (2009ko otsailaren 15a), 67. [40] Azken txostena 2015, [4, 1] 25. Katekesia (2015eko apirilaren 22a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko apirilaren 24a, or. 12. [43] Katekesia (2015eko apirilaren 29a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko maiatzaren 1a, or. 12. [44] Relatio final 2015, 28. [45] Ibid., 8. [46] Ibid., 58. [47] Ibid., 33. [48] Relatio synodi 2014, 11. [49] Kolonbiako Apezpiku Konferentzia, Garai zailetan, kolonbiar berriak 13, 32. Gonbidatu. ap. Evangelii gaudium (2013ko azaroaren 24a), 35: AAS 105 (2013), 1034. [51] Ibid., 164: AAS 105 (2013), 1088. [52] Ibid. [53] Ibid., 165: AAS 105 (2013), 1089. [54] Relatio synodi 2014, 12. [55] Ibid., 14. [56] Ibid., 16. [57] Azken erlazioa 2015,41. [58] Ibid., 38. [59] Relatio synodi 2014, 17. [60] Erlazioa final 2015, 43. [61] Relatio synodi 2014, 18. [62] Ibid., 19. [63] Relatio final 2015, 38. [64] Joan Paulo II, Exhort. ap. Familiaris consortio (1981eko azaroaren 22a), 13: AAS 74 (1982), 94. [65] Relatio synodi 2014, 21. [66] Eliza Katolikoaren Katekismoa, 1642. [67] Ibid. [68] Katekesia (2015eko maiatzaren 6a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko maiatzaren 8a, or. 16. [69] Leon Handia, Epistula Rustico narbonensi episcopo, inquis. IV: PL 54, 1205A; cf. Reimsko Incmarus, Epist. 22: PL 126, 142. [70] Cf. Pio XII, Gutuna enc. Mystici Corporis Christi (1943-06-29): AAS35 (1943), 202: «Ezkontza enim quo coniuges sibiinvicem sunt ministri gratiae…»: [71] Cf. Zuzenbide Kanonikoaren Kodea, cc. 1116. 1161-1165; Ekialdeko Elizen Kanonen Kodea, cc. 832. 848-852. [72] Ibid., c. 1055 § 2. [73] Relatio synodi 2014, 23. [74] Joan Paulo II.a, Exhort. ap. Familiaris consortio (1981eko azaroaren 22a), 9: AAS 74 (1982), 90. [75] 2015eko azken txostena, 47. [76] Ibid. [77] Cf. Homilia Filadelfiako Familien Mundu Topaketaren amaierako Meza Santuan (2015eko irailaren 27an): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko urriaren 2a, or. 20. [78] 2015eko azken txostena, 53-54. [79] Ibid., 51. [80] Bigarren Vat. Ecum. Conc., Const. iragan Gaudium et spes, Elizari buruz gaurko munduan, 48. [81] Cf. Zuzenbide Kanonikoaren Kodea, c. 1055 § 1: «Ad bonum coniugum atque ad prolis generationem et educationem ordinatum». [82] Elizaren katekismoa Katolikoa, 2360. [83] Ibid., 1654. [84] Bigarren Vat. Ecum. Conc., Const. iragan Gaudium et spes, gaur egungo munduan dagoen Elizaz, 48. [85] Eliza Katolikoaren Katekismoa, 2366. [86] Cf. Paulo VI. gutuna enc. Humanae vitae (1968ko uztailaren 25a), 11-12: AAS 60 (1968), 488-489. [87] Eliza Katolikoko Katekismoa, 2378. [88] Fedearen Doktrinarako Kongregazioa, Donum vitae Instrukzioa (1987ko otsailaren 22a), II, 8: AAS 80 (1988), 97. [89] Relatio final 2015, 63. [89] Relatio final 2015, 63. [90] Relatio [syn. [91] Ibid., 58. [92] Ibid., 57. [93] Relatio final 2015, 64. [94] Relatio synodi 2014, 60. [95] Ibid., 61. [96] Zuzenbide Kanoniko Kodea, c. 1136; cf. Ekialdeko elizetako kanonen kodea, c. 627. [97] Familiarako Pontifikal Kontseilua, Giza sexualitatea: egia eta zentzua (1995-12-8), 23. [98] Katekesia (2015-0-20): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko maiatzaren 22a, or. 16. [99] Cf. Joan Paulo II.a, Exhorta. ap. Familiaris consortio (1981eko azaroaren 22a), 38: AAS 74 (1982), 129. [100] Cf. Erromako Elizbarrutiko Batzarrari egindako hitzaldia (2015eko ekainaren 14a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko ekainaren 19a, or. 6. [101] Relatio synodi 2014, 23. [102] Azken erlazioa 2015, 52. [103] Ibid., 49-50. [104] Eliza Katolikoaren Katekismoa, 1641. [105] Cf. Benedikto XVI, Enc. Gutuna. Deus caritas est (2005-12-25), 2: AAS98 (2006), 218. [106] Ariketa espiritualak, Maitasuna lortzeko gogoeta, 230. [107] Octavio Paz, Sugar bikoitza, Bartzelona 1993, 35. [108] Tomas Akinokoa, Summa Theologiae II-II, q. 114, a. 2, ad 1. [109] Katekesia (2015eko maiatzaren 13a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko maiatzaren 15a, or. 9. [110] Summa TheologiaeII-II, q. 27, a. 1, ad 2. [111] Ibid., II-II, q. 27, a. 1. [112] Katekesia (2015eko maiatzaren 13a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko maiatzaren 15a, or. 9. [113] Joan Paulo II.a, Exhorta. ap. Familiaris consortio (1981eko azaroaren 22a), 21: AAS 74 (1982), 106. [114] Sermon at Dexter Avenue Baptist Church, Montgomery, Alabama, 1957ko azaroaren 17a. [115] Saint Thomas Aquinas-ek maitasuna «vis unitiva 1, ISum. Theologiae» bezala ulertzen du (115). 3), Dionisio Ps-en esapide bat hartuz. Areopagita (De divinis nominibus, 4, 12: PG, 709). [116] Tomas Akinokoa, Summa Theologiae II-II, q. 27, a. 2. [117] Letra enc. Casti connubii (1930eko abenduaren 31): AAS 22 (1930), 547-548. [118] Joan Paulo II.a, Exhorta. ap. Familiaris consortio (1981-11-22), 13: AAS 74 (1982), 94. [119] Katekesia (2014-04-2): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2014ko apirilaren 4a, or. 16. [120] Ibid. [121] Joan Paulo II.a, Exhort. ap. Familiaris consortio (1981-11-22), 9: AAS 74 (1982), 90. [122] Tomas Aquinokoak, Summa contra Gentiles, III, 123; cf. Aristoteles, Nicomachean Ethics, 8, 12 (arg. Bywater, Oxford 1984), 174. [123] Letter enc. Lumen fidei (2013-06-29), 52: AAS 105 (2013), 590. [124] De sacramento matrimonii, 1, 2: in Id., Disputationes, III, 5, 3 (arg. Giuliano, Napoli 1858), 778. [125] Bigarren Vat. Ecum. Conc., Const. iragan Gaudium et spes, gaur egungo munduan dagoen Elizaz, 50. [126] Ibid., 49. [127] Cf. Summa Theologiae I-II, q. 31, a. 3, ad 3. [128] Vatikanoko II Kontzilio Ekumenikoa, Konst. iragan Gaudium et spes, Elizari buruz mundu modernoan, 48. [129] Cf. Summa Theologiae I-II, q. 26, a. 3. [130] Ibid., q. 110, a. 1. [131] Aitorpenak, 8, 3, 7: PL 32, 752. [132] Fedearen Urtean Erromara egin zuten erromesaldiaren harira munduko familiei zuzendutako hitzaldia (2013ko urriaren 26a): AAS (2013), 980. (2013-03-26): Angelus (133). L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2014ko urtarrilaren 3a, or. 2. [134] Hitzaldia munduko Familiei Fedearen Urtean Erromara egin zuten erromesaldia dela eta (2013ko urriaren 26a): AAS (2013), 978. [135] Summa TheologiaeII-II, q. 24, a. 7. [136] Vatikanoko II Kontzilio Ekumenikoa, Konst. iragan Gaudium et spes, Elizaren gaurko munduan, 48. [137] Txileko Apezpiku Konferentzia, Bizitza eta familia: Jainkoaren dohainak gutako bakoitzarentzat (2014-1-21). [138] Konst. iragan Gaudium et spes, gaur egungo munduan dagoen Elizaz, 49. [139] A. Sertillanges, L’amour chrétien, Paris 1920, 174. [140] Cf. Tomas Aquinokoak, Summa Theologiae I-II, q. 24, a. 1. [141] Cf. ibid., q. 59, a. 5. [142] Enk. gutuna. Deus caritas est (2005-12-25), 3: AAS 98 (2006), 219-220. [143] Ibid., 4: AAS 98 (2006), 220. [144] Cf. Tomas Aquinokoak, Summa Theologiae I-II, q. 32, a. 7. [145] Cf. ibid., II-II, q. 153, a. 2, ad 2: «Abundantia delectationis quae est in actu venereo secundum rationem ordinato, noncontratur medio virtutis» . [146] Joan Paulo II.a, Katekesia (1980ko urriaren 22a), 5: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1980ko urriaren 26a, or. 3. [147] Ibid., 3. [148] Id., Katekesia (1980-Irailak 24), 4: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1980ko irailaren 28a, or. 3. [149] Katekesia (1980-12-12), 2: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1980ko azaroaren 16a, or. 3. [150] Ibid., 4. [151] Ibid., 5. [152] Ibid., 1: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1980ko azaroaren 16a, or. 3. [153] Id., Katekesia (1980-1-16), 1: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1980ko urtarrilaren 20a, or. 3. [154] Josef Pieper, Über die Liebe, Munich 2014, 174-175. [155] Joan Paulo II.a, Letter Enc. Evangelium vitae (1995eko martxoaren 25a), 23: AAS87 (1995), 427. [156] Paulo VI., Letter Enc. Humanae vitae (1968ko uztailaren 25a), 13: AAS 60 (1968), 489. [157] Bigarren Vat. Ecum. Conc., Const. iragan Gaudium et spes, Elizaren gaurko munduan, 49. [158] Katekesia (1980-06-18), 5: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1980ko ekainaren 22a, or. 3. [159] Ibid., 6. [160] Cf. Katekesia (1980-07-30), 1: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1980ko abuztuaren 3a, or. 3. [161] Katekesia (1981ko apirilaren 8a), 3: L’Osservatore Romano, arg. astekaria gaztelaniaz, 12 1981eko apirila, or. 3. [162] Katekesia (1982-08-11), 4: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1982ko abuztuaren 15a, or. 3. [163] Letra enc. Deus caritas est (2005eko abenduaren 25a), 5: AAS 98 (2006), 221. [164] Ibid., 7: AAS 98 (2006), 224. [165] Azken txostena 2015, 22. [166] Katekesia (Apirilaren 1981, 11:9814) ed. astekaria gaztelaniaz, 1982ko apirilaren 18a, or. 3. [167] Glossa in quatuor libros sententiarum Petri Lombardi, 4, 26, 2 (Quaracchi 1957, 446). [168] Joan Paulo II.a, Katekesia (1982ko apirilaren 7a), 2: L’Osservatore Romano, ed. astekaria erdaraz, 1982ko apirilaren 11, or. 3. [169] Id., Katekesia (1982-04-14), 3: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1982ko apirilaren 18a, or. 3. [170] Ibid. [171] Id., Letter enc. Redemptor hominis (1979ko martxoaren 4a), 10: AAS 71 (1979), 274. [172] Cf. Tomas Aquinokoak, Summa Theologiae II-II, q. 27, a. 1. [173] Familia, Familia, Ezkontza eta izatezko Batasunerako Pontifikal Kontseilua (2000ko uztailaren 26a), 40. [174] Joan Paulo II.a, Katekesia (1984ko urriaren 31), 6: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1984ko azaroaren 4a, or. 3. [175] Benedikto XVI, gutuna Enc. Deus caritas est (2005-12-25), 8: AAS 98 (2006), 224. [176] Joan Paulo II.a, Exhort. ap. Familiaris consortio (1981-11-22), 14: AAS 74 (1982), 96. [177] Katekesia (2015-02-11): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko otsailaren 13a, or. 12. [178] Ibid. [179] Katekesia (apirilak 8 2015): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko apirilaren 10a, or. 16. [180] Ibid. [181] Cf. Vat Ecum. Kontseilua II, Konst. iragan Gaudium et spes, gaur egungo munduan Elizari buruz, 51: «Garbi gera dadila gizakien bizitza eta hura transmititzeko eginkizuna ez dela mundu honetara bakarrik mugatzen eta ezin dela hark bakarrik neurtu edo ulertu, baizik eta beti begiratzen duela gizakien betiko patuari». [182] Joan Paulo II.a, Biztanleria eta Garapenerako Nazio Batuen Erakundearen Nazioarteko Konferentziako Idazkari Nagusiari gutuna (1994ko martxoaren 18a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1994ko apirilaren 8a, or. 11. [183] Id., Katekesia (1980ko martxoaren 12a), 3: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1980ko martxoaren 16a, or. 3. [184] Ibid. [185] Manilako Familiekin Topaketan egindako hitzaldia (2015eko urtarrilaren 16a): AAS 107 (2015), 176. [186] Katekesia (2015eko otsailaren 11): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko otsailaren 13a, or. 12. [187] Katekesia (2015eko urriaren 14a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko urriaren 16a, or. 12. [188] Australiako Apezpiku Katolikoen Konferentzia, iraganeko gutuna. Ez nahastu ezkontzarekin (2015eko azaroaren 24a), 13. [189] Bigarren Vat. Ecum. Conc., Const. iragan Gaudium et spes, Elizari buruz gaurko munduan, 50. [190] Joan Paulo II.a, Katekesia (1980-03-12), 2: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1980ko martxoaren 16a, or. 3. [191] Cf. Id., Gutuna ap. Mulieris dignitatem (1988ko abuztuaren 15a), 30-31: AAS 80 (1988), 1726-1729. [192] Katekesia (2015eko urtarrilaren 7a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko urtarrilaren 9a, or. 16. [193] Ibid. [194] Katekesia (2015eko urtarrilaren 28a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko urtarrilaren 30a, or. 16. [195] Ibid. [196] Cf. Azken Txostena 2015, 28. [197] Katekesia (2015eko otsailaren 4a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko otsailaren 6a, or. 16. [198] Ibid. [199] Vatikanoko II Kontzilio Ekumenikoa, Konst. iragan Gaudium et spes, Elizaren gaurko munduan, 50. [200] Latinoamerikako eta Karibeko Apezpikutzaren V. Biltzar Nagusia, Aparecidako Agiria (2007ko ekainaren 29a), 457. [201] 2015eko azken txostena, 65. [202] Ibid. [203] Manilako Familiekin Topaketan egindako hitzaldia (2015eko urtarrilaren 16a): AAS 107 (2015), 178. [204] Mario Benedetti, «Maite zaitut», Besteen poemak in, Buenos Aires 1993, 316. [205] Cf. Katekesia (2015eko irailaren 16a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko irailaren 18a, or. 6. [206] Katekesia (2015eko urriaren 7a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko urriaren 9a, or. 2. [207] Benedikto XVI, gutuna Enc. Deus caritas est (2005-12-25), 14: AAS 98 (2006), 228. [208] Cf. Azken erlazioa 2015, 11. [209] Katekesia (2015-03-18): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko martxoaren 20a, or. 12. [210] Katekesia (2015-02-11): L’Osservatore Romano, ed. astero hizkuntzan Gaztelania, 2015eko otsailaren 13a, or. 12. [211] Cf. 2015eko azken txostena, 17-18. [212] Katekesia (2015eko martxoaren 4a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko martxoaren 6a, or. 12. [213] Katekesia (2015-03-11): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko martxoaren 13a, 16. or. [214] Deialdia. ap. Familiaris consortio (1981-11-22), 27: AAS 74 (1982), 113. [215]Joan Paulo II.a, «Hirugarren Aroaren Nazioarteko Foroa»-ko parte-hartzaileei (1980-09-5), 5: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1980ko urriaren 19a, or. 16. [216] 2015eko azken txostena, 18. [217] Katekesia (2015eko martxoaren 4a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko martxoaren 6a, or. 12. [218] Ibid. [219] Adinekoekin bilerako hitzaldia (2014ko irailaren 28a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2014ko urriaren 3a, or. 6. [220] Katekesia (2015eko otsailaren 18a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko otsailaren 20a, or. 2. [221] Ibid. [222] Ibid. [223] Joan Paulo II.a, Exhorta. ap. Familiaris consortio (1981-11-22), 18: AAS 74 (1982), 101. [224] Katekesia (2015-10-7): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko urriaren 9a, or. 2. [225] Relatio synodi 2014, 30. [226] Ibid., 31. [227] Azken erlazioa 2015, 56. [228] Ibid., 89. [229] Relatio synodi 2014, 32. [230] Ibid., 38. 2. [230] Ibid., 38. 2015eko azken txostena, 77. [233] Ibid., 61. [234] Ibid. [235] Ibid. [236] Ibid. [237] Cf. Relatio synodi 2014, 26. [238] Ibid., 39. [239] Italiako Gotzain Konferentzia. Ezkontzarako eta familiarako prestaketari buruzko orientabide pastoralak (2012ko urriaren 22a), 1. [240] Loiolako Ignazio, Espiritual ariketak, 2. oharpena. [241] Ibid., 5. oharpena. [242] Joan Paulo II.a, Katekesia (1984ko ekainaren 27a), Romano L’O eds. 4. astekaria gaztelaniaz, 1984ko uztailaren 1a, or. 3. [243] Katekesia (2015eko urriaren 21a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko urriaren 23a, or. 16. [244] Kenyako Apezpiku Konferentzia, Garizumako Mezua, 2015eko otsailaren 18a. [245] Cf. Pio XI. gutuna Enc. Casti connubii (1930-12-31): AAS 22 (1930), 583. [246] Joan Paulo II.a, Katekesia (1984-07-4), 3.6: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1984ko uztailaren 8a, or. 3. [247] Azken Txostena 2015, 59. [248] Ibid., 63. [249] Vatikanoko II Kontzilio Ekumenikoa, Konst. iragan Gaudium et spes, Elizari buruz gaurko munduan, 50. [250] Final Relation 2015, 63. [251] Relatio synodi 2014, 40. [252] Ibid., 34. [253] Spiritual Canticle, B, 25, 11. [254] 401 synodi, 40. [254] 4. 2015eko azken txostena, 81. [256] Ibid., 78. [257] Katekesia (2015eko ekainaren 24a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko ekainaren 26a, or. 16. [258] Joan Paulo II.a, Exhorta. ap. Familiaris consortio (1981eko azaroaren 22a), 83: AAS 74 (1982), 184. [259] Relatio synodi 2014, 47. [260] Ibid., 50. [261] Cf. Katekesia (2015eko abuztuaren 5a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko abuztuaren 7tik 14ra, or. 2. [262] Relatio synodi 2014, 51; cf. 2015eko azken txostena, 84. [263] Ibid., 48. [264] Cf. Motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus (2015eko abuztuaren 15a): L’Osservatore Romano, 2015eko irailaren 9a, 3-4 or. Motu proprio Mitis et Misericors Iesus (2015eko abuztuaren 15a), hitzaurrea, 3, 1: ibid., 5-6 or. [265] Motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus (2015eko abuztuaren 15a), hitzaurrea, 3.: L’Osservatore Romano, 2015eko irailaren 9a, or. 3. [266] Relatio final 2015, 82. [267] Relatio synodi 2014, 47. [268] Katekesia (2015-05-20): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko maiatzaren 22a, or. 16. [269] Katekesia (2015-06-24): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko ekainaren 26a, or. 16. [270] Katekesia (2015eko abuztuaren 5a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko abuztuaren 7tik 14ra, or. 2. [271] Azken txostena 2015, 72. [272] Ibid., 73. [273] Ibid., 74. [274] Ibid., 75. [275] Cf. Bula Misericordiae vultus (2015-04-11), 12: AAS107 (2015), 407. [276] Eliza Katolikoko Katekismoa, 2358; cf. 2015eko amaierako txostena, 76. [277] Cf. Eliza Katolikoko Katekismoa, 2358. [278] 2015eko Azken Txostena, 76; cf. Fedearen Doktrinarako Kongregazioa, Homosexualen arteko batasunak lege onarpenerako proiektuei buruzko gogoetak (2003-06-3), 4. [279] 2015eko Amaierako Txostena, 80. [280] Cf. ibid., 20. [281] Katekesia (2015-06-17): L’Osservatore Romano, arg. astero gaztelaniaz, 2015eko ekainaren 19a, or. 16. [282] Azken Txostena 2015, 19. [283] Katekesia (2015eko ekainaren 17a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko ekainaren 19a, or. 16. [284] Ibid. [285] Cf. Eliza Katolikoaren Katekismoa, 958. [286] Ibid. [287] Cf. Azken solasaldiak: Ama Inesen “Koaderno horia” (1897ko uztailaren 17a): Obra osoa, Burgos 1996, 826. Ildo horretan, esanguratsua da Santa Teresak mundu honetatik irtetea “arrosa zaparrada bat bezalakoa” izango zela hitzeman zuen komentuko Ahizpen testigantza (ibid., ekaina 1). [288] Saxoniako Jordania, Libellus de principiis Ordinis preachatorum, 93: Monumenta Historica Sancti Patris Nostri Dominici, XVI, Erroma 1935, or. 69. [289] Cf. Eliza Katolikoko Katekismoa, 957. [290] Bigarren Vat. Ecum. Conc., Const. dogma. Lumen gentium, Elizari buruz, 49. [291] Exhorta. ap. Evangelii gaudium (2013-12-24), 222: AAS 105 (2013), 1111. [292] Katekesia (2015-0-20): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko maiatzaren 22a, or. 16. [293] Vatikanoko II Kontzilio Ekumenikoa, Konst. iragana Gaudium et spes, Elizaren munduan gaur egun, 17. [294] Katekesia (2015eko irailaren 30a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko urriaren 2a, or. 2. [295] Katekesia (2015-06-10): L’Osservatore Romano, arg. astekaria gaztelaniaz, 2015eko ekainaren 12a, or. 16. [296] Cf. Azken Txostena 2015, 67. [297] Katekesia (2015-05-20): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko maiatzaren 22a, or. 16. [298] Katekesia (2015eko irailaren 9a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko irailaren 11n, or. 14. [299] 2015eko Azken Txostena, 68. [300] Ibid., 58. [301] Bigarren Vat. Kontseilu Ekumenikoa, Declaration Gravissimum educationis, gazteen hezkuntza kristauari buruz, 1. [302] Azken Txostena 2015, 56. [303] Erich Fromm, The art of Loving, New York 1956, 54. [304] Letter enc. Laudato siʼ (2015-0-24), 155. [305] Katekesia (2015-04-15): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko apirilaren 17a, or. 2. [306] Cf. 2015eko azken txostena, 13-14. [307] De sancta virginitate, 7, 7: PL 40, 400. [308] Katekesia (2015eko abuztuaren 26a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko abuztuaren 28a, or. 12. [309] Relatio final 2015, 89. [310] Ibid., 93. [311] Relatio synodi 2014, 24. [312] Ibid., 25. [313] Ibid., 28. [314] Cf. ibid., 41,43; Final Relatio 2015, 70. [315] Relatio synodi 2014, 27. [316] Ibid., 26. [317] Ibid., 41. [318] Ibid. [319] 2015eko azken txostena, 71. [320] Cf. ibid. [321] Relatio synodi 2014, 42. [322] Ibid., 43. [323] Exhort. ap. Familiaris consortio (1981eko azaroaren 22a), 34: AAS 74 (1982), 123. [324] Ibid., 9: AAS 74 (1982), 90. [325] Cf. Katekesia (2015eko ekainaren 24a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko ekainaren 26a, or. 16. [326] Kardinal berriekin ospatutako Eukaristiako Homilia (2015eko otsailaren 15a): AAS 107 (215), 257. [327] Azken txostena 2015, 51. [328] Relatio synodi 2014, 25. [329] Joan Paulo II.a, Exhort. ap. Familiaris consortio (1981.eko azaroaren 22a), 84: AAS 74 (1982), 186. Egoera horietan, askok, Elizak eskaintzen dien «anai gisa» elkarrekin bizitzeko aukera ezagututa eta onartuta, azpimarratzen dute intimitate-adierazpen batzuk falta badira «askotan arriskuan jar dezakeela fidelitatearen onerako eta onerako arriskuan» (Ecum. Conc., Past Const Gaudium et Spes, Elizaren gaurko munduan, 51). [330] Ibid. [331] Relatio synodi 2014, 26. [332] Ibid., 45. [333] Benedikto XVI.a, Testimonioen Jaian Aita Santuarekin elkarrizketa. Milango Familien Munduko VII. Topaketa (2012ko ekainaren 2a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2012ko ekainaren 10a, or. 12. [334] Azken Txostena 2015, 84. [335] Ibid., 51. [336] Ezta diziplina sakramentalari dagokionez ere, discernimenduak egoera jakin batean akats larririk ez dagoela antzeman dezakeelako. Beste dokumentu batean esan dudana hor aplikatzen da: cf. Gonbidatu. ap. Evangelii gaudium (2013ko azaroaren 24a), 44,47: AAS 105 (2013), 1038.1040. [337] Final Report 2015, 85. [338] Ibid., 86. [339] Joan Paulo II.a, Exhort. ap. Familiaris consortio (1981eko azaroaren 22a), 33: AAS 74 (1982), 121. [340] Relation final 2015, 51. [341] Cf. Summa Theologiae I-II, q. 65, a. 3, ad 2; Txarra, q. 2, a. 2. [342] Ibid., ad 3. [343] N. 1735. [344] Ibid., 2352; cf. Fedearen Doktrinarako Kongregazioa, Adierazpena Iura et bona, on eutanasia (1980ko maiatzak 5), II: AAS 72 (1980), 546. Joan Paulo II.ak, «funtsezko aukera» kategoria kritikatuz, aitortu zuen «ikuspegi psikologikotik, zalantzarik gabe, egoera oso konplexu eta ilunak egon daitezkeela, bekatariaren egozgarritasun subjektiboan eragina dutenak»: Exhorta. ap. Reconciliatio et paenitentia (1984ko abenduaren 2a), 17: AAS 77 (1985), 223. [345] Cf. Legegintza-testuetarako Pontifikal Kontseilua, Dibortziatu eta berriro ezkonduen Komunio Santurako onargarritasunari buruzko Adierazpena (2000ko ekainaren 24a), 2. [346] Azken txostena 2015, 85. [347] Summa Theologiae I-II, q. 94, a. 4. [348] Beste testu batean, arauaren ezagutza orokorrari eta diszernimendu praktikoaren jakintza partikularrari erreferentzia eginez, Santo Tomas zera dio: «Bi ezagupenetatik bakarra baldin badago, hobe da hori jardutetik hurbilen dagoen errealitate partikularraren ezagutza izatea»: Akinoko Tomas, Sententia libri Ethicorum, VI. [349] Apezpikuen Sinodoaren XIV. Batzar Nagusi arruntaren amaierako hitzaldia (2015eko urriaren 24a): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko urriaren 30a, or. 4. [350] Etika unibertsal baten bila: lege naturalari begirada berria (2009), 59. [351] Zenbait kasutan, sakramentuen laguntza ere izan liteke. Horregatik, «apaizei gogorarazten diet konfesionala ez dela tortura gela izan behar, Jaunaren errukiaren lekua baizik»: Gonbidatu. ap. Evangelii gaudium (2013ko azaroaren 24a), 44: AAS 105 (2013), 1038. Era berean, azpimarratzen dut Eukaristia «ez dela perfektuentzako sari bat, ahulenentzako erremedio eta janari eskuzabala baizik» (ibid, 47: 1039). [352] Deialdia. ap. Evangelii gaudium (2013ko azaroaren 24a), 44: AAS 105 (2013), 1038-1039. [353] De catechizandis rudibus, 1, 14, 22: PL 40, 327; cf. Gonbidatu. ap. Evangelii gaudium (2013ko azaroaren 24a), 193: AAS 105 (2013), 1101. [354] Relatio synodi 2014, 26. [355] Exhort. ap. Evangelii gaudium (2013ko azaroaren 24a), 44: AAS 105 (2013), 1038. [356] Ibid., 45: AAS 105 (2013), 1039. [357] Ibid., 270: AAS 105 (2018), [5188 Bulleia Mis. vultus (2015-04-11), 12: AAS 107 (2015), 407. [359] Ibid., 5: 402 [360] Ibid., 9: 405. [361] Ibid.,10: 406. [362] Exhort. ap. Evangelii gaudium (2013ko azaroaren 24a), 47: AAS 105 (2013), 1040. [363] Cf. ibid., 36-37: AAS 105 (2013), 1035. [364] Beharbada, eskrupuluengatik, egiari leialtasun-nahi handi baten atzean ezkutatuta, zenbait apaizek penitenteei inolako itzalik gabeko zuzenketa-helburua eskatzen diete, zeinekin errukia desagertzen baita ustezko justizia hutsaren bilaketaren azpian. Hori dela eta, komeni da San Joan Paulo II.aren irakaspena gogoratzea, zeinak esan zuen erorketa berri baten aurreikuspenak «ez du xedearen benetakotasuna aurreiritzi egiten»: Kartari gutuna. William W. Baum eta Espetxe Apostolikoak (1996ko martxoaren 22a) antolatutako barne jurisdikzioari buruzko urteko ikastaroko parte-hartzaileak, 5: L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 1996ko apirilaren 5a, or. 4 [365] Nazioarteko Batzorde Teologikoa, Bataiorik gabe hiltzen diren haurren salbazioaren itxaropena (2007ko apirilaren 19a), 2. [366] Bull Misericordiae vultus (2015eko apirilaren 11), 15: AAS 107 (2015), 409. [367] Abendu. Apostolicam actuositatem, laikoen apostoluaz, 4. [368] Ibid. [369] Vatikanoko II Kontzilio Ekumenikoa, Konst. iragan Gaudium et spes, Elizari buruz gaurko munduan, 49. [370] Letter enc. Deus caritas est (2005-12-25), 16: AAS 98 (2006), 230. [371] Ibid., 39: AAS 98 (2006), 250. [372] Joan Paulo II.a, Exhort. ap. postsin. Christifideles laici (1988-12-30), 40: AAS 81 (1989), 468. [373] Ibid. [374] Azken Txostena 2015, 87. [375] Joan Paulo II.a, Exhort. ap. Postsin. Vita consecrata (1996ko martxoaren 25a), 42: AAS 88 (1996), 416. [376] Cf. Azken Harremana 2015, 87. [377] Cf. Joan Paulo II.a, Exhorta. ap. Familiaris consortio (1981eko azaroaren 22a), 57: AAS 74 (1982), 150. [378] Ez dezagun ahaztu Jainkoaren Ituna bere herriarekin ezkontza gisa adierazten dela (ik. Ezek 16:8.60; Is 62:5; Ose 2:21-22. Itun berria) ere (cf. Ap 19:7; 21:2; Ef 5,25). [379] Vatikanoko II Kontzilio Ekumenikoa, Konst. dogma. Lumen gentium, Elizari buruz, 11. [380] Joan Paulo II.a, Exhort. ap. Familiaris consortio (1981-11-22), 11: AAS 74 (1982), 93. [381] Id., Argentinako Kordobako familientzako Eukaristiako Homilia (1987-04-8), 4: L’Osservatore Romano, ed. in astero Gaztelania, 1987ko apirilaren 26a, or. 21. [382] Cf. Gemeinsames Leben, Munich 1973 14, 18. [383] Bigarren Vat. Kontseilu Ekumenikoa, Dekretua. Apostolicam actuositatem, laikoen apostoluaz, 11. [384] Katekesia (2015-06-10): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko ekainaren 12a, or. 16. [385] Joan Paulo II.a, Exhorta. ap. Familiaris consortio (1981eko azaroaren 22a), 12: AAS 74 (1982), 93. [386] Filadelfiako Familien Jaian eta otoitz-beila (2015eko irailaren 26an): L’Osservatore Romano, ed. astekaria gaztelaniaz, 2015eko urriaren 2a, or. 16. [387] Gabriel Marcel, Homo viator: prolégomènes à une métaphysique de l’espérance, Paris 1944, 63. [388] Relation final 2015, 88. [389] Cf. Joan Paulo II.a, Exhorta. ap. Familiaris consortio (1981eko azaroaren 22a), 44: AAS 74 (1982), 136. [390] Ibid., 49: AAS 74 (1982), 141. [391] Familiaren alderdi sozialei buruz: cf. Pontifize Kontseilua «Justizia eta Bakea», Elizaren Doktrina Soziala, 248-254.
Amoris laetitiatik kopiatutako testua: Familian maitasunari buruzko Exhortazio Apostolikoa (2016ko martxoaren 19a) | Francis (vatican.va) © Copyright – Libreria Editrice Vaticana
