Frases

Dáme o que pides e pídeme o que queiras. Agostiño de Hipona (354-430)

San Agostiño

(Aurelio Agustín ou Agustín de Hipona; Tagaste, hoxe Suq Ahras, actual Alxeria, 354 – Hipona, id., 430) Teólogo latino, unha das figuras máis grandes da historia do pensamento cristián. Excelentes pintores ilustraron a vida de san Agostiño mediante unha escena apócrifa que non deixa de resumir e simbolizar a curiosidade insaciable e a busca constante da verdade que caracterizaba ao santo africano. En lenzos, paneis e frescos, estes artistas preséntano acompañado dun neno que, mediante unha cuncha, tenta encher con auga do mar un oco feito na area da praia. Contan que san Agostiño atopou ao neno mentres paseaba pola beira do mar tratando de comprender o misterio da Trindade e que, cando sorrindo tratou de facerlle ver a inutilidade dos seus esforzos, o rapaz respondeu: “Non pode ser máis difícil encher de auga este burato que desvelar o misterio que ferve na túa cabeza”. San Agostiño esforzouse por acceder á salvación polos camiños da máis absoluta racionalidade. Sufriu e desviouse en numerosas ocasións, porque é tarefa dos titáns acomodar as verdades reveladas ás certezas científicas e matemáticas e acadar a divindade a través do coñecemento enciclopédico. E aínda é máis difícil se un ten un espírito ardente que non ignora as delicias do corpo. A personalidade de san Agostiño de Hipona era de ferro e facían falta unhas yunques moi duras para forxala. Román, o 13 de novembro de 354. O seu pai, chamado Patrick, era un funcionario pagán ao servizo do Imperio. A súa nai, a doce e desinteresada cristiá Mónica, despois santa, posuía un xenio intuitivo e educou ao seu fillo na súa relixión, aínda que, certamente, non chegou a bautizalo. O rapaz, segundo o que el mesmo di nas súas Confesións, era irascible, arrogante e descarrilado, aínda que excepcionalmente dotado. Romano, mecenas e notable da cidade, fíxose cargo dos seus estudos, pero Agostiño, que foi repelido polos gregos, preferiu pasar o tempo xogando con outros mozos. Tardou en dedicarse aos seus estudos, pero finalmente fíxoo porque o seu desexo de saber era aínda máis forte que o seu amor polas distraccións; Despois de rematar as clases de gramática no seu concello, estudou artes liberais en Metauro e despois retórica en Cartago. Aos dezaoito anos, Agostiño tivo a súa primeira concubina, que lle deu un fillo ao que chamaron Adeodatos. Os excesos deste “piélago dos males” continuaron e aumentaron cun excesivo amor polo teatro e outros espectáculos públicos e a comisión dalgúns roubos; Esta vida fíxolle renunciar á relixión da súa nai. A súa primeira lectura das Escrituras decepcionouno e acentuou a súa desconfianza ante unha fe imposta non fundada na razón. Os seus intereses inclinárono cara á filosofía, e neste territorio atopou acomodo durante algún tempo nun moderado escepticismo, doutrina que evidentemente non podía satisfacer as súas demandas de verdade. Porén, o feito fundamental na vida de san Agostiño de Hipona nestes anos é a súa adhesión ao dogma maniqueo; A súa preocupación polo problema do mal, que o acompañaría ao longo da súa vida, foi determinante na súa adhesión ao maniqueísmo, a relixión de moda daquela época. Os maniqueos presentaban dúas substancias opostas, unha boa (luz) e outra mala (escuridade), eterna e irredutible. Era preciso coñecer o aspecto bo e luminoso que posúe cada home e vivir de acordo con el para acadar a salvación. San Agustín deixouse seducir por este dualismo e pola fácil explicación do mal e das paixóns que conlevaba, xa que naquela época estes eran os temas centrais do seu pensamento. A doutrina de Mani ou Manes, fundador do maniqueísmo, baseábase nun pesimismo radical aínda máis que no escepticismo, pero denunciaba sen dúbida o monstro da materia escura, o inimigo do espírito, precisamente esa materia, “un océano de males”, que Agustín quería conxurar en si mesmo. Dedicado á difusión desta doutrina, profesou a elocuencia en Cartago (374-383), Roma (383) e Milán (384). Durante dez anos, a partir do 374, Agustín viviu esta amarga e tola relixión. Foi chovado de atención polos altos cargos da xerarquía maniquea e non dubidou en facer proselitismo entre os seus amigos. Entregouse a ardentes himnos, xaxúns e abstinencias diversas e complementou todas estas prácticas con estudos de astroloxía que o mantiñan na ilusión de ter atopou o bo camiño. A partir do ano 379, porén, a súa intelixencia comezou a ser máis forte que o feitizo maniqueo. Despaixouse dos seus correlixionarios aos poucos, primeiro ás agachadas e despois denunciando os seus erros en público. A chama do amor polo coñecemento que ardeba no seu interior afastabao das simplificacións maniqueas como o afastara do escepticismo estéril. No ano 384 atopamos a San Agustín de Hipona en Milán exercendo de profesor de oratoria. Alí leu sen descanso os clásicos, afondou nos pensadores antigos e devorou ​​algúns textos da filosofía neoplatónica. A lectura dos neoplatónicos, probablemente Plotino, debilitou as conviccións maniqueas de san Agostiño e modificou a súa concepción da esencia divina e da natureza do mal; Igualmente decisivos na nova orientación do seu pensamento serían os sermóns de san Ambrosio, arcebispo de Milán, que partiu de Plotino para demostrar os dogmas e a quen san Agostiño escoitaba con deleite, quedando “asombrado, sen alento, co corazón en chamas”. Partindo da idea de que “Deus é luz, unha substancia espiritual da que todo depende e que nada depende”, San Agustín entendeu que as cousas, estando necesariamente subordinadas a Deus, derivan del todo o seu ser, polo que o mal só pode entenderse como unha perda do ben, como ausencia ou non ser, en ningún caso como substancia. Dous anos despois, a convicción de ter recibido un signo divino (reportada no libro oitavo das Confesións) decidiu que se retirara coa súa nai, o seu fillo e os seus discípulos á casa do seu amigo Verecund, en Lombardía, onde San Agustín escribiu as súas primeiras obras. No 387 fíxose bautizar por san Ambrosio e consagrouse definitivamente ao servizo de Deus. En Roma viviu un éxtase compartido coa súa nai, Mónica, que morreu pouco despois. En 388 volveu definitivamente a África. No ano 391 foi ordenado sacerdote en Hipona polo ancián bispo Valerio, quen lle encomendou a misión de predicar a palabra de Deus entre os fieis, tarefa que San Agustín cumpriu con fervor e que lle valeu gran sona; Ao mesmo tempo, loitaba con amargura contra as herexías e cismas que ameazaban a ortodoxia católica, reflectidas nas polémicas que mantivo con maniqueos, pelaxios, donatistas e pagáns. Tras a morte de Valerio, a finais de 395, San Agustín foi nomeado bispo de Hipona; Dende esta pequena vila mariñeira proxectaría o seu pensamento a todo o mundo occidental. Os seus antigos correlixionarios maniqueos, e tamén os donatistas, os arrianos, os priscilianistas e moitos outros sectarios viron os seus erros combatidos polo novo campión do cristianismo. Dedicou numerosos sermóns á instrución do seu pobo, escribiu as súas famosas Cartas a amigos, adversarios, estranxeiros, fieis e pagáns, e exerceu ao mesmo tempo de pastor, administrador, orador e xuíz. Ao mesmo tempo produciu unha enorme obra filosófica, moral e dogmática; entre os seus libros destacan os Soliloquios, as Confesións e A Cidade de Deus, extraordinarios testemuños da súa fe e da súa sabedoría teolóxica. Cando Roma caeu en mans dos godos de Alarico (410), o cristianismo foi acusado de ser o responsable das desgrazas do imperio, o que provocou unha resposta ardente de san Agostiño, recollida en A Cidade de Deus, que contén unha verdadeira filosofía da historia cristiá. Durante os últimos anos da súa vida foi testemuña das invasións bárbaras do norte de África (iniciadas en 429), das que non escapou a súa cidade episcopal. No terceiro mes do asedio de Hipona, caeu enfermo e morreu. reforzar o papel que, aos seus ollos, xoga a graza divina, por riba da liberdade humana, na salvación da alma. Este problema é o que suscita máis polémica, xa que está relacionado coa cuestión da predestinación, e a postura de san Agostiño contén algúns malentendidos sobre este punto. vontade, memoria e intelixencia, a alma é unha substancia espiritual simple e indivisible, calidades das que emerxe a súa inmortalidade, xa que a morte é descomposición das partes. Tal concepto xeraría dificultades e dúbidas en san Agostiño á hora de establecer a orixe da alma (rexeitou sempre a noción platónica de preexistencia) e conciliala co dogma do pecado orixinal. Se a alma era xerada polos pais como o corpo (xeracionismo), entendíase que o pecado orixinal se transmitía aos descendentes, pero, sendo simple e indivisible, como podía pasar a alma aos fillos? E se a alma foi creada por Deus no momento do nacemento (creacionismo), como podería Deus crear unha alma imperfecta, manchada polo pecado orixinal? Para san Agostiño, fe e razón están profundamente ligadas: os seus famosos aforismos «creer para comprender» e «comprender para crer» (Crede ut intelligas, Intellige ut credes) significan que fe e razón, malia a primacía da primeira, se iluminan mutuamente. A través da sensación e da razón podemos chegar a percibir cousas concretas e coñecer algunhas verdades necesarias e universais, pero referidas a fenómenos concretos e temporais. Só grazas a unha iluminación ou poder adicional que Deus outorga á alma, á razón, podemos alcanzar un coñecemento racional superior, a sabedoría. Por outra banda, un discurso racional correcto debe conducir necesariamente a verdades reveladas. Desta Deste xeito, a razón ofrécenos algunha proba da existencia de Deus, entre as que destaca o argumento das verdades eternas en san Agustín. Unha proposición matemática como, por exemplo, o teorema de Pitágoras, é necesariamente verdadeira e sempre será verdade; O fundamento de tal verdade non se pode atopar na evolución cambiante do mundo, senón nun ser tamén inmutable e eterno: Deus. Deus posúe todas as perfeccións no máis alto grao; Agostiño destaca a verdade e a bondade entre os seus atributos (debido á influencia da idea platónica do ben), aínda que establece a inmutabilidade como o atributo do que loxicamente derivan os demais. A influencia de Platón volve quedar patente no chamado exemplarismo de san Agostiño: Deus posúe o coñecemento da esencia de todo o creado; As ideas de cada ser na mente divina son como os modelos ou exemplos a partir dos que Deus creou cada un dos seres. o mal como non ser, como falta de ser. Seguindo a tese exemplarista, o mundo e os seres que o forman son bos como imitación ou realización, aínda que imperfecta, das ideas divinas; Non podemos culpar a Deus das súas carencias, xa que Deus lles deu o ser, non o non ser. Así mesmo, as accións malvadas son actos privados de moral; Deus non pode menos que permitir que se cometen, xa que, en caso contrario, implicaría eliminar a libre vontade da alma humana. As ideas políticas de Agostiño de Hipona deben situarse no contexto da profunda crise que atravesaba o Imperio Romano e da acusación vertida polos pagáns de que o cristianismo foi o causante da decadencia de Roma. San Agostiño respondeu esbozando en A Cidade de Deus unha filosofía da historia; A palabra “cidade” debe entenderse nesta obra non como un conxunto de rúas e edificios, senón como a palabra latina civitas, é dicir, a poboación ou os habitantes dunha cidade. Entendendo o termo neste sentido, para san Agostiño a historia da humanidade é a dunha loita entre a cidade de Deus e a cidade terrestre, a cidade do ben e do mal. Entre os habitantes da cidade terrestre prevalece o “amor de si mesmo ao desprezo de Deus”; na cidade de Deus, “o amor de Deus ata o desprezo de si mesmo”. Volvendo aos anxos e Adán e Eva e descendendo pola Biblia ata chegar a Xesucristo e ao seu tempo, Agostiño de Hipona expón o desenvolvemento desta loita constante. A cidade de Deus comezou cos anxos, e os terrestres, con Caín e o pecado orixinal. A historia da humanidade divídese en dúas grandes épocas: a primeira, desde a caída do home a Xesucristo, preparou a redención; A segunda, desde Xesucristo ata a fin do mundo, cumprirá e realizará a redención, xa que o conflito entre ambas as cidades continuará ata que, ao final dos tempos, triunfe definitivamente a cidade de Deus. Desde unha perspectiva tan ampla, a crítica situación do Imperio Romano (na que san Agostiño ve un instrumento de Deus para facilitar a difusión da fe) non é máis que un momento máis desa loita, e a súa crise debería atribuírse máis á pervivencia do paganismo entre os cidadáns que á cristianización; Unha Roma plenamente cristiá podería converterse nun imperio espiritual e non meramente terrenal. Xunto ao núcleo que o motiva, atópase nesta obra o seu concepto de familia e sociedade como derivacións positivas da natureza humana (non como resultado dun pacto), así como a noción da orixe divina do poder do gobernante. Debido á súa ampla e perdurable irradiación, pódese dicir que Agostiño de Hipona está entre os pensadores máis influentes da tradición occidental; Hai que saltar a Santo Tomé de Aquino (século XIII) para atopar un filósofo da mesma estatura. Toda a filosofía e teoloxía medievais, ata o século XII, foi basicamente agostiña; os grandes temas de san Agostiño: coñecemento e amor, memoria e presenza, sabedoría – dominaron a teoloxía cristiá ata a escolástica tomista. Lutero recuperou, transformándoa, a súa visión pesimista do home pecador, e os seguidores de Jansenio, pola súa banda, inspiráronse a miúdo en Agustino, libro en cuxas páxinas se resumían as principais teses do filósofo de Hipona.